Кіріспе

Ұлы ашаршылық туралы негізгі мақала. Ұлы ашаршылықтың (Ан Горта Мор немесе Ан Дрохшаол, әдеби: Жаман өмір) мұрасы – 1845 және 1852 жылдар аралығындағы Ирландия тарихының апатты кезеңі болды, осы кезеңде Ирландия халқының саны 50 пайызға азайды. Ұлы ашаршылық (1845–1849) Ирландия тарихындағы шешуші кезең саналды. Оның салдары аралдың демографиялық, саяси және мәдени ландшафтын түбірімен өзгертті. Бұл ашаршылық ирландтардың өздері үшін де, сондай-ақ, олардан тараған диаспора үшін де халық жадында қалды және түрлі ұлтшыл қозғалыстардың бірігу ортасы болды. Қазіргі тарихшылар оны ирланд тарихының баянындағы бөліс сызығы ретінде қарастырады, ал ашаршылыққа дейінгі кезеңді "Ашаршылықтан бұрынғы" деп атайды.

Ирландияда

Ұлы Ирландия ашаршылығынан туындаған саяси реакция сол кездегі өте шектеулі сайлау құқығына байланысты әлсіз болды. 1820-1840 жылдардағы ирланд саясатында Католиктердің эмансипациясы және Дэниел О’Коннелл басшылығымен жүрген «Жою» қозғалысы басымдық құрды. (1852 жылдың маусымында құрылған Тәуелсіз Ирландия партиясы төрт жылдың ішінде тарап кетті, бірақ 1853 жылдан бастап, ауыл шаруашылығы бағаларының жақсаруына байланысты күрт төмендеді.) Басты ағымнан тыс жерлерде де реакция баяу болды. Томас Дэвис басқарған 1848 жылғы «Жас Ирландия» көтерілісі, ашаршылықтың басында болғанымен, О’Коннеллдің «конституциялық» ұлтшылдығы мен католицизміне және Дэвистің плюралистік республикашылдығына байланысты қақтығыстан гөрі, ашаршылықтан көп әсер көрмеді. Келесі көтеріліс 1860 жылдарға дейін, фениандар/Ирландиялық Республикалық бауырластық басшылығымен болды. Тарихшылар болжамдағандай, Ирландияға экономикалық және әлеуметтік әсері соншалық болды, ұлт ондаған жылдар бойы әрекетсіздікке түсіп қалды; яғни, 1840 жылдардың соңы мен 1850 жылдардың басындағы қасіретті оқиғалардан кейін саясаттан гөрі тірі қалу маңыздырақ болды. Сайлаушылары халықтың шағын бөлігі болғанымен (Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіндегідей), дауыс беруге құқығы бар ирландтар 1870 жылдардың ортасына дейін британдық екі ірі саяси партияға – консерваторлар мен либералдарға дауыс беруді жалғастырды, тіпті ашаршылық кезінде үкімет партиясы болғанына қарамастан, соңғысына көбірек дауыс пен орын берілді. 1872 жылы құпия дауыс беруді енгізу «Үйдегі басқару лигасына» 1874 жылы ирланд саясатында либералдарды ығыстыруға мүмкіндік берді. 1880 жылдары Чарльз Стюарт Парнелл басшылығымен «Үйдегі басқару лигасы» Ирландия парламенттік партиясы ретінде қайта құрылды; Парнелл сонымен қатар жер реформасын жүзеге асыру үшін Ирландия жер лигасының құрылуына зор үлес қосты. Көптеген сайлаушылар Ұлыбритания мен Ирландияны біріктірген Одақты сақтап қалуды қалаған юнионистерге дауыс берді. Британдық корольдік отбасы саяси істердегі әлсіздігінен туындаған сыннан жалтаруға мүмкіндік алды. Кейбіреулер Виктория патшайымының (кейінгі онжылдықтарда Ирландияда «Ашаршылық патшайымы» деп аталған) ашаршылыққа көмек ретінде тек 5 фунт стерлинг бергені туралы мифқа сенеді, бірақ шындығында ол берген сома 2000 фунт стерлинг болды, бұл 2022 жылы 217 000 мен 8 120 000 фунт стерлингке тең жеке қаражатынан төленді. Ол сондай-ақ қайырымдылық қорының меценаты болды. Ирландияның Лорд-лейтенантының тапсырмасымен Виктория 1849 жылы жаппай насихаттық сапар жасады. Алайда, бұл сапар қатаң қауіпсіздік шараларымен жүзеге асырылды және наразылық пен дау-дамайларсыз өтті. Ашаршылықтан кейін оның сапарымен байланысты тойлар сол кездегі газеттің редакциялық мақаласында «мазарды жарықтандырумен» салыстырылды. Жетім балалардың көптігінен туындаған қосымша әлеуметтік салдар – кейбір жас әйелдер үшін проституция аздаған мүмкіндіктердің бірі болды. Олардың кейбіреулері Куррагтың қыздары деп танылды. Ашаршылық тілдің құлдырауына жалғыз себеп болмады (ирланд тілінің қоғамдық өмірден толықтырып шығарылуы және ағылшын тілді дін қызметкерлері мен орта таптың ықпалы да әсер етті), бірақ бұл айқын фактор болды. Бұл өзін негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін деп санайтын Ирландияның қалыптасуына әкелді, бірақ Гейл лигасы сияқты ұйымдар және он тоғызыншы ғасырдың соңынан бастап қалалық ирланд тілінде сөйлейтін белсенділер желісінің өсуі сияқты тұрақты және ықпалды реакция болды. Ашаршылыққа дейінгі Ирландияда ирланд тілі бай халықтық мәдениет пен күшті әдеби дәстүрдің тілі болды. Соңғысы ирланд тіліндегі қолжазбалар түрінде сақталды, олар проза мен поэзияны қамтиды: бір жинақ оқырманға әдебиеттің маңызды бөлігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Мұндай қолжазбалардың көпшілігі 1840 жылдары және одан кейін Америкаға көшіп келгендермен алынып кетті. Ашаршылықтың тікелей немесе ұзақ мерзімді салдары ретінде көптеген ирланд тілінде сөйлейтіндердің Америкаға көшіп кетуі онда ирланд тілін сақтау үшін қозғалысқа әкелді. Бұл шараның бір бөлігі ретінде 1881 жылы Фило Кельт қоғамы құрылды және ай сайын шығатын «An Gaodhal» журналы жарық көрді, бұл ирланд тілінде кеңінен қолданылған алғашқы басылым болды.

Шетелде тұратын ирландтар

Ирландияның саяси элитасы британдық саяси партиялар мен монархияға төзімділік танытса, эмигранттар солай істемеді. Көптеген ирланд эмигранттары АҚШ-қа келген соң сепаратистік республикалық топтармен және IRB сияқты ұйымдармен байланыс орнатты. Штаттарда олар кездескен саяси бостандықтар мен мүмкіндіктердің кеңдігі, оларға тәуелсіз Ирландияның мүмкіндігін көрсетті және оларды көбінесе өз елдеріндегі туыстарына қарағанда ынталырақ және оптимистікке толы етті. Аштық және оның себептері эмигранттардың ашу-ызасының негізгі себебіне айналды, себебі олардың көпшілігінің эмигрант болуының басты себебі осы аштық еді. Джон Митчелл, кәсіби журналист (Томас Дэвистің "The Nation" газетінде жазған, кейін өз газетін құру үшін кеткен, бірақ тұтқындалып, мемлекетке қарсы қызметтері үшін сотталып, Ван Димен жеріне жер аударылды), АҚШ-қа көшкеннен кейін де Ирландиядағы британдық үкімге қарсы күресін жалғастырды. Аштықты талдап, ол былай деп жазды:

Митчеллдің пікірлері көптеген эмигранттардың ашуын білдірді, олар өздерін мүліктен айырылғандар деп санады, олардың Ирландиядан кетуіне британ үкіметінің саясаты себеп болған аштықты кінәлады. Аштық ирланд-американдықтар үшін үнемі көтерілетін мәселе болды, олар АҚШ-тағы басқа эмигранттар қауымдастықтарынан айырмашылығы, туған жерлеріне теңдесіз эмоционалды байланыс сақтады. Кейінгі жылдары Джон Девой сияқты көшбасшылар Ирландияның тәуелсіздігін қолдауда маңызды рөл атқарды. 1920 жылы Dáil Éireann президенті Эмон де Валера Ирландия Республикасын мойындату және қабылдау үшін АҚШ-ты таңдауы бекер емес, сондай-ақ Майкл Коллинз жаңа Республиканы қаржыландыру үшін арнайы облигациялар шығарғанда, олардың көп бөлігі ирланд-американдықтарға сатылды.

Ұлтқа қарсы қылмыс

Аштық кезінде және одан кейін кейбір сарапшылар британ үкіметінің жауабы, болған жағдайда да, геноцидке тең болды деп мәлімдеді, бұл мәселе даулы. Халықаралық құқық және адам құқықтарын қорғаушы американдық профессор Фрэнсис Бойл 2011 жылғы "Біріккен Ирландия, адам құқықтары және халықаралық құқық" еңбегінде аштықты британ үкіметінің геноциді деп сипаттады, бұл пікірді тарихшы Джеймс Муллин да қолдады. Дегенмен, көптеген ирланд, британ және американ ғалымдары, атап айтқанда Ф. С. Л. Лайонс, Джон А. Мерфи, Р. Ф. Фостер және Джеймс С. Доннели-младший сияқты академиктер, сондай-ақ Сесил Вудхам Смит, Питер Грей, Рут Дадли Эдвардс және Кормак О Града тарихшылары геноцидтің қасақана саясаты туралы айғақтарды жоққа шығарды. Барлық тарихшылардың пікірінше, аштық кезіндегі британ саясаты (әсіресе лорд Джон Расселдің министрлігі жүргізген саясат) қате, жеткіліксіз ақпаратталған және нәтижесіз болды. Егер осындай дағдарыс Ирландияның орнына Англияда болғанда, үкіметтің жауабы мүлдем басқаша болар еді. Сол кезеңде Ирландияда картоп шіруінен туған азық-түлік тапшылығын болдырмауға жететін астық пен ұн жеткілікті болғандығын көрсететін құжаттар бар. 1840 жылдары бірнеше жыл бойы ашаршылық жағдайларына жол берілді, ал артық азық-түлік таралмады. Кейбіреулер эмиграцияға рұқсат берілгендіктен, аштық кезеңін геноцид деп санауға болмайды деп санайды. Кедейлік, үйден қуу, билет құнын жұмыспен төлеуге болатын шеберханалар, эмиграция кемелеріндегі тығыздық және антисанитариялық жағдайлар эмигранттардың сапарын аштықтан аман қалуға тырысумен салыстырылатын қауіпті жағдайға айналдырды. Қазіргі заманғы анықтамаларға сәйкес, Ирландиядан қашқандарды сипаттау үшін "қашқын" термині "эмигрант" дегеннен гөрі дәлірек болар еді.

