Кіріспе

Грекиядағы Эвбея аралындағы қала

Халкис (көне грекше: Χαλκίς, /k//æ//l//s//ᵻ//s/; Katharevousa: Χαλκίς), сондай-ақ Халкида немесе Халкида (қазіргі грекше: Χαλκίδα) деп те аталады, Грекиядағы Эвбея немесе Эвия аралының бас қаласы, ол Эврип бұғазының ең тар жерінде орналасқан. Атауы ежелгі заманнан сақталған және грек тіліндегі χαλκός (мыс, қола) сөзінен шыққан, бірақ бұл аймақта кен орындарының іздері жоқ. Кейінгі орта ғасырларда ол Негропонт (итальяндық атау) деп белгілі болды, бұл атау Эвбея аралының барлығына да қолданылды.

Ежелгі Грекия

Халкис туралы ең ерте жазбаша мәліметтер "Илиада" да кездеседі, онда ол өзінің қарсыласы Эретриямен бірге аталған. Троя соғысына аттанған кемелер қаланың жанындағы боғаздың оңтүстік жағалауындағы Аулисқа жиналғандығы да құжатталып сақталған. 1910 жылы Папавасилиу Микен дәуіріне жататын Трипа мен Вромусадағы камералы қабірлерді қазды. Б.з.д. 8 және 7 ғасырларда Халкис колониялары Халкидике түбегінде отыз шағын қала мен Магна Греция және Сицилиядағы Наксос, Регион, Занкле және Кума сияқты бірнеше маңызды қалаларды құрды. Бұл қаланың минералды өнімдері, металл өңдеу, қызыл жібек және керамикасы тек осы елді мекендерде ғана емес, сонымен қатар Қорынт және Самос кемелерімен Жерорта теңізінде таратылды. Қаланың дамуы халықтың өсуіне және, әрі қарай, батыста және грек аймағында көптеген маңызды қалалардың құрылуымен отарлауға әкелді. Батыстағы алғашқы қоныс, гректердің екінші отарлауына жол ашқан, б.з.д. 770 жыл шамасында Халкидтер мен Эретриялықтардың Неапольдің алдындағы Ишия аралындағы Питекуза қаласын құрды. "Питекуза" топонимінің этимологиясы алғашқы қоныс аударушылар өнімдерін тасымалдау үшін алып келген пифостардан (питария) шыққан. Алғашқы халкидтік қоныс аударушылардың арқасында римдіктер бастапқыда барлық гректерді "халкидтер" деп атады, өйткені олар алғашқы гректермен қарым-қатынас жасады. Бірнеше жылдан кейін халкидтік Антимнест б.з.д. 730-720 жылдары Ригион қаласын құрды, ал Кратейменнің әріптесі Загли (кейіннен Мессина) б.з.д. 730 жылы Сицилия мен Италия арасындағы теңіз бұғазын бақылауға ниеттенді, дәл сияқты Халкида митрополиясы Эвбея шығанақтарын бақылағандай. Б.з.д. 8 ғасырда Төменгі Италия мен Сицилиядағы халкидтік колониялар арасындағы сауданың өсуі жергілікті халықтар арасында халкидтік әліпбидің таралуына әкелді, бұл түбектің ең ежелгі тұрғындары үшін жазу мүмкіндігін ашты. Этрускілер бұл әліпбиді қабылдап, өздеріне бейімдеді, соның арқасында олар да жазу арқылы өзін-өзі білдіре алды. Ғасырлар бойы римдіктер оны "латын" деп атады. Сондықтан бүгінде латын тілінен туындаған тілдердің кем дегенде сегіз әрпі ежелгі евбейлік әріптермен бірдей. Олар: C, D, F, P, R, S және X (кс деп айтылады). Халкидтік әліпбидің батысқа тарауы – ежелгі Халкиданың әлемдік мәдениетке қосқан ең маңызды мәдени үлесі. Лелантин соғысы – б.з.д. 8 ғасырдың соңында Эвбеяның екі қуатты ежелгі мемлекеті Халкида мен Эретрия арасында болған соғыс, сол кезде олар өркендеудің шыңында болды. Бұл соғыс ежелгі грек қалалары арасындағы алғашқы маңызды соғыстардың бірі болды және соғысып жатқан халкидтер мен эретриялықтар басқа грек қалаларымен одақтасқанда жалпы грек өлшемдерін алды. Геродоттың айтуынша, самияндықтар халкидтермен, ал милесиялықтар эретриялықтармен одақтасты. Тессалиялықтар да халкидтермен одақтасты, бұл туралы Плутарх айтқан. Тарихи дереккөздер соғыстың бір ғана шайқасына дәлел келтіреді, әрине соңғысы, анықтамалық нүктесі – Гесиод мақтаған тессалиялық Амфидамандтың өлімі. Бұл шайқаста тессалиялық ат әскерінің көмегімен Халкида жеңіске жетіп, Эвбеяның ең жақсы ауыл шаруашылығы аймағын иеленіп, аралдың басты қаласы болды. Б.з.д. 6 ғасырдың соңында оның өркендеуі афиналықтармен болған апатты соғыстан бұзылып, билік басындағы аристократияны қуғынға түсіріп, клерухияны орналастырды. Кейіннен Халкис Делиан лигасының екі мүшесі болды. Халкисте ежелгі дәуірден бері грек-иудей қауымы болған, кейде олардың үздіксіз болғаны және осылайша Еуропаның ең көне еврей қауымын құрағаны туралы мәлімдемелер бар, бірақ ерте орта ғасырларда оның дәлелі жоқ. Гелленизм дәуірінде ол Македония билеушілерінің орталық Грецияны бақылаған бекінісі ретінде маңызды болды. Оны Сирияның Антиох III (б.з.д. 192 ж.) және Понттың Митрадат VI (б.з.д. 88 ж.) патшалары Грецияға шабуыл жасау үшін негіз ретінде пайдаланды. 323 жылы Стагирит философы Аристотель Халкидаға келіп, келесі жылы анасының үйінде қайтыс болды. Содан кейін эллинизм дәуірінде Халкидадан келген қоныс аударушылар Селевк I-нің бұйрығымен Сирияда Халкиданы құрды, одан қоныс аударушылар Ливан аңғарында тағы бір Халкиданы құрды, сондай-ақ Арабияда тағы бір Халкиданы құрды. Римдіктердің билігі кезінде Халкис Ахая провинциясында (оңтүстік Грекия) сауда жағынан белгілі бір өркендеуді сақтап қалды.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Бұл қала 6-ғасырда "Синекдем" еңбегінде тіркелген, ал оның замандасы, тарихшы Прокопий Кесариялық, екі жағалауды жылжымалы көпір байланыстырғанын айтқан. Византия дәуірінде Халкис көбінесе Еврипос деп аталды, бұл атау бүкіл Евбея аралына да қолданылды, бірақ ежелгі атау әкімшілік және шіркеулік қолданыста 9-ғасырға дейін сақталды; әйтпесе, бұл атау ежелгі қаланың орнында 9-ғасырда құрылған елді мекенге қайта берілген болуы мүмкін, соңғысы ерте орта ғасырда тасталғаннан кейін. Беотияға қатысты. Қала Венеция мен Евбеяның қалған бөлігінің Верона барондары арасындағы ортақ билеу орталығы болды, олар "триархтар" деп белгілі болды. Халкис немесе Негропонте Латын шіркеуінің диоцезіне айналды, толығырақ төменде қараңыз. 19-ғасырда Халкис қамалынан Венеция дәуірінен қалған кеш ортағасырлық әшекей бұйымдары табылды, қазір олар Британ мұражайында сақтаулы. Синагога шамамен 1400 жылға дейін салынған. Негропонте франк Грекиясы тарихында маңызды рөл атқарды және оған Ахая княздығы Евбея мұрагерлік соғысында (1257/8), 1317 жылы Каталония жасағы, 1350/1 жылдары түріктер шабуыл жасады, соңында 1470 жылы ұзақ қоршаудан кейін Осман империясы басып алды.

