Телемарк – Норвегияның аймағы, тарихымен және географиясымен танысыңыз. 2024 жылы қайта құрылды. Шекаралас аймақтар, тайпалар тарихы. Норвегия аймақтары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегияның округі және географиялық аймағы
County and geographical region of Norway
Телемарк – Норвегиядағы округ және қазіргі сайлау округі. Телемарк Вестфолд, Бускеруд, Вестланд, Рогаланд және Агдер округтерімен шектеседі. 2020 жылы Телемарк Вестфолд округімен бірігіп, Вестфолд және Телемарк округін құрады. 2024 жылдың 1 қаңтарында Вестфолд және Телемарк бөлінгеннен кейін Телемарк округі қайта құрылды. Телемарк атауы "Телирдің жері" дегенді білдіреді, бұл ежелгі Солтүстік герман тайпасы, олар Көшпенділер дәуірінде және викингтер дәуірінде қазіргі Жоғарғы Телемарк деп аталатын аймақта мекен еткен. Орта ғасырларда Жоғарғы Телемарк ауылшаруашылық қоғамы Норвегияның ең қауіпті айманы саналған. Бүгінде Норвегиядағы ортағасырлық ғимараттардың жартысы осы жерде орналасқан. Жоғарғы Телемаркта сөйленетін диалекттер елдің басқа аймақтарындағыларына қарағанда көне норвег тілінің элементтерін көбірек сақтайды. Жоғарғы Телемарк шаңғы спортының отаны ретінде де белгілі. Телемарк округі 2024 жылдың 1 қаңтарында Вестфолд және Телемарк округтік кеңесінің 2022 жылдың 15 ақпанында жаңа құрылған округті бірігуге дейін болған округтерге – Телемарк және Вестфолдқа бөлу жөніндегі шешімінен кейін қайта құрылды.
Telemark is a county and a current electoral district in Norway. Telemark borders the counties of Vestfold, Buskerud, Vestland, Rogaland and Agder. In 2020, Telemark merged with the county of Vestfold to form the county of Vestfold og Telemark. On 1 January 2024, the county of Telemark was re established after Vestfold og Telemark was divided again. The name Telemark means the "mark of the Thelir", the ancient North Germanic tribe that inhabited what is now known as Upper Telemark in the Migration Period and the Viking Age. In the Middle Ages, the agricultural society of Upper Telemark was considered the most violent region of Norway. Today, half of the buildings from medieval times in Norway are located here. The dialects spoken in Upper Telemark also retain more elements of Old Norse than those spoken elsewhere in the country. Upper Telemark is also known as the birthplace of skiing. Telemark county was re established on 1 January 2024, following a vote of the county council of Vestfold og Telemark on 15 February 2022 to split the newly established county into its respective counties that existed before the merger took place; Telemark and Vestfold.
Тарих
Телемарк округі орта ғасырдың соңында, Норвегияның Даниямен одақтасу кезінде Братсберг феодаты ретінде құрылған. 