Жонатан Франзен: Америка жазушысының өмір мен шығармалары

Кіріспе

Американдық жазушы

Джонатан Эрл Франзен (17 тамыз 1959 жылы туған) – американдық романист және эссеші. Оның 2001 жылғы «The Corrections» романы, кең ауқымды, сатирикалық отбасылық драма, көптеген сыншылардың жоғары бағасын алды, Франзенге Ұлттық кітап сыйлығын әкелді, Фикция бойынша Пулитцер сыйлығының финалисі атанды, Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын жеңіп алды және Халықаралық Дублин әдеби сыйлығының тізіміне ілікті. Оның «Азаттық» (2010) романы да осыған ұқсас мақтауларға ие болды және «Time» журналының мұқабасында «Ұлы американдық романист» деген тақырыппен жарияланды.

Ерте өмір және білім

Францен Иллинойс штатының Батыс Спрингс қаласында Ирен (туған есімі Супер) мен Эрл Т. Франценнің ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі Миннесотада өскен, Швециядан келген иммигранттың ұлы; анасының тегі Шығыс Еуропаға жетеді. Францен Миссури штатының Сент-Луис қаласының маңындағы Вебстер Гроувстегі 83 Вебстер Вудс Драйв мекенжайындағы әулетті ауданда өскен. 1981 жылы жоғары жетістіктермен Свартмор колледжін бітіріп, неміс тіліндегі диплом алды. Оқу барысында 1979-1980 оқу жылында Вейн мемлекеттік университетінің Мюнхендегі кіші курсында Германияда оқыды. Сонда ол Майкл А. Мартонемен танысты, кейіннен оның кейіпкері Уолтер Берглундты "Freedom" романында осы тұлғаның негізінде жасады. Ол сондай-ақ 1981-1982 жылдары Фулбрайт стипендиясы бойынша Берлиндегі Эракіліктік Берлин университетінде оқыды; ол неміс тілінде еркін сөйлейді. Францен 1982 жылы үйленді және әйелімен бірге жазушылық мансабын ілгерілету үшін Массачусетс штатының Сомервилл қаласына көшіп барды. "Жеті жиырма бірінші қала" атты алғашқы романын жазған кезде ол Гарвард университетінің Жер және планеталық ғылымдар кафедрасында ғылыми жұмыскер болып жұмыс істеді, бірнеше ондаған мақаланың авторы болды. 1987 жылдың қыркүйегінде, әйелімен Нью-Йоркке көшіп келгеннен кейін бір ай өткен соң, Францен "The Twenty Seventh City" романын Farrar Straus & Giroux компаниясына сатты.

Ерте романдар

The Twenty Seventh City, 1988 жылы жарық көрген, Франзеннің туған қаласы Сент-Луисте өтеді және 1870 жылдары Сент-Луис "төртінші қала" атанғандықтан, қаланың беделінің төмендеуімен айналысады. Бұл ауқымды роман жылы қабылданып, Франзенді қадағалауға тұрарлық автор ретінде бекітті. Романшы Дональд Антриммен Bomb Magazine журналы үшін өткен әңгімесінде Франзен «Жеті жиырмалы қала» романын «ата-анасының буыны, алпысыншы және жетпісінші жылдардың көрнекті постмодернистерімен болған әңгіме» деп сипаттады. Кейінірек берген сұхбатында: «Мен үлкен роман жазуға тырысқан, қорқып, әлсіз бала едім. Мен өзімді ораторлық тұрғыдан мінсіз, өте зиялы, білімі мол орта жастағы жазушы ретінде көрсеттім» деді. Strong Motion (1992) негізінен Холландтар отбасының дұрыс емес қарым-қатынастарын бейнелейді, ал Американың шығыс жағалауындағы сейсмикалық құбылыстар отбасылық өмірдегі құлпыратын жағдайлардың метафорасы ретінде қолданылады (Франзеннің айтуынша, «Мен сыртқы күштердің тыныш өмірді бұзып, тіпті сілкіп жібергенін көзге елестеттім. Адамдардың ашуланып, әдепті шындықтарды айқайлап жатқан зорлық-зомбылық көріністерін ойладым»). 1992 жылы Франзен Дэвид Фостер Уоллесті семинарлық жұмыстарды бағалауға шақырды.

Еркіндік

2009 жылдың 8 маусымында Франзен өзінің жарыққа шығуға дайын "Азаттық" романынан үзіндіні "Нью-Йоркер" журналында жариялады. "Жақсы көршілер" деп аталған бұл үзіндіде Миннесота штатының Сент-Пол қаласындағы бір жұбайдың басынан өткен сынақтар мен қиындықтар суреттелді. 2010 жылдың 31 мамырында "Нью-Йоркер" журналында "Agreeable" атты тағы бір үзінді жарияланды. 2009 жылдың 16 қазанында Франзен Дэвид Безмозгиспен бірге Седар көлі театрында өткен "Нью-Йоркер" фестивалінде жаңа романынан бір бөлім оқыды. Сэм Аллард "North By Northwestern" басылымына жазған мақаласында оқиғаға қатысты, "оның жаңа (көлемді деп есептелетін) романынан алынған материал" "бұрынғыдай қуатты әрі қызықты" және "әдеттегі трагедиялық ағымымен ерекшеленеді" деп бағалады. Франзен "екінші тараудан алынған кеңейтілген үзіндіні" оқыды. 2010 жылдың қазан айының басында Ұлыбританияда "Азаттық" романына қатысты ерекше "қайта шақыру" акциясы өтті. Франзен 200-ден астам түзету енгізген романның алғашқы нұсқасы қателікпен жарияланып қойған. "HarperCollins" баспасы алмасу бағдарламасын іске қосты, бірақ сол кезде мыңдаған дана таратылып үлкерген еді. Кітапты насихаттау барысында Франзен 2000 жылдан бері "Time" журналының мұқабасында пайда болған алғашқы американдық автор атанды, алдында Стивен Кинг болған. Франзен "Ұлы американдық романист" деген тақырыппен жарияланды. 2010 жылдың қазан айында Манчестерде өткен сұхбатында ол "Time" журналындағы жарияланымның маңыздылығы және "Азаттық" романының атауының себебі туралы ойларын бөлісті. 2010 жылдың 17 қыркүйегінде Опра Уинфри Джонатан Франзеннің "Азаттық" романының "Опраның кітап клубы" таңдауы болғанын, және бұл "Опра Уинфри Шоуының" соңғы маусымының алғашқы кітабы екенін жариялады. 2010 жылдың 6 желтоқсанында Франзен "Опра Уинфри Шоуына" қатысып, "Азаттық" романын насихаттады, олар кітап және оның "Түзетулер" романын таңдауына қатысты наразылығы мен оның салдары туралы әңгімелесті. Франзен "Азаттық" романын жазуға оның жақын досы және әріптес жазушы Дэвид Фостер Уоллестің қазасы ықпал еткенін айтты.

Тазалық

2012 жылдың 18 желтоқсанында «Портленд Маунтли» журналына берген сұхбатында Франзен қазіргі уақытта жұмыс істеп жатқан бесінші романы үшін «төрт беттік, бір жолмен жазылған ұсынысы» бар екенін айтты. Бірақ ол ұсынысы болғанымен, ұсынылғанның соңғы нұсқаға енетініне кепілдік жоқ екенін де жеткізді. Алдыңғы романдары үшін жасаған ұсыныстарды еске алып, «Ескі ұсыныстарға қараймын, соның тек бір бөлігі ғана кітапқа айналғанын көремін де, «Неліктен мен оны бірден көре алмадым? Бұл қалғандарының бәрі не үшін?» - деп ойланамын», - деді. 2014 жылдың 17 қарашасында «The New York Times Artsbeat Blog» сайты «Тазалық» атты роман қыркүйек айында жарық көретінін хабарлады. «Farrar, Straus & Giroux» баспасының президенті және баспашысы Джонатан Галасси «Тазалықты» ондаған жылдар мен құрлықтарды қамтитын, бірнеше буынды қамтитын американдық эпос деп сипаттады. Оқиғаның ортасында әкесінің кім екенін білмейтін және оның кім екенін анықтауға тырысатын Пурити Тайлер немесе Пип есімді жас әйел тұр. Оқиға заманауи Америкадан Оңтүстік Америкаға, Берлин қабырғасы құлағанға дейінгі Шығыс Германияға дейін жетеді және Пиптің отбасы тарихының құпиясына және харизматикалық хакермен және ақпарат берушімен арақатынасына байланысты. Дегенмен, 2018 жылдың ақпан айында «The Times London» газетіне берген сұхбатында Харр Филдтің адаптациясына бөлген бюджетті (170 миллион) ескере отырып, оның іске аспайтынына күмәнданатынын айтты, бірақ «Тод Филд, Джонатан Франзен және Дэниел Крейгпен бірге отырып, оқиғаны талқылаған алты апта өмірімдегі ең бай және қызықты кезең болды. Олар өте қызықты адамдар», - деп қосты. «Тазалық» Франзеннің бұрынғы екі романымен салыстырғанда коммерциялық жағынан сәтті болмады, тек 255 476 дана сатылды, ал «Азаттық» 1,15 миллион, «Түзетулер» 1,6 миллион данамен сатылған.