Еске алу рәсімі

1990 жылдары Ирландия Ұлы ашаршылықтың 150 жылдығын тойлады. Бұл, көп жағынан, 1940 жылдардағы 100 жылдық мерекеден өзгеше болды. Одан кейін аз ғана еске алу шаралары өткізілді, олардың ең маңыздысы Р. Дадли Эдвардс пен Т. Десмонд Уильямс редакциялаған ашаршылық тарихының тапсырыс бойынша жарық көрген томы (бірақ 1956 жылға дейін жарияланбаған) және 1945 жылы Ирландия халықтық фольклор комиссиясы жүргізген маңызды «Ашаршылық туралы зерттеу» болды. Осы маңызды мәдени жайттардан өзге, эмиграция 1940 жылдары Ирландия саяси өмірінің үнемі қайталап тұратын және мазасыз жағдайлардың бірі болды, ал ашаршылықтан көз жұмған немесе эмиграцияға кеткен құрбандарға қолдау білдіретін күш болған жоқ. Кейбір сарапшылар өз ата-бабаларының құрбандармен тамақ бөліспей, өзін-өзі асырағанына қынжылды, бұл «аман қалғандардың өкініші» сезімі еді. 1990 жылдар ашаршылықты еске алуға қатысты көзқарастардың айтарлықтай өзгеруімен белгіленді, Ирландияда және ирланд диаспорасының барлық жерінде жүздеген шаралар өтті, олардың кейбіреулері Таоиш кабинетінде орналасқан Ұлттық ашаршылықты еске алу комитетінің (Эврил Дойл ТД басшылығымен) демеушілігін алды. Ұлы ашаршылыққа арналған шара Корк графтығының Миллстрит қаласында өтті, онда Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэрдің бұрынғы британ үкіметтерінің дағдарысқа тиімді жауап бермегені үшін кешірім сұраған мәлімдемесі оқылды. Ашаршылық туралы көптеген жаңа зерттеулер жарық көрді, олардың көпшілігі алғаш рет жергілікті халықтың өмірлік тәжірибесін егжей-тегжейлі баяндады. Тарихшылар ашаршылықтың барлық қырларын қайта қарастырды: өлім-жітім мен эмиграция саны сияқты нақты мәселелерден бастап, оның қоғамға, сексуалдық мінез-құлыққа, жер иелігіне, мүлік құқығына және бүкіл ирландтық ұлттық ерекшелікке, кардинал Калленнің консервативтілігімен бейнеленген, оның ықпалы 1900 жылдарға дейін сақталды. 2010 жылы Ұлыбритания Майо графтығындағы Крог Патрик тауының етегінде орналасқан Мурриск мыңжылдық бейбітшілік саябағында өткен Ұлттық ашаршылықты еске алу рәсімінің ашылуына дипломатиялық өкіл жібермеді. АҚШ, Австралия және Еуропалық парламенттің өкілдері бар, жалпы 14 елдің өкілдері қатысты. Ирландия үкіметін бірнеше министрлер өкілдік етті. Таоиш және президент жеке қатыспады, бірақ өз қызметкерлерін жіберді.