Қазіргі заманғы қала

Халкида Грецияның тәуелсіздік соғысынан кейін жаңадан құрылған грек мемлекетінің құрамына енді. Қазіргі қаланың экспорттық саудасы 1904 жылы Афинамен және оның Пирей портымен теміржол байланысы орнатылғаннан кейін дамыды. 20 ғасырдың басында қала екі бөліктен тұрды: Еврип көпіріндегі ескі қабырғалы қала, онда түрік отбасылары 19 ғасырдың соңына дейін тұрды, және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өмір сүрген үлкен еврей қауымы, сондай-ақ гректер негізгі тұрғындары болып табылатын, қаладан тысқары орналасқан жаңа аудан. Кастро (цитадель) деп аталатын ескі қала толық қорғаныс қабырғаларымен қоршалған, бірақ 20 ғасырдың басында қала құрылысы үшін олар толығымен бұзылды. Қалаға теміржол станциясы қызмет көрсетеді және Афина маңы теміржолының Афинаға соңғы аялдамасы болып табылады.

Негізгі көрікті жерлер

Қасиетті Параскеви шіркеуі (аралдың қамқоршысы) 1249 жылы Грекия провинциясы үшін бекітілген алғашқы екі орынның бірі – Негропонте доминикандық монастырының шіркеуі болды. Шамамен 1250 жылы салынған бұл ғимарат, ерте доминикандық сәулеттің ең көне сақталған мысалдарының бірі және бастапқы түрін бүгінге дейін сақтап қалған санаулы ерте доминикандық шіркеулердің қатарында. Иконостас үстіндегі орталық арка, сондай-ақ оңтүстік шапкіштын төбесі мен қабырғалары – Грециядағы итальяндық готикалық тас өрнегінің ең көрнекті үлгілері. Орталық арканың түбінде доминикандық әулиелер – Доминик пен Петр Мартирдің бейнелері орналасқан. Солтүстік шапкіштта Венецияның сенаторлық Липпамано әулетінің негізін қалаушысының мазары бар. Кейбір бағаналардың капительдері византиялық стильде жасалған.

Көпірлер

Қала қазір Грекияның құрлық бөлігімен екі көпір арқылы байланысты: батыстағы Еврип бұғазының ең тар жеріндегі "Слидинг Бридж" және аспалы көпір. Қала мен аралды материктен бөлетін Еврип бұғазы б.з.д. 411 жылы ағаш көпірмен бірінші рет байланыстырылды. Юстиниан заманында тұрақты көпір жылжымалы конструкцияға алмастырылды. Түріктер оны қайтадан тұрақты көпірмен ауыстырды. 1856 жылы айналмалы ағаш көпір, 1896 жылы айналмалы темір көпір, ал 1962 жылы қазіргі "сырғанақ көпір" салынды. XIX ғасырдағы құрылыс жұмыстары көпірдің үстінде салынған ортағасырлық қамалдың көп бөлігін қиратты. 1993 жылы ашылған Еврип көпірі немесе Халкис көпірі – кабельді-ілмекті аспалы көпір, ол Халкисті оңтүстікке қарай материкке қосады. Бұғазда ерекше бір құбылыс орын алады: күшті тасымал ағындары алты сағат сайын бағытын өзгертіп, күшті ағыстар мен малшылар тудырады.

Спорттық командалар

Халкистің NC Chalkida деп аталатын су поло командасы, Chalkida F. C. деп аталатын футбол (футбол) командасы, сондай-ақ Evoikos Chalkida деп аталатын жасөспірімдер футбол командасы бар. Халкида футбол командасы екі жылға (2004–2006 жж.) Лилас Василикоумен бірікті. Команда қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. Сол атаумен (AOX) жаңа команда құрылғанмен, ол бұрынғы даңқты команданың орнында емес. Халкистің AGEX баскетбол командасы бар, ол бұрын Грек А2 баскетбол лигасынде ойнаған. Бір кезде Халкидада Икарос Халкидас баскетбол командасы Грек жоғарғы лигасынде ойнады. +Халкидадағы спорт клубтарыКлубҚұрылған жылыСпорт түріЖетістіктеріNO Chalkida1933Су полосыА1 лигасында бұрынғы қатысуыChalkida F. C. 1967ФутболА лигасынде бұрынғы қатысуыAGEX Chalkida BC1976БаскетболА2 лигасынде бұрынғы қатысуы

Климат

Халкис жер орталық теңіздік климатқа ие (Кеппен климаттық жіктелуі: Csa), және ыстық, құрғақ жаздары мен жұмсақ, жаңбырлы қыстары бар жартылай шөлейтті климатқа жақын орналасқан.