Кіріспе

Тайпалар немесе тайпалық өмір салтымен ұйымдастырылу немесе оларды қолдау жағдайы – Enter Shikari альбомы. Трайбализм – тайпалар немесе тайпалық өмір салты арқылы ұйымдастырылған немесе оларды қолдайтын жағдай. Адам эволюциясы көбінесе ірі және салыстырмалы түрде жақында қоныстанған ауыл шаруашылығы қоғамдары мен өркениеттерге қарағанда, шағын аңшы-жинаушылар тобында жүрді. Жағымсыз мәнде және саяси контексте трайбализм – топ ішіндегі адалдыққа негізделген, басқа топтарға қатысты кемсітушілік мінез-құлықты немесе көзқарасты білдіруі мүмкін.

Әлеуметтік құрылым

Рудың әлеуметтік құрылымы жағдайларға қарай қатты өзгеруі мүмкін. Дәстүрлі рулардың салыстырмалы түрде шағын болуы әлеуметтік өмірдің жеке адамдар арасында көптеген маңызды саяси немесе экономикалық айырмашылықтарды сирек қамтиуына себеп болады. Осының салдарынан әлеуметтік иерархия кең таралмайды және ру мүшелері арасында берік байланыс орнатылады. Ру көбінесе өзінің тіліндегі "халық" деген сөзді қолданып, басқа, көршілес руларды олардан ажырату үшін түрлі атаулармен атайды. Мысалы, "инуит" сөзі "халық" деп аударылады.

Түрлері

Трайбализм – бір топтың мүшесін екінші топтың мүшелерінен бөліп тұратын, күшті мәдени немесе этникалық үлгіге ие болуды білдіреді. Жақындық және туыстық байланыстар, сондай-ақ тайпаның жеке мүшелерінің және тайпаның өзінің өзара амандығына негізделген қарым-қатынастардың арқасында, тайпа мүшелері күшті өзіндік сезімге бейім. Кез келген дәстүрлі тайпалық қоғамның қалыптасуы үшін үздіксіз дәстүрлі ұйымдастыру, зерттеу және ақпарат алмасу қажет. Дегенмен, ортақ сезімдер адамдарды тайпалық байланысқа түсіруі мүмкін. Бұл екі анықтаманың – объективті және субъективті – арасындағы айырмашылық маңызды, себебі тайпалық қоғамдар Батыс әлемінің шетіне ығыстырылса да, тайпалық сезім, екінші анықтама бойынша, әлі де күшін жойған жоқ. Кейбір авторлар адам миының табиғатынан тайпалыққа бейім екенін айтады, бірақ бұл пікір көбінесе әлеуметтік қарым-қатынастың бастапқы мәселелерін тайпалықпен теңеумен байланысты.

Тұжырымдаманың дамуы

Трайбализм адам эволюциясына өте бейімделуші әсер етеді. Адамдар – әлеуметтік жануарлар, өздігінен өмір сүруге нашар дайындалған. Трайбализм және әлеуметтік байланыстар жеке адамдардың топқа адал болуына көмектеседі, тіпті жеке қарым-қатынастардың уысуына мүмкіндік болған жағдайда да. Бұл адамдарды адасып кетуден немесе басқа топтарға қосылудан сақтайды. Сонымен қатар, бұл ұжым саясатына мойын бұрмаған тайпа мүшесіне қатысты зорлық-зомбылыққа алып келуі мүмкін. Кейбір ғалымдар адамдардағы инклюзивті жарамдылыққа туыстық таңдау және туыстық альтруизм жататынын айтады, онда ортақ гендері бар үлкен отбасылар тобы ұқсас гендері бар басқаларға, туыстық қатынас коэффициентіне (олардың ортақ гендерінің мөлшеріне) сүйене отырып көмектеседі. Басқа ғалымдар адам ұйымдарында ойдан шығарылған туыстық қарым-қатынастардың көп кездесетінін, бұл туыс емес мүшелерге бауырластықтар сияқты топтарда ынтымақтасуға мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Әлеуметтік жағынан алғанда, топтар арасындағы бөліну басқалармен қарым-қатынасқа негізделген мамандықталған өзара әрекеттесуді күшейтеді: альтруизм (туыс емес мүшелермен оңды қарым-қатынас), туыстық селективтілік (туыс мүшелермен оңды қарым-қатынас) және зорлық-зомбылық (жағымсыз қарым-қатынас). Осылайша, мықты бірлік пен бірегейлік сезіміне ие топтар жалпы меншік және ортақ ресурстар сияқты туыстық таңдау мінез-құлқынан пайда көре алады. Сыртқы тайпаға қарсы бірігуге бейімділік және сол сыртқы тайпаға қарсы зорлық-зомбылықпен және жат қылықпен әрекет ету қабілеті геноцидтік қақтығыстарда аман қалу мүмкіндігін арттырған болуы мүмкін. Қазіргі кездегі тайпалық геноцид мысалдары неолиттік революцияға дейін болған тайпалардың негізгі сипаттамаларын, мысалы, аз халық және жақын туыстық байланыстарды сирек көрсетеді. Ливерпуль университетінің профессоры Робин Данбардың зерттеуіне сәйкес, әлеуметтік топтың мөлшері приматтардың миының көлемімен анықталады. Данбардың қорытындысы бойынша, көптеген адам милары толық дамыған, күрделі адамдар ретінде шамамен 150 адамды ғана түсіне алады. Бұл Данбар саны деп аталады. Ал антропологтар Х. Рассел Бернард пен Питер Килворт АҚШ-та жүргізген түрлі зерттеулерде Данбардың бағалауынан екі есе көп, яғни 290 байланыстың орташа санын анықтады. Бернард-Килворт медианасы 231-ге тең, себебі таралудың жоғарылауы байқалады, бірақ ол әлі де Данбардың бағалауынан айтарлықтай жоғары. Малкольм Гладуэлл өзінің «Шешімді нүкте» атты кітабында осы қорытындыны әлеуметтанулық тұрғыдан кеңейтті, онда оның типтерінің бірі – «Байланыстырушылар» мүшелері орташадан көп жақын достықтарының саны және оларды сақтап қалу қабілеті арқасында табысқа жетті, олар басқаша байланыссыз әлеуметтік топтарды біріктіреді. Осы зерттеулерге сәйкес, «тайпалық» – адам неврологиясының қашып құтылу қиын фактісі, себебі көптеген адам милары үлкен халықтармен жұмыс істеуге бейімделмеген. Адамның байланыс шегіне жеткен кезде, адам миы иерархиялық схемаларды, стереотиптерді және басқа да қарапайым модельдерді қолданып, осы көптеген адамдарды түсінуге тырысады.

Теріс нәтижелер

Антропологтар тайпалар арасындағы соғыс құбылысы туралы үздіксіз пікірталас жүргізеді. Ұрыстар көбінесе және әрине егіншілікпен айналысатын тайпалар арасында болып тұрады, бірақ мұндай соғыс – аулаушы-жинаушылар өмірінің қалыпты құбылысы ма, әлде белгілі жағдайларда ғана кездесетін ерекшелік пе деген сұрақ ашық күйінде қалады. Мұндай жағдайлар – аз қорлар (инуиттер немесе арабтар сияқты) немесе тек тамақ өндіретін қоғамдар болуы мүмкін. Кейбір тайпалар егіншілік сияқты бірдей мөлшерде абсолютті калория бере алмайтын бау-бақша шаруашылығы және жинау сияқты күнкөріс түрлерін пайдаланады. Осылайша, бұл әдістер сол тайпалардың санын айтарлықтай шектейді, әсіресе егіншілікпен салыстырғанда. Джесси Матис "Цивилизацияға дейінгі соғыс" еңбегінде тайпалық шайқастардағы қаза тапқандардың үлесі төмен мысалдар бар екенін жазады, ал кейбір тайпалық шайқастар, мысалы, Геттисбург шайқасынан да көп нөкіс келтірген. Оның қорытындысы бойынша, алғашқы соғыстар өркениеттік соғыстарға қарағанда аз шығынды болуына тұрақты дәлелдер жоқ.

Сын

Әртүрлі авторлар, мысалы, Айдан Саусолл, тайпа ұғымын колониялық идеологияның құралы ретінде сынға алып, қазіргі заманғы тайпашылдықты Африкадағы колониялық басқарудың нәтижесі деп атады. Африка саясаты ақпарат орталығы бұл терминді, әсіресе тайпашылдықты этникалық қақтығыстың белгісі ретінде сипаттайды, сондай-ақ Африканы примитивті және территориялық халықтар мекендейтін жер ретінде жағымсыз стереотиптермен байланыстырады. 2021 жылғы сәуір айында "The Journal of Hospital Medicine" журналында Гарвард медицина мектебінің Захир Канджи мен Лесли Билелло жазған "Тайпашылдық: Жақсысы, жаманы және болашағы" атты мақаласы оқырмандардың тайпа және тайпашылдық терминдерін қолдануына қарсылық білдіруіне байланысты кері тартылды. Мақала кейін бас редактордың кешірім сұрауымен бірге "Лидерлік және кәсіби даму: Медицинадағы мамандықтардың бөлінуі" деген атаумен қайта жарияланды. Мақаланың жаңартылған нұсқасында тайпалар сөзіне "топтар" және "медициналық мамандықтар", ал тайпашылдық сөзіне "бөлінген" және "фракциялық" терминдері қолданылды.