Кіріспе
Адамзатқа көмек көрсету және оған қолдау беру; белсенді гуманизмнің қайырымдастық философиясы. Гуманитаризм – адам өмірінің құндылығына негізделген идеология, онда адамдар мейірімділікпен қарым-қатынас жасап, басқа адамдарға азапты азайту және адамзаттың жағдайын жақсарту үшін моральдық, өзімшілдік және эмоционалдық себептермен көмек көрсетеді. Оның бір аспектісі – ерікті түрдегі шұғыл көмек, адам құқықтарын қорғаумен, үкіметтердің әрекеттерімен, дамуға көмектесумен және ішкі қайырымдастықпен байланысты. Басқа маңызды мәселелерге діни сенімдермен байланысы, көмек көрсетудегі өзімшілдік пен әлеуметтік бақылау арасындағы мотивация, нарықтық байланыс, империализм және неоколониализм, гендерлік және кластық қатынастар, сондай-ақ гуманитарлық ұйымдар жатады. Гуманитаризмді іс жүзіне асырушы адам гуманитарлық қызметкер деп аталады. Гуманитаризмнің жергілікті және ұлттық деңгейдегі тарихы ерте заманға дейін жетеді, бірақ халықаралық саясатты зерттейтін ғалымдар жаһандық гуманитарлық күштердің пайда болуын 19 ғасырмен байланыстырады. 1863 жылы Халықаралық Қызыл Кресттің құрылуы жаһандық гуманитаризмдегі маңызды кезең саналады. Жан Пикте, «Қызыл Кресттің негізгі принциптері» атты түсіндірмесінде гуманитаризмнің жалпылама сипаттамаларын келтіреді: Адамгершілік принципінің бастауы – әлеуметтік моральдың мәнісінде, оны бір ғана сөйлеммен қорытындылауға болады: «Сендерге нені жасауын қаласаңдар, соны өзіңдер де басқаларға жасаңдар». Бұл негізгі ұстаным барлық ірі діндерде – брахманизмде, буддизмде, христиандықта, конфуциандық дінде, исламда, иудаизмде және даосизмде дерлік бірдей нысанда кездеседі. Бұл сонымен қатар позитивистердің алтын ережесі болып табылады, олар ешқандай дінге мойын бұрмай, тек тәжірибелік деректерге және ақыл-ойының күшіне сенеді. Адамдардың өмірін жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істеудің пайдалы екенін мойындау үшін эмоционалдық немесе трансценденттік түсініктерге жүгінудің қажеті жоқ.
Humanitarianism is an ideology centered on the value of human life, whereby humans practice benevolent treatment and provide assistance to other humans to reduce suffering and improve the conditions of humanity for moral, altruistic, and emotional reasons. One aspect involves voluntary emergency aid overlapping with human rights advocacy, actions taken by governments, development assistance, and domestic philanthropy. Other critical issues include correlation with religious beliefs, motivation of aid between altruism and social control, market affinity, imperialism and neo colonialism, gender and class relations, and humanitarian agencies. A practitioner is known as a humanitarian. While humanitarianism on a local and national level can be traced far back in history, scholars of international politics tend to identify the advent of global humanitarian impulses to the 19th century. The creation of the International Red Cross in 1863 is considered a key juncture in global humanitarianism. Jean Pictet, in his commentary on The Fundamental Principles of the Red Cross, argues for the universal characteristics of humanitarianism:
The wellspring of the principle of humanity is in the essence of social morality which can be summed up in a single sentence, Whatsoever ye would that men should do to you, do ye even so to them. This fundamental precept can be found, in almost identical form, in all the great religions, Brahminism, Buddhism, Christianity, Confucianism, Islam, Judaism and Taoism. It is also the golden rule of the positivists, who do not commit themselves to any religion but only to the data of experience, in the name of reason alone. It is indeed not at all necessary to resort to affective or transcendental concepts to recognize the advantage for men to work together to improve their lot.
Тарихи мысалдар мен кезеңділік
Гуманитаризм Англиядағы өнеркәсіптік революцияның экономикалық қиындықтарынан кейін, 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басында әлеуметтік реформаларда көпшілік назарына түсті. Ұлыбританиядағы 1900-жылдардағы феминистік қозғалысқа қатысқан көптеген әйелдер гуманитаризмді де қолдады. Балалар мен нашар білікті жұмысшылардың қатыгез сағаттар бойы жұмыс істеуі мен жаман еңбек жағдайлары гуманитарлық қайраткерлердің Парламентке жасаған қысымы нәтижесінде заңмен тыйым салынды. 1833 жылғы Фабрика заңы және 1844 жылғы Фабрика заңы – өнеркәсіптік революциядан кейін Парламентте қабылданған ең маңызды гуманитарлық заңдардың бірі болды. 19-шы ғасырдың ортасында гуманитаризм Флоренс Найтингейл мен Генри Дюнанның төтенше жағдайларға жауап беру жұмысының орталық бөлігі болды, ал соңғы жағдайда – Қызыл Кресттің құрылуына әкелді. Гуманитарлық лига (1891–1919) – Генри С. Солт құрған, гуманитарлық мақсаттарды ілгерілетуге ұмтылған ағылшын жақтас тобы. Гуманитарлық іс-қимылды анықтайтын геосаяси немесе әлеуметтік-экономикалық факторларға сүйене отырып, гуманитаризмнің әртүрлі кезеңдері туралы әртүрлі ұсыныстар бар. Бірінші тәсіл Майкл Барнетттің «империялық гуманитаризм» (19-шы ғасырдың соңы мен 1945 жылға дейін), «жаңа гуманитаризм» (1945–1989 жылдар) және «либералды гуманитаризм» (1990 жылдан кейін) дәуірлерін ажырату туралы ұсынысымен көрсетілген. Дегенмен, донор мен алушы арасындағы нақты шекараны анықтау әдетте қиын. «Жергілікті қызметкерлерді» жұмысқа алу, мұқтаж адамдардан көмек сұрау және жергілікті гуманитарлық ұйымдардың өсуі – барлығы донор мен алушы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді.
Төтенше жағдайға қарсы іс-қимыл
Бүгінде гуманитаризм гуманитарлық дағдарыстарға жедел жауап беруді түсіндіретін ой-пікірлер мен ұстанымдарды сипаттау үшін жиі қолданылады. Мұндай жағдайларда гуманитарлық принциптерге, әсіресе адамгершілік принципіне негізделген гуманитарлық көмек көрсету қажет. "Шекарасыз дәрігерлер" ұйымының бұрынғы атқарушы директоры Николас де Торренте былай деп жазады:
"Гуманитарлық қызметтің ең маңызды принциптері – адамгершілік, бейтараптық, тәуелсіздік және әділдік. Бұл принциптер барлық адамның тек қана адамдығы үшін тең құрметке лайық екенін, тек қажеттілікке сүйене отырып, ешқандай кемсітушіліксіз көруге негізделген сенімділік. Гуманитарлық ұйымдар қақтығыстарға қатысудан немесе тараптардың біреуіне артықшылық беруден аулақ болуы керек, ал олардың қызметі саяси, діни немесе басқа да мүдделерге қызмет етуі тиіс емес. Бұл негізгі принциптер екі маңызды мақсатқа қызмет етеді. Біріншіден, олар гуманитарлық қызметтің жалғыз мақсатын – қайғы-қасіретті шарtszсыз және ешқандай жасырын ниетсіз жеңілдетуді бейнелейді. Екіншіден, олар гуманитарлық ұйымдардың болуы мен қызметіне қатысты қоғамдық келісімді алуға көмектесетін операциялық құралдарды әзірлеу үшін негізгі құжат ретінде қызмет етеді, әсіресе өте жағдайлар тұрақсыз болған кезде."
Цифрлық гуманизм
2005 жылы Википедияны цифрлық гуманизм ретінде қарастыру мәселесі көтерілді. Патрик Мейер 2010 жылы Гаитиде болған жер сілкінісі кезінде көпшілік карта жасау үшін «цифрлық гуманитаризм» терминін қолданды. 2011 жылы Пол Коннели TED сөз сөйлеуінде цифрлық гуманизм туралы айтты, онда гуманизмнің «бастауы аналогтық дәуірде» терең тамырланғанын және «үлкен өзгеріс болатынын» мәлімдеді. 2015 жылы ол «Цифрлық гуманитарлықтар: Үлкен деректер гуманитарлық жауап берудің сипатын қалай өзгертеді» атты кітапты жазды. Винсент Февриер «әлеуметтік желі гуманитарлық секторға кең стратегиялық жоспарлау және логистика үшін ұйымдарға жағдайды жақсы түсінуге қажетті ақпарат беру арқылы көмектесе алады» және «дағдарысты карталау 2010 жылы Гаитидегі жер сілкінісі кезінде пайда болды» деді, сондай-ақ «Standby Task Force, OpenStreetMap және тағы да басқа көптеген бағдарламалар мен цифрлық гуманитарлық платформалар» содан бері көптеген апаттар кезінде белсенді болып келеді. Шындығында, әлеуметтік желінің цифрлық гуманитарлық күш-жігердегі рөлі зор. 2010 жылғы жер сілкінісінен кейін он күн өткен соң АҚШ-та «Гаитиге үміт» телемарафоны басталды, ол медиа кеңістігін толығымен басып алып, жүздеген миллион үй шаруашылықтары мен көрермендерге жетті. Ол апаттан аман қалғандарға көмек көрсету үшін ақшалай қаржы жинау арқылы қарапайым азаматтардың гуманитарлық көмек көрсететін үкіметтік емес ұйымдарға көмектесуге мүмкіндік беру арқылы көрермендердің апаттан аман қалғандарға деген ықыласын оятуға бағытталған. Телемарафон түрлі эстрада жұлдыздарының өнерлері мен эмпатияға шақыру арқылы қолдау тапты, сонымен қатар цифрлық әлеуметтік желілерді пайдаланып, көрермендердің моральдық жауапкершілігіне үндеу жасады, олар гуманитарлық жобаға қатысу арқылы американдық «құтқарушының» ұлттық бірегейлігімен өзара байланысты болуға мүмкіндік алды. 2010 жылдың жазында Ресейдегі өрт салдарынан көптеген адамдар түтінмен уланып қайтыс болды, сол кезде әлеуметтік желілердің көмегімен гуманитарлық көмекке мұқтаж аймақтарды картаға түсіруге мүмкіндік туды. Себебі эвакуациялануға үміттенген ресейліктер өз жағдайларын онлайн режимінде жариялағандықтан, мыңдаған ресейлік блогерлер көмек көрсету жұмыстарын онлайн координациялауға кірісті.