1662 жылы абсолютті монархия орнатылғаннан кейін округке айналды, 1919 жылы Телемарк деп аталды және 2020 жылға дейін округ мәртебесін сақтап келді. Округ әкімшілігі Скин портында орналасқан, ол ерте заманда Норвегияның ең маңызды қаласы болды, Кристианиядан озып кетті. Телемарк бірнеше ерекше тарихи аймақтардан тұрады. Ол өзінің атын олардың ең үлкенінен алған, қазір Жоғарғы Телемарк деп аталады, бірақ тарихи тұрғыдан қарағанда жай ғана Телемарк деп аталды. Телемарк атауы Телир (көне норвеж тілінде Þilir) тайпасынан шыққан, олар Көшпенділер дәуірінен бастап және викингтер дәуірінде қазіргі Жоғарғы Телемарк аймағында қоныстанған ежелгі солтүстік герман тайпасы еді. Скандинавия тілінде бұл атау Þelamǫrk болып айтылған. Атаудың бірінші бөлігі – Þilir тайпасының көпше жаққа қатысты жағдайы, ал соңғы бөлігі – mǫrk, яғни «орман, шекара, марка». Дәстүрлі Телемарк, яғни Жоғарғы Телемарк, ішкі аймақта орналасқан және дәстүрлі анықтама бойынша оның үштен екі бөлігін құрайды. Орта ғасырларда да, кейінгі дәуірлерде де (Жоғарғы) Телемарк Норвегиядағы ең көп өзін-өзі басқаратын шаруаларға ие аймақ болды. Ол Норвегияның басқа аймақтарына қарағанда норвегиялық мәдениетті көбірек сақтап келді, әсіресе қоғамдық құрылымының, дінінің, дәстүрлі құндылықтары мен тілінің теңдікке бағынуына байланысты. Сондықтан Орта ғасырлар мен жаңа заманның басында Телемарк халқы Норвегиядағы ең қатыгез халық деп сипатталған. Жоғарғы Телемарк диалектілері көне норвеж тіліне ең жақын диалектілер болып табылады. Телемарк шаруалары күшті консервативтік көзқарастарымен және дәстүрлі құндылықтарына деген сенімдерімен ерекшеленді, олар көбінесе Данияның орталық билігіне қарсы тұрды. Мысалы, олар Норвегияның басқа аймақтарына қарағанда ескі скандинавтық діннің және кейіннен католицизмнің кейбір элементтерін ұзақ сақтап келді. (Жоғарғы) Телемаркта қалалар мүлдем болған емес. Гренландия және Скиен фьорды жағалауға жақын немесе жағалауда орналасқан жазық аймақтар. Тарихи тұрғыдан Гренландия атауы қазіргі Мидт-Телемарк аймағын білдірген, бірақ уақыт өте келе Гренландия атауы Скиен фьорды аймағын білдіретін болды. Соңғысы дәстүрлі түрде қалаларымен және теңіз және сауда-саттықпен айналысуымен сипатталады. Бұдан өзге, бірнеше ірі ауыл шаруашылығы меншіктері мен иеліктері, сондай-ақ өнеркәсіп кәсіпорындары бар. Мәдениеті мен әлеуметтік құрылымы көбірек қалалық, дәстүрлі емес, континенттік Еуропамен байланысқа көбірек тәуелді және теңдік принципіне сүйенбейді. Аймақтың ең маңызды қаласы Скиен тарихи тұрғыдан Норвегияның ең маңызды қалаларының бірі болды, бірақ Наполеон соғыстарынан кейін маңызы төмендеді. Драматург Хенрик Ибсен Скиенде дүниеге келген, оның көптеген пьесалары қала мен аймақты еске түсіретін жерлерде орын алады. Дания-Норвегия одағы кезінде Телемарк және Гренландия/Скиен фьорды аймақтары Братсберг феодаты (лен) және кейіннен графтығына (амт) айналды. Феодат және графтық Братсберг фермасының атымен аталып, себебі осы фермада губернатордың резиденциясы орналасқан еді. 1919 жылы Братсберг округі Телемарк деп қайта аталды. Осыған қарамастан, Гренландия Телемарктан ерекшеленетін жекеленген мәртебесін сақтап қалды; 1918 жылы Стортингтегі азшылық Гренландия-Телемарк атауына дауыс берді. Жоғарғы Телемарк, әсіресе Квитесейд, қазіргі заманғы спорт түрі ретінде шаңғы спортының туған жері ретінде танымал. Телемарк өзінің атын телемарк шаңғысына, Сондре Норхейм ойлап тапқан стильге және шаңғымен секірудің телемарк әдісіне берді. Телемарк Бунад қозғалысының орталығы ретінде де белгілі. Телемаркта Норвегияның басқа аймақтарына қарағанда орта ғасырлық құрылыстар көп сақталған.
