Кіріспе

Панорама (грекше πᾶν "барлық" + ὅραμα "көрініс") – суретте, салынған суретте, фотосуретте, фильмде, сейсмикалық бейнелерде немесе 3D модельдеуде кездесетін физикалық кеңістіктің кез келген кең бұрышты көрінісі немесе бейнесі. Бұл сөзді 18 ғасырда ағылшын суретшісі (ирланд тегінен) Роберт Баркер Эдинбург пен Лондонның панорамалық суреттерін сипаттау үшін қолданған. "Панорамалау" деген кино термині панорамадан туындаған. Панорамалық көрініс мультимедиа, әртүрлі масштабтағы қолданбалар үшін, репозиторийлердегі ақпаратты қашықтықтан қарап, жалпы шолу жасау үшін де қолданылады. Бұл "танымдық панорама" деп аталатын кең көрініс, ірі масштабтағы ақпаратты түсіру үшін қолданылатын танымдық кеңістіктердің жиынтығы.

Тарих

Панорама құрылғысы суретте, әсіресе қабырға суреттерінде, біздің заманымыздың 20 жылы Помпейде табылғандай, кең көріністің "паноптикалық" тәжірибесін тудыру құралы ретінде болған. Ағарту дәуіріндегі картографиялық тәжірибелер еуропалық панорамалық суреттерге дейін жүргізілді және панорамалық көру мен бейнелеуге қалыптастырушы серпіліс жасады. Бұл жаңа перспектива 1783 жылы Монгольфьер ағайындыларының алғашқы пилоттық ұшуына куә болған Бенджамин Франклин және 1785 жылы француз аэронавты Жан Пьер Бланшармен бірге Англия үстінен және Англия жоғарына алғашқы әуеден өтуге қатысқан американдық дәрігер Джон Джеффрис арқылы Америкаға жылдам жеткізілді.

Халықтық көрермен ретінде

19 ғасырдың ортасында панорамалық суреттер мен модельдер ландшафттарды, топографиялық көріністерді және тарихи оқиғаларды бейнелеудің өте танымал тәсілі болды. Осы кезеңдегі Еуропа көрермендері иллюзияның ерекшелігіне тәнті болды, олар 360 градусқа айналатын панорамаға еніп, жаңа ортада тұрғандай сезім алды. Панорама – 1787 жылы суретші Роберт Баркердің «Суреттерді көрсету аппараты» деген атпен патенттелген 360 градустық визуальды құрал. «Панорама» сөзі алғаш рет 1791 жылдың 11 маусымында британдық «The Morning Chronicle» газетінде пайда болды, бұл визуальды көрініс туралы айтқанда қолданылды. Баркер цилиндр бетіне салынған және іштен қаралатын сурет жасады, бұл көрерменге көкжиектің толық шеңберін қамтитын және бастапқы көріністі жоғары дәлдікпен көрсететін көзқарас ұсынды. Алғашқы көрме «Эдинбург көрінісі» (нақтырақ айтқанда, Калтон төбесінен ашылатын көрініс) 1788 жылы сол қалада көрсетілді, ал 1789 жылы Лондонға әкелінді. 1793 жылға қарай Баркер Лондонның ойын-сауық орталығы Лестер алаңында «Панорама» ротондасын салдырды, ол 70 жыл бойы келушілерді қызықтырды, содан кейін 1863 жылы жабылып, Нотр-Дам де Франс шіркеуіне айналдырылды. Ғалым сэр Фрэнсис Рональдс планарлық эскиздердің тізбегін цилиндрге біріктірген кезде туындайтын перспективадағы қателерді жоюға арналған машина ойлап тапты. Сонымен қатар, ол цилиндрлік суретті ротонданың қабырғасына әлдеқайда үлкен масштабта проекциялап, оның дәл бейнеленуін қамтамасыз етті. Аппарат 1840 жылдардың басында Корольдік политехникалық институтында көрмеге қойылды. Ірі масштабтағы инсталляциялар көрерменге нағыз ландшафттың ортасында тұрғандай сезім сыйлайды. Люцерндегі Бурбаки панорамасын Эдуард Кастрес 1881 жылы жасады. Суреттің биіктігі шамамен 10 метр, ал айналымы 112 метрді құрайды. Сол 1881 жылы голланд теңіз суретшісі Хендрик Виллем Месдаг Гаагадағы Панорама Месдақты құрып, орнатты, ол 14 метрден астам биіктіктегі және диаметрі шамамен 40 метрді құрайтын (айналымы 120 метр) цилиндрлі суреттен тұрады. Америка Құрама Штаттарында Азамат соғысы кезіндегі Атланта шайқасын бейнелейтін Атланта циклорамасы бар. Ол алғаш рет 1887 жылы көрсетілді және биіктігі 42 фут (13 метр), айналымы 358 фут (109 метр) құрайды. Польшаның Вроцлав қаласында орналасқан 15 × 120 метр өлшемді Рацлавце панорамасы (1893) да әлі күнге дейін сақталған. Осы тарихи мысалдардан басқа, қазіргі заманда да панорамалар суреттелген және орнатылған, олардың ішінде Лос-Анджелестегі Велаславасай панорамасы (2004) ерекше көзге түседі.

Суреттер

Панорамалық фотосуретке түсіру көп ұзамай кең көріністерді жасаудың ең көп таралған әдісі ретінде сурет салуды ығыстырды. 1839 жылы дагеротиптің пайда болуынан кейін көп ұзамай фотографтар бір көріністің бірнеше суретін біріктіріп, бір кең сурет жасауға кірісті. 19 ғасырдың соңында иілгіш пленкалар қисайған пленка ұстағыштары мен сағаттық механизмдерді қолданып, линзаны доға бойынша айналдырып, шамамен 180 градусқа дейін көретін суретті түсіретін панорамалық камералар жасауға мүмкіндік берді. Панорамалық суреттерді алу үшін түрлі конструкциядағы стенокамераларды (қараңғы бөлме камераларын) пайдалануға болады. Көпке танымал дизайн – «кеспе қамыр қорабы», тік цилиндрлі контейнер, оның бір жағынан кішкентай тесік жасалады, ал пленка немесе фотоқағаз ішкі қабырғаға, тесікке қарама-қарсы оралады және тесіктің жиегіне дейін созылады. Бұл 180 градустан астам көру бұрышы бар жұмыртқа тәрізді суретті құрайды. 1970 және 1980 жылдары танымал болған, бірақ қазір цифрлық презентация бағдарламалық құралдарымен алмастырылған Multi image (көп суретті слайд презентациялары, слайд-шоулар немесе диапорамалар деп те аталады) 35 мм слайдтарды бір немесе бірнеше экранға проекциялау арқылы кең экранды панорама жасауға мүмкіндік берді. Олар проектордың жылжуын және суреттердің ауысуын басқару үшін үнсіз синхрондау импульстерімен автономды түрде жұмыс істей алатын, аудио дауыстық немесе музыкалық трекпен бірге жазылған. Экранда біріктірілу үшін, слайдтар дұрыс жабысып, жұмсақ жиекті маскалары бар слайд ұстағыштарына орналастырылