Кіріспе

Француз тілінде жазылған әдебиет

Француз әдебиеті, жалпы алғанда, француз тілінде жазылған әдебиетті білдіреді, әсіресе Франция азаматтарының туындылары; ол сондай-ақ Францияда тұратын және француз тілінен өзге дәстүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың жазған әдебиетіне де қатысты болуы мүмкін. Бельгия, Швейцария, Канада, Сенегал, Тунис, Алжир, Марокко және т.б. басқа елдердің азаматтары француз тілінде жазған әдебиет Франкофон әдебиеті деп аталады. Ғасырлар бойы француз әдебиеті француз халқының ұлттық мақтанышы болды және Еуропа әдебиетінің ең ықпалды аспектілерінің бірі болды. Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері бойынша Франция бірінші орында тұр. Француз әдебиетінің алғашқы үлгілерінің бірі - "Роланның жыры", "chansons de geste" деп аталатын өлеңдер сериясының алғашқы ірі шығармасы. Француз тілі - роман тілінің бір түрі, ол латын тілінен шыққан және негізінен кельт және франк тілдерінің күшті ықпалына тап болған. 11 ғасырдан бастап ортағасырлық француз тілінде жазылған әдебиет Батыс Еуропадағы ең көне халықтық (латын емес) әдебиеттердің бірі болды және ол бүкіл континенттегі орта ғасырлардағы әдеби тақырыптардың негізгі көзі болды. Француз әдебиетінің еуропалық беделін 14-ші ғасырда Италиядағы жергілікті әдебиет ішінара басып тастағанмен, 16-шы ғасырда Францияда әдебиет үлкен шығармашылық эволюцияға ұшырады, ал Ансьен Режимнің саяси және көркемдік бағдарламалары арқылы француз әдебиеті 17-ші ғасырда еуропалық хаттарға үстем болды. XVIII ғасырда француз тілі Батыс Еуропаның (және белгілі бір дәрежеде Американың) әдеби лингва франкасы және дипломатиялық тіліне айналды. Француз әріптері барлық еуропалық және американдық әдеби дәстүрлерге терең әсер етті, сонымен бірге осы басқа ұлттық дәстүрлерге қатты әсер етті. Африка мен Қиыр Шығыста француз тілі Еуропадан тыс мәдениеттерге жеткізілді, олар француз әдебиетінің бүгінгі тәжірибесін өзгертіп, кеңейтіп жатыр. Ансиан Режимнің (Ancien Régime) аристократиялық идеалдары ("honnet homme"), революциядан кейінгі Францияның ұлтшылдық рухы және Үшінші Республика мен қазіргі Францияның жаппай білім беру идеалдары аясында француздар әдеби мұраларына терең мәдени сүйіспеншілікке ие болды. Бүгінде француз мектептерінде роман, театр және поэзияны (көбінесе жаттап) оқыуға басымдық беріледі. Әдебиет өнерін мемлекет көп қаржыландырады, әдеби сыйлықтар да үлкен жаңалық. Француз академиясы мен Франция институты Францияда маңызды тілдік және көркем институттар болып табылады, ал француз теледидары жазушылар мен ақындар туралы шоулар көрсетеді (француз теледидарындағы ең көп қаралған шоулардың бірі - әдебиет пен өнер туралы апта сайынғы ток-шоу Apostrophes). Әдебиет француз халқы үшін өте маңызды және олардың жеке басының маңызды рөлін атқарады. 2022 жылға қарай әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын он бес француз авторы алды, бұл кез-келген басқа елдегі романдар, ақындар мен очерктерден көп. 1964 жылы Жан-Поль Сартр әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды, бірақ ол одан бас тартып, "Мен Жан-Поль Сартрға қол қойсам да, Нобель сыйлығының иегері Жан-Поль Сартрға қол қойсам да, бұл бір нәрсе емес. Жазушы өзін институтқа айналдырудан бас тартуы керек, тіпті ол ең құрметті түрде болса да".

Француз әдеби сыйлықтары

Grand Prix de Littérature Policière – 1948 жылы қылмыс және детективтік әдебиет үшін құрылған. Француз академиясының романға арналған Гран-приі – 1918 жылы құрылған. Prix Décembre – 1989 жылы құрылған. Prix Femina – 1904 жылы құрылған, жыл сайын тек әйелдерден тұратын қазылар алқасы шешім қабылдайды, бірақ жеңімпаз туындының авторлары әйел болуы міндетті емес. Prix Goncourt – 1903 жылы құрылған, «жылдың ең үздік және ең көркемдік прозалық туындысының» авторына табыс етіледі. Prix Goncourt des Lycéens – 1987 жылы құрылған. Prix Littéraire Valery Larbaud – 1957 жылы құрылған. Prix Médicis – 1958 жылы құрылған, «талантына лайық атақ әлі келмеген» авторға беріледі. Prix Renaudot – 1926 жылы құрылған. Prix Tour Apollo Award – 1972–1990 жылдары француз тілінде алдыңғы жылы жарық көрген ең үздік ғылыми-фантастикалық романға берілді. Prix des Deux Magots – 1933 жылы құрылған.