Барлық аңыздарға кілті

2020 жылдың 13 қарашасында Франзеннің баспасы Farrar, Straus and Giroux Франзеннің жаңа романы Crossroads-тың, A Key to All Mythologies атты трилогияның бірінші томының жарыққа шығатынын хабарлады. Crossroads 2021 жылдың 5 қазанында жарық көрді. Роман әдебиет сыншыларының 48 шолуына негізделген Book Marks шолу агрегаторындағы жиынтық «Позитивті» бағасымен көбінесе жағымды пікірлер алды. Bookforum оны Франзеннің «қазіргі кездегі ең жақсы романы», оның «ең ұлы және ең кемелді романы» деп атады, ал New York Times-тың Дуайт Гарнер оны «оның бұрынғы туындыларынан жылырақ, адамдық сезімдерге толырақ, бейнесі мен ой-қиялы салмақтырақ» деп сипаттады. Times Literary Supplement мәліметінше, Crossroads Франзеннің бұрынғы туындыларына тән жағдайларды көптеп қамтымайды: өзіне сенімділікпен қарайтын өзектілік, өнерпаздықпен көрсетілу, формальды ауырлық. Ол өзінің таныс қасиеттерін сақтап қалды: берік мінездемелер, күшті комедия, повество ритмінің шеберлігі. Сарапшылар әсіресе Гарнердің «жаңа заманғы американдық көркем әдебиеттегі керемет кейіпкерлердің бірі» деп атаған Марион кейіпкерін жоғары бағалады. Роман пастор, оның әйелі және төрт баласы туралы. Ол «Адвент» және «Естер» деп аталатын екі бөлімге бөлінген. The Nation журналына жазған Руман Алам «Crossroads-та әр сюжет Құдайға жетелейді» дейді.