Telemark county was established as the fief Bratsberg in the late Middle Ages, during Norway's union with Denmark. With the introduction of absolute monarchy in 1662 it became a county, and it was renamed Telemark in 1919 and was a county until 2020. The county administration was in the port town Skien, which was in the early modern period Norway's most important city, ahead of Christiania. Telemark consists of several distinct historical regions. It takes its name from the largest of them, which is now called Upper Telemark, but which was historically simply called Telemark. Telemark is named for the Thelir (Þilir in Old Norse), the ancient North Germanic tribe that inhabited what is now known as Upper Telemark since the Migration Period and during the Viking Age. The Norse form of the name was Þelamǫrk. The first element is the genitive plural case of Þilir while the last element is mǫrk "woodland, borderland, march". Traditional Telemark, i. e. Upper Telemark, is located in the inland and comprises more than two thirds of it according to its traditional definition. Both in medieval times and later (Upper) Telemark was the region of Norway with the most self owning farmers. It retained Norse culture to a larger degree than any other region in Norway, with respect to its more egalitarian organisation of society, religion, traditional values and language. Thus the people of Telemark were often described during the Middle Ages and early modern era as the most violent in Norway. The dialects of Upper Telemark are also the dialects of Norwegian that are closest to Old Norse. The farmers of Telemark were marked by a strong willed conservatism and belief in their traditional values that often defied the central authorities of Denmark Norway; for example they held on to aspects of both Old Norse religion and later of Catholicism longer than other regions in Norway. (Upper) Telemark traditionally lacks cities entirely. Grenland and the Skien fjord are flatter regions located closer to or at the coast. Historically Grenland referred to what is now called Midt Telemark, but over time the name Grenland has come to refer to the Skien fjord area. The latter is traditionally characterized by its cities and its involvement in seafaring and trade. It also includes several larger agricultural properties and estates, as well as industry. The culture and social structure are more urban, far less traditional, more influenced by contact with continental Europe and far less egalitarian. The most important city of the region, Skien, was historically one of Norway's most important cities, although its importance declined after the Napoleonic Wars. The playwright Henrik Ibsen was a native of Skien, and many of his plays are set in places reminiscent of the city and area. During the Dano Norwegian union the traditional regions of Telemark and Grenland/the Skien fjord became the fief (len) and later county (amt) of Bratsberg (Bradsberg). The fief and county was named after the farm Bratsberg, since this was the seat of the governor. In 1919 Bratsberg county was renamed Telemark. Despite this, Grenland retains a separate identity that is distinct from Telemark proper; the minority in the Storting voted for the name Grenland–Telemark in 1918. Upper Telemark, particularly Kviteseid, is known as the birthplace of skiing as a modern sport. Telemark lent its name to Telemark skiing, a style invented by Sondre Norheim, and the characteristic Telemark landing of ski jumping. Telemark is also known as the centre of the Bunad movement. Telemark has more buildings from medieval times than any other Norwegian region.
Елтаңба
Телемарк округінің гербі қазіргі заманға (1970 жылға) жатады. Онда округ үшін маңызды ескі типтегі шайқас балғасы бейнеленген. 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енетін округ гербі – 1970 жылдан 2020 жылғы округтердің бірігуіне дейін қолданылған Телемарк округі гербінің жаңадан жасалған нұсқасы.
The coat of arms of Telemark is from modern times (1970). It shows an old type of battle axe, significant for the county. The county coat of arms valid from 1 January 2024 is a redesigned version of the county coat of arms for Telemark county from 1970 until the county merger in 2020.
Аудандар
Округ әдетте дәстүрлі аудандарға бөлінеді. Дәстүрлі түрде округ негізінен Жоғарғы Телемаркқа (тарихи түрде жай ғана Телемарк немесе соңғы кезде нақты Телемарк деп аталады) және Гренландқа бөлінеді. Жоғарғы Телемарк кейде Батыс Телемарк пен Шығыс Телемаркқа бөлінеді. Төменгі Телемарк атауы дәстүрлі түрде Гренланд пен Орта Телемаркқа қатысты, бірақ ол мәдени емес, әкімшілік аймақ болған. Қандай анықтама болса да, Жоғарғы Телемарк ең үлкен бөлігін құрайды. Мысалы, қазіргі Жоғарғы Телемарк провинцисы 12 муниципалитеттен және Телемарк жерінің 80% астамын, соның ішінде Орта Телемаркты да қамтиды. Вестмар деген қосымша округтың мәселесі даулы. Осы округтың аудандық шекаралары өте көп қабаттасқан және белгілі бір дәрежеде анықталмаған және/немесе даулы.
The county is conventionally divided into traditional districts. Traditionally the county is mainly divided into Upper Telemark (historically called simply Telemark or more recently Telemark proper) and Grenland. Upper Telemark is sometimes subdivided into Vest Telemark and Aust Telemark. The name Lower Telemark traditionally refers to Grenland and Midt Telemark, but was more of an administrative region than a cultural one. Regardless of definition, Upper Telemark constitutes the largest part by far. For example, the modern provostship of Upper Telemark comprises 12 municipalities and more than 80% of Telemark, also including Midt Telemark. An additional district, Vestmar is disputed. The district borders of this county are highly overlapping and to a certain extent undefined and/or disputed.