Аштық әнінде

Аштық осы кезеңдегі және қазіргі заманғы әндерде де еске алынады. Ирландиялық романист және әнші Брендан Грэм «An Gorta Mór» туралы бірнеше роман мен ән жазды. Оның HarperCollins баспасымен кітап шығару келісімі «An Gorta Mór» туралы жазған бірқатар әндерінен туындады, нәтижесінде оның ең көп сатылған «құжаттық романы» – «Ақ гүл» (HarperCollins, Лондон, Сидней, Торонто, 1998) жарық көрді. The Sunday Times (Канберра) «Ақ гүлді» «Ирландияның ұлттық тарихына маңызды қосымша» деп атады. «Ақ гүл» әні «саундтрекпен» бірге Бостонның MIT әйелдер курсы үшін міндетті оқу материалы болды. Оның жалғасы «The Element of Fire» (HarperCollins, 2001) романымен бірге «The Whitest Flower» да Ирландияның тарих пәні бойынша емтиханға дайындалатын студенттерге ұсынылатын «қосымша әдебиет» ретінде қарастырылды. Брендан Грэм жазған және Эймер Квинн орындаған «The Voice» әні 1996 жылы Ирландия үшін «Евровидение» ән байқауында жеңіске жетті. Әннің мәтіні Ирландияның ауыр тарихына сілтеме жасайды және Ирландиядағы аштық кезеңін көрсетеді: «Мен сіздің аш пен ауыруыңыздың даусымын». «The Voice» әні британдық поп-чартқа ғана емес, сонымен қатар 1998 жылғы Ұлыбританияның GCSE Music Syllabus оқу бағдарламасына да енді. Эймер Квинннің орындауы Пирс Броснанның «The Nephew» фильмінде пайда болды, ал ән Америкада жаңа өмір тапты, «Celtic Woman» тобының танымалдылығының артуымен бірге PBS телеарнасында кеңінен көрсетілді. Автор және әлеуметтанушы Э. Мур Куинн өзінің 2009 жылы жарық көрген «Ирландиялық американдық фольклоры Жаңа Англияда» кітабында «The Voice» әнінің толық мәтінін келтіреді. «The Fairhaired Boy» әнін Брендан Грэм жазған, ол 2003 жылы Кэти Джордан мен Dervish тобы «Spirit» альбомында жариялады. Кармель Конвей де 2009 жылы «This Beautiful Day» альбомында осы әнді орындады. Ол сондай-ақ әнші және скрипкашы Фионнуала Ховардтың «Cois Tine – Stories of Liam O’Flaherty» атты туындысында да орындалады. Аштық кезінде Ирландиядан эмиграциялағандар туралы ән, «Сары шашты бала» – айырылысудың қайғысын көрсетеді: «Жақын арада Калифорнияда немесе Колорадода боларсың». «Ақ гүлде» Грэмнің қаһарман қызы Эллен Робертинге, Канаданың Квебек провинциясындағы Грос-Иль аралындағы карантинде (ауруханада) қайтыс болған жас көршісіне осы әнді айтады. «Crucán na bPáiste» – «(крещеніеден өтпеген) балалардың жерленген жері» – Майо округындағы Маумтрасна төбесінде орналасқан, ол Ирландиядағы Лох На Фуэй және Лох Маск көлдеріне қарап тұрады. Бұл Аштық кезінде (Aimsir an Drochshaoil – «Жаман өмірдің уақыты») сол жерге жерленген баласына арналған ананың зарлауы. Әнді Грэм өзінің екінші романының кейіпкері Эллен Руа үшін жазған, ол «The Brightest Day, The Darkest Night» романында да пайда болады, бұл кітап та HarperCollins баспасынан жарық көрді. Оны көптеген әртістер орындады, оның ішінде Карен Мэтисон (Трансатлантикалық сессиялардың бөлігі ретінде), Dervish тобының Кэти Джордан және Эймер Квинн есімдері бар. Грэм әннің қалай жазылғанын RTÉ радиосы үшін жазған «Effin' Songs» радиобағдарламасында айтты. Ол Ирландияның Ұлттық концерт залында Eimear Quinn және RTÉ концерт оркестрі мен флейташыл Нил Мартиннің қатысуымен жазылған әнмен бірге осы әңгімені бөлісті. «Crucán na bPáiste менің ішегімдегі тырнаққа айналды – және менің саяхатым. Көп айлар бойы ол менің бойымда өзінің айқайын, сөздерін, жолдарды шығарды, мен бостандыққа шыққанша және ол өзінің аян тапқанша. Мен әннің өзі жазылуына кедергі келтірмей үйрендім. Менің ойымша, бұл біз бастаған сұраққа нақты жауап. Шын мәнінде ерекше әндер бізді жазады, біз оларды жазбаймыз; біз оларды таппаймыз, олар бізді табады». Грэмнің басқа бір Аштық әні «Ochón an Ghorta Mhóir / Lament of the Great Hunger» әні Ирландия үкіметінің тапсырысы бойынша, Goethe's «Architecture is frozen music» деген сөзінен алынған «Ceól Reoite» (Тоңған музыка) мыңжылдық жобасының бөлігі ретінде жазылды. Он төрт ирланд композиторынан ұлттық маңызы бар ескерткішті таңдап, оның ішінде тоңған музыканы шығаратын музыкалық туынды немесе ән жазуды сұрады. Грэм Дублиннің Ұлттық ботаникалық бағындағы (Ирландия) Айнала түзулі жылыжайларды таңдады, ол Аштық кезінде Ирландияны қамқан картоф шіруіне ем табу үшін зерттеулерге бөлген қаражатқа арқа сүйеп салынған. Жылыжайлар 1845 жылдың тамызында Ирландияда алғаш рет анықталған «өсімдік алқабына» қарап тұрды. Грэм Айнала түзулі жылыжайлар архитектурасында тұйықталған «мұздатылған музыканы» «аштықтан өлген халыққа арналған жоқтау» деп сипаттады. Ол Роисин Эльзафтидің «Ceól Reoite» альбомында және Кэти Джорданның «Dervish» альбомында «жасырын трек» ретінде жазылды. Әнді 2002 жылы Швейцарияда орналасқан Кэти Шарп би ансамблінің «Aistir/Voyage» қойылымында Нуала Ни Чанайн орындады. «You Raise Me Up» – Шын мәнінде, норвегиялық композитор Рольф Ловландтың Грэмнің «Ақ гүл» романын оқығаннан кейін Грэмге мелодиямен хабарласқандығы осы әнді жазуға себеп болды. Бұл әуен Грэмге «You Raise Me Up» әнін жазуға шабыттандырды, оны 400-ге жуық орындаушы (оның ішінде Westlife, Josh Groban, Brian Kennedy және Secret Garden, Daniel O'Donnell, Helene Fischer, Il Divo, Russell Watson және Paul Potts) жазды және ол танымал музыка тарихындағы ең сәтті әндердің біріне айналды. Брендан Грэм соңғы кезде ән мен повестьті біріктіретін бірнеше туындылар жазды, оның ішінде 2010 жылы Ирландияда өткен Ұлттық Аштық Еске алу апталығы үшін «Fiction and Song-та Аштықты жазу» атты туындысын жазды. Бұл туындыны автор өзі оқыды, ал әндерді Кэти Джордан пианинодағы Feargal Murray-дің сүйемелдеуімен орындады. 2011 жылы Квебек провинциясында оның қысқа повесть және ән туындысы – «From Famine to Freedom – Ireland to Grosse Ile» Квебек симфониялық оркестрі мен солистка Méav Ní Mhaolchatha орындауында жарық көрді, ал Грэмнің повесті француз тіліне аударды. Ол сонымен қатар оның кітабының саундтрегі үшін жазылған «Ақ гүл» әнінің оркестрмен алғашқы орындалуын қамтыды. Ирландиядағы Аштық кезінде «Құдайдың жазасы – ирландтарға сабақ беру үшін келген апат, оны тым басып тастауға болмайды» (Чарльз Э. Тревельян – Ұлыбритания қазынасының Аштықтан көмек көрсетуге жауапты тұрақты көмекшісі) деген пікірге жауап ретінде Грэмнің әні кекшіл Құдайды сынап келеді. 2012 жылдың тамызында Брендан Грэм «From Famine to Freedom – Ireland to Australia» атты сөз және әнмен құрылған еске алу шарасын ұйымдастырды, ол «An Gorta Mór» – Ұлы Ирландиялық Аштықтан зардап шеккендердің және Австралияда жаңа өмір құру үшін Аштықтан қашқандардың естелігіне арналды. Грэм 1848 жылдан 1950 жылға дейін Ирландияның барлық округтеріндегі жұмыс үйлерінен Австралияға тегін билет алған, көбінесе жасөсперім қыздардан тұратын 4112 ирландтық жетім қыздың естелігіне арналған «Orphan Girl» атты жаңа ән жазды. Брендан Грэмге Австралиялық әнші-әндер авторы Сара Кальдервуд қосылды, ол классикалық және заманауи фольклорды біріктіреді. Ол Австралияның ең танымал кельт тобы «Sunas» тобының харизматикалық солисі, олардың «As Night Falls» атты дебюттік альбомы ABC тізіміндегі ең сатылымды альбомдардың бірі болды. Грэм мен Кальдервудқа сол күні Нельсон Мандела, Опра Уинфри, королева Елизавета II және президент Обама үшін өнер көрсеткен Австралиялық қыздар хоры да қосылды. Сөз және әнмен құрылған еске алу шарасы, әсіресе осы ирландтық жұмыс үйлерінің жас әйелдерінің ұрпақтары үшін мерекелік және естелік күні болды. Қосымша ақпарат алу үшін www.irishfaminememorial.org сайтына кіріңіз.

Жақында 2013 жылдың наурыз айында «The Possible Dreams Choir» хоры Австралиядағы Виктория штанында «Orphan Girl» (Fortunate және Nomcebo орындаған) және «Yo...» әндерін орындап, гастрольдік сапармен болды.

Ирландия және қазіргі заманғы ашаршылыққа қарсы көмек

Ирландия халықаралық аштыққа қарсы күресте жетекші рөл атқарып келеді. 1985 жылы Live Aid ұйымын құрған ирландтық рок-жұлдызы Боб Гелдоф, Ирландия халқы жан басына шаққандағы көмек көлемі бойынша әлемдегі басқа елдерден гөрі көп үлес қосқанын мәлімдеді. Ирландиялық Goal, Concern, Trócaire және Gorta үкіметтік емес ұйымдары Африка құрлығындағы аштықтан зардап шеккендерге көмек көрсетуде маңызды рөл атқарады. 2000 жылы ирландтық U2 тобының жетекшісі Боно, Jubilee 2000 науқаны аясында Африка елдерінің қарызын жеңілдету үшін белсенді түрде күресті. Ирландиядағы аштық тарихы, ирландтықтардың дамып келе жатқан әлемге және аштықтан зардап шеккендерге қатысты көзқарастарына әсерін тигізуде.