Басқа жұмыстар

1996 жылы, әлі де «The Corrections» еңбегінде жұмыс істеп жүрген кезде, Франзен «Harper’s Magazine» журналында «Perchance to Dream» атты әдеби манифесті жариялады. Филипп Рот пен Том Вольфтың манифесттеріне сілтеме жасап, Франзен романға енді мұқтаж емес сияқты көрінген озық медиа мәдениетіндегі романисттің рөлімен күресті. Ақырында Франзен тақырыптар мен идеялар туралы үлкен әлеуметтік роман жазу мақсатын қабылдамайды, кейіпкерлердің ішкі өмірі мен олардың сезімдеріне назар аударады. «Тәузетулер» кітабының үлкен табысына байланысты, бұл эссе Франзеннің әдеби және коммерциялық мақсаттағы автор ретінде мақсаттарына көрегендікпен қарады. 2002 жылы Франзен Уильям Гаддис романдарына «Мырза Гаддис, қиын» атты сын жариялады. Ол кейбір оқырмандардың «Тәузетулер» кітабының кейбір бөліктері тым жоғары болғандықтан бұзылып кеткенін қалай сезінгенін айтып бастайды және қиын көркем әдебиеттерді оқу туралы өз көзқарасын қорытындылайды. Ол «Статус моделі», яғни көркем әдебиеттің мәні – өнер, және «Контракт моделі», яғни көркем әдебиеттің мәні – ойын-сауық ұсынады, сондай-ақ екі модельге де жазылатынын біледі. Ол «Танымдарды» мақтап, «J R» романын жартысына ғана оқығанын мойындайды және неге Гаддис романдарының қалған бөлігі ұнамайтынын түсіндіреді. 2004 жылы Францен «The Discomfort Zone» атты жеке очергін жариялады. Бұл очерк Миссуридегі балалық шағы мен отбасылық өмірі туралы және Чарльз М. Шульцтің «Peanuts» романына деген сүйіспеншілігі туралы жазған. Сьюзан Орлиан оны «Үздік американдық эсселер» жинағының келесі томына таңдады. «Тәузетулер» басылымынан бастап Франзен «How to Be Alone» (2002) атты эсселер жинағын, оның ішінде «Perchance To Dream» және «The Discomfort Zone» (2006) атты естеліктерін жариялады. «How To Be Alone» - бұл негізінен оқу үшін ақтау, Франзеннің қазіргі қоғамдағы көркем әдебиетпен ыңғайсыз қарым-қатынасын білдіреді. Сондай-ақ, оның шығармашылық өміріне балалық шағы мен жасөспірімдік шағының әсерін зерттейді, ол кейін «Кейбір қиындықтар аймағында» зерттеледі. 2007 жылдың қыркүйегінде Франценнің Франк Уэдекиндтің «Көктемгі ояну» пьесасының аудармасы жарық көрді. Францен өзінің кіріспесінде Бродвейдің музыкалық нұсқасын «бос» және «өте жоғары бағаланған» деп сипаттады. Францен «New York» журналына берген сұхбатында 1986 жылы Свартмор колледжінің театр бөлімі үшін аударманы 50 долларға жасағанын және содан бері 20 жыл бойы сөреде отырғанын айтты. Бродвей шоусы көп қызығушылық туғызғаннан кейін, Франзен оны жариялауға талпынғанын айтты, өйткені «Мен бұл жақсы аударма екенін білдім, ол басқа кез келген нәрседен жақсы». Францен ұялы телефондар, сентиментальділік және қоғамдық кеңістіктің құлдырауы туралы әлеуметтік пікір жариялады, «Мен сені жақсы көретінімді айту үшін ғана шақырдым» (2008), 2008 жылғы қыркүйек/қазанда «MIT Technology Review» журналында. 2012 жылы ол «Farther Away» атты жинағын жариялады, онда оның құстарға деген сүйіспеншілігі, Дэвид Фостер Уоллеспен достығы және технология туралы ойлары сияқты тақырыптар қарастырылған. 2013 жылы Франзен «Краус жобасы» атты еңбегін жариялады. Ол «Аудармаға мүлдем мүмкін емес» австриялық «драматург, ақын, әлеуметтік комментатор және сатирикалық дарынды» үш негізгі очерктен тұрады. Кітаптың алдын ала басылымына сәйкес, жинақ «негізінен соңғы бес жылда жазылған очерктер мен баяндамаларды жинап, [және] Джонатан Франзен оны көптен бері мазалаған тақырыптарға – адамдық және әдеби тақырыптарға жаңа күшпен оралады. Оның ағасымен қарым-қатынасын зерттеген, Нью-Йорктегі жас шағы туралы әңгімелеген, немесе жаһандық теңіз құстары дағдарысына жарық көзбен қараған, бұл шығармаларда біз Франзеннен күткен барлық ақыл-ой мен шындықты табу бар. Бұл эсселер өз алдына, әдебиетке, қазіргі саяси ортаның өзекті мәселелеріне қарсы күрескен ерекше және жетілген сананың дамуын көрсетеді. «Жер соңының соңы» кітабы ерекше, қозғайды және қажет». Ғалымдар мен онлайн сарапшылар арасында оның жағымсыз екендігіне байланысты дау тудырды. «Азаматтық» термині шығармаға деген қызығушылықтың арқасында танымал болды. Франзенмен 2019 жылдың қаңтар айында өткен «Sierra Club» сұхбатында Франзеннің климаттың өзгеруі мен іс-әрекет туралы сезімдері қарастырылды. 2018 жылдың наурызында «Transatlantica» журналына берген сұхбатында Франзен жаңа романның үстінде жұмыс бастағанын, оны үш беттік ұсыныс негізінде баспагерлерге сатып жібергенін айтты. Сол жылы «The New York Times Magazine» журналының 2018 жылғы маусымдағы мақаласында Франзен қазіргі уақытта алтыншы романының бастапқы кезеңдерінде жұмыс істеп жатқанын, және ол бұл романы соңғысы болуы мүмкін екенін болжады. «Мүмкін мен жаңылысамын, бірақ бұл жаңа роман шынымен менің соңғы туындым сияқты сезіледі». «Crossroads: A Novel» 2021 жылдың 5 қазанында жарық көрді.

In 1996, while still working on The Corrections, Franzen published a literary manifesto in Harper's Magazine entitled Perchance to Dream. Referencing manifestos written by Philip Roth and Tom Wolfe, among others, Franzen grappled with the novelist's role in an advanced media culture which seemed to no longer need the novel. In the end, Franzen rejects the goal of writing a great social novel about issues and ideas, in favor of focusing on the internal lives of characters and their emotions. Given the huge success of The Corrections, this essay offers a prescient look into Franzen's goals as both a literary and commercially minded author. In 2002, Franzen published a critique of the novels of William Gaddis, entitled "Mr. Difficult", in The New Yorker. He begins by recounting how some readers felt The Corrections was spoiled by being too high brow in parts, and summarizes his own views of reading difficult fiction. He proposes a "Status model", whereby the point of fiction is to be Art, and also a "Contract model", whereby the point of fiction is to be Entertainment, and finds that he subscribes to both models. He praises The Recognitions, admits that he only got halfway through J R, and explains why he does not like the rest of Gaddis's novels. In 2004 Franzen published "The Discomfort Zone", a personal essay about his childhood and family life in Missouri and his love of Charles M. Schulz's Peanuts, in The New Yorker. Susan Orlean selected it for the subsequent volume of The Best American Essays. Since The Corrections Franzen has published How to Be Alone (2002), a collection of essays including "Perchance To Dream", and The Discomfort Zone (2006), a memoir. How To Be Alone is essentially an apologia for reading, articulating Franzen's uncomfortable relationship with the place of fiction in contemporary society. It also probes the influence of his childhood and adolescence on his creative life, which is then further explored in The Discomfort Zone. In September 2007, Franzen's translation of Frank Wedekind's play Spring Awakening (link=no) was published. In his introduction, Franzen describes the Broadway musical version as "insipid" and "overpraised." In an interview with New York magazine, Franzen stated that he had in fact made the translation for Swarthmore College's theater department for $50 in 1986 and that it had sat in a drawer for 20 years since. After the Broadway show stirred up so much interest, Franzen said he was inspired to publish it because "I knew it was a good translation, better than anything else out there." Franzen published a social commentary on cell phones, sentimentality, and the decline of public space, "I Just Called To Say I Love You" (2008), in the September/October 2008 issue of MIT Technology Review. In 2012 he published Farther Away, a collection of essays dealing with such topics as his love of birds, his friendship with David Foster Wallace, and his thoughts on technology. In 2013, Franzen published The Kraus Project. It consists of three major essays by the "Perennially impossible to translate" Austrian "playwright, poet, social commentator and satirical genius" According to advance press for the book, the collection "gathers essays and speeches written mostly in the past five years, [and] Jonathan Franzen returns with renewed vigor to the themes—both human and literary—that have long preoccupied him. Whether exploring his complex relationship with his uncle, recounting his young adulthood in New York, or offering an illuminating look at the global seabird crisis, these pieces contain all the wit and disabused realism that we've come to expect from Franzen. Taken together, these essays trace the progress of a unique and mature mind wrestling with itself, with literature, and with some of the most important issues of our day, made more pressing by the current political milieu. The End of the End of the Earth is remarkable, provocative, and necessary." which generated controversy among scientists and online pundits because of its alleged pessimism. The term doomerism became popular amid the response to the piece. A Sierra Club interview with Franzen, from January 2019 further explores Franzen's feelings about climate change and action. In an interview with Transatlantica conducted in March 2018, Franzen mentioned that he had just started work on a new novel, having recently sold it to publishers on the basis of a three page proposal. Later that year in a profile piece for The New York Times Magazine in June 2018, Franzen confirmed that he was currently at work on the early stages of his sixth novel, which he speculated could be his last. "So, I may be wrong But somehow this new one really does feel like my last.". Crossroads: A Novel was published on October 5, 2021.

