Кіріспе
Thuja – Купресса тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштар немесе бұталар туысы. Бұл туыста бес түр бар, олардың екеуі Солтүстік Америкаға, ал үшеуі Шығыс Азияға тән. Туыс монофилетті және Thujopsis туысымен тығыз байланысты. Оның мүшелері көбінесе "өмір ағашы" (латыншадан аударғанда) деген мағына беретін arborvitae, thujas немесе майлы шырша деп аталады.
Thuja ('/θj//uː//dʒ//ə/ THEWjə) is a genus of coniferous tree or shrub in the Cupressaceae (cypress family). There are five species in the genus, two native to North America and three native to eastern Asia. The genus is monophyletic and sister to Thujopsis. Members are commonly known as arborvitaes (from the Latin term for 'tree of life'), thujas or cedars.
Сипаттама
Тюя – қызғылт қоңыр қабықпен өсетін мәңгі жасыл ағаштар, биіктігі әртүрлі. Жаңа өскіндері жалпақ, бүйірлік өскіндері тек бір жазықтықта орналасқан. Жапырақтары қабықша тәрізді және ұзын, бірақ бірінші жылы жас көшеттерде ине тәрізді жапырақтары болады. Қабықша жапырақтары бұтақтардың бойымен кезектесіп, төрт қатарға орналасқан. Аталық конустар кішкентай, көзге түспейді және бұтақтардың ұштарында орналасады. Әйелдік конустар да бастапқыда көзге түспейді, бірақ 6-8 айлық болғанда, жетіліп, ұзаққа дейін өседі; олардың 6-12 жабысқан, жұқа, былғары тәрізді қабықшалары бар, әр қабықшада 1-2 кішкентай тұқым және екі жұп тар бүйірлік қанаттары болады. T. standishi және T. plicata арасындағы гибрид Thuja 'Green Giant' деп аталды. Тағы бір ерекше және алыс туысқан түр, бұрын Thuja orientalis деп есептелген, қазір өз туысы ретінде қарастырылады – Platycladus orientalis. Тюяның ең жақын туыстары – Thujopsis dolabrata (қалың жапырақтарымен және толы конустарымен ерекшеленеді) және Tetraclinis articulata (Ежелгі грек тілінде θυία немесе θύα деп аталған, бұрын осы туысқа жатқан және Thuja аталған, төртбұрышты жапырақтарымен (жазық емес) және төрт қалың, ағаш қабаттары бар конустарымен ерекшеленеді). Тюя туысы, көптеген қылқан жапырақтылар сияқты, солтүстік Еуропаның кредалық жыныстарындағы ата-бабалық түрлерімен көрсетілген, және уақыт өте келе солтүстіктен оңтүстікке қарай жылжуы байқалады, Плиоцен кезеңінде Еуропадан жоғалып кеткенге дейін. Тюя Дакотаның миоцендік қабаттарында да кездеседі.
Филогения
Сталл және т.б. 2021 ж.
Экология
Түйе түрлері кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тамақ ретінде қолданылады, оның ішінде күздік көбелек, өрнекті көбелек және аршалы көбелектер бар. Жапырақтарын еліктер де жейді, ал еліктер саны көп болған жерлерде жас ағаштардың өсуіне және тұқымдардың тамыр жаюына кері әсер тигізуі мүмкін.
Тарату
Thuja тұқымдасының қазіргі кезде Солтүстік Америкада да, Шығыс Азияда да таралуы бар. T. plicata Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында, Солтүстік Калифорниядан Аляскаға дейін кеңінен таралған, шығысқа қарай Айдахо және Британдық Колумбияның орталық бөліктеріне жетеді. T. occidentalis АҚШ-тың солтүстік-шығысында, солтүстікке қарай Онтарио және Квебекке дейін, ал кейбір жерлерде Теннессиге дейін кездеседі. T. standishii Жапониядағы Хонсю және Шикоку аралдарының таулы аймақтарында өседі, елдің солтүстігінде оның таралуы тіркелмеген. T. koraiensis Солтүстік және Оңтүстік Кореяға тән және Солтүстік Қытайдың Цзилинь провинциясында шағын популяциясы бар. Жақында қайта ашылған T. sutchuenensis түрі Қытайдың оңтүстік-шығысындағы Чэнькоу ауданының тауларында өте шектеулі таралуға ие.
Эволюция және палеобиогеография
Қазіргі зерттеулер Thuja Америкада пайда болып, Миоцен дәуірінде Беринг жол асты арқылы Шығыс Азияға көшіп келгенін көрсетеді. Қазба жәдітелер көрсеткендей, Thuja қазіргіге қарағанда соңғы бор және ерте третия кезеңдерінде әлдеқайда кеңінен таралған. Thuja-ның ең ежелгі белгілі қазбасы – T. polaris (жойылған түр) палеоцен дәуіріндегі Ельземир аралында, қазіргі Нунавут, Канадада табылған. Тұқымның ішінде таксономия өзгеріп отырады, бірақ Thuja тұқымдасының пластомаларының молекулалық талдауына негізделген соңғы зерттеулер жаңа топтастыруға дәлел келтірді: екі жақын туыс клад – T. standishii және T. koraiensis бірге, ал T. occidentalis және T. sutchuenensis бірге, T. plicata болса T. occidentalis және T. sutchuenensis-ке жақын туыс. Үй иелері кейде оларды жекелендіру үшін ағаштар ретінде отырғызады. "Green Giant" сорты өте жақсы өсетін қоршау өсімдігі ретінде танымал, жас кезінде жылына 80 см-ге дейін өседі. Ағашы жеңіл, жұмсақ және хош иісті. Оны оңай бөлуге болады және ол шіруға төзімді. Ағаш көптеген мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, мольдарды қорғайтын сандықтар жасауға, сондай-ақ шатыр жабуға. Thuja тіректері жиі қоршау бағаналары мен рельстерін жасау үшін қолданылады. Thuja plicata ағашы гитараның дыбыс тақталарына қолданылады. Оның жеңіл салмағы мен шіруға төзімділігінің арқасында T. plicata ара уларының құрылысында кеңінен қолданылады. T. plicata Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жергілікті халық үшін маңызды ағаш. Оны кейде "Каноэ ағашы" деп атайды, өйткені оны үндістер каноэ жасау үшін пайдаланған. Thuja майы құрамында тужон терпені қамтиды, ол ГАМК рецепторларын тежеу әсері зерттелді, сонымен қатар оның өлімге әкелуі мүмкін қасиеттері де бар. Кейдір майы мен кедр жапырағы майы Thuja occidentalis-тен алынады, олардың қасиеттері мен қолданылуы әртүрлі. Канаданың жергілікті халқы Thuja occidentalis-тің қабыршақ жапырақтарынан 100 грамға 50 мг С витаминін қамтитын шай жасаған, бұл скорбуттың алдын алуға және емдеуге көмектескен. 19 ғасырда Thuja сыртқа қолданылатын түйіршік немесе май ретінде тері безгегі, тері қышымасы және кандидозды емдеу үшін жиі қолданылған, ал тітіркендіргіштің жергілікті инъекциясы зығыр безгегін емдеу үшін қолданылған. 2017 жылғы сынақ оның сығындысы грам-оң және грам-теріс бактерияларды тиімді өлтіретінін көрсетті. Басқа Cupressaceae сияқты, Thuja да аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін, оның ішінде тері, көз және тыныс алу проблемалары.