Жеке өмір

Франзен жиырма жасына келгенде, әріптес жазушы Валерия Корнеллге үйленді. Олар Нью-Йорк қаласында тұрды және он төрт жыл бойы некеде болды. Оның некесі мен ажырысы "Farther Away" жинағындағы кейбір эсселерінде еске алынады. Франзен Калифорния штатының Санта-Круз қаласында "өмірлік серігі" саналатын жазушы Кэти Четковичпен бірге тұрады. "Менің құс проблемам" атты эссесінде айтылғандай, Франзен құстарды мұқият бақылайтын белгілі адам ретінде танымал. 2018 жылдың наурыз айында CBS Sunday Morning бағдарламасында ол құстарға деген құштарлығы мен құстарды бақылау туралы сөйледі. Франзен тоғыз жыл бойы Америка Құс сақтау қорының кеңесінде қызмет етті. Франзеннің "Аспанды босату" атты баяндамасына негізделген толық метражды деректі фильм 2013 жылы шықты. Франзен The Mekons панк-рок тобының жанкүйері; ол 2014 жылы "Меконның кек алуы" атты деректі фильмде топтың өзі үшін қаншалықты маңызды екенін талқылады. 2010 жылы Лондондағы Серпентин павильонында "Азаттық" кітабының таныстырылысы кезінде Франзеннің көзілдірігін бір адам ұрлап кетті. Ол көзілдірігін 100 000 долларға сатуға тырысты, бірақ Гайд-паркте полициямен ұсталды.

Шығармашылық емес

Эсселер. Мемуар. Эсселер. Қонақ редактор. Эсселер.

Теледидардағы рөлдері

1996 жылы Франзен достасы және әріптесі Дэвид Фостер Уоллес пен автор Марк Лейнермен бірге "Америкалық көркем әдебиеттің болашағы" тақырыбында пікірсайысқа қатысты. 2001 жылы Франзен 21 қарашада "The Corrections" романы туралы талқылау үшін "Charlie Rose" бағдарламасында, ал 27 желтоқсанда "The Corrections" үшін Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алғаннан кейін тағы да пайда болды. 2002 жылы Франзен өзінің "Кейін қалай жалғыз болу керек" атты эссе жинағын талқылау үшін "Charlie Rose" бағдарламасында (30 қазан, 2002) пайда болды. 2006 жылы Франзен Майкл Чабон, Том Вулф және Гор Видалмен бірге "Симпсон" мультсериалының "Moe'N'a Lisa" атты эпизодында қонақ ретінде ойнады, ол алғаш рет 2006 жылдың 19 қарашасында көрсетілді. Эпизодта ол Шабонмен әдеби ықпалдар үшін тартысқа түскенін көрсетеді. 2010 жылы Франзен Опра Уинфри шоуында "Азаттық" романының Опраның кітап клубына іріктелгенін қолдады. Көптеген көрермендер Франзеннің шоудағы аз ғана уақыт көрінгенін байқады, бірақ кейіннен онлайнда отыз минуттық "Шоудан кейін" сұрақ-жауап сессиясы жарияланды. 2015 жылы Франзен "Purity" романының жарыққа шығуын насихаттау үшін "The Late Show with Stephen Colbert" және "CBS This Morning" бағдарламаларында пайда болды. 2016 жылы Франзен "Jeopardy!" ойынында "Power Players Week" аясында қатысты, онда журналистер мен зиялылар өңірлік қайырымдылық ұйымдарына ақшалай сыйлықтарды беру үшін бәсекелеседі – Франзен "Американ құс сақтау қорына" ойнады. Франзен сондай-ақ "Late Night with Seth Meyers" бағдарламасында да пайда болды. 2018 жылы Франзен "CBS This Morning – Saturday" бағдарламасында құстарға және құстарды бақылауға деген құмарлығын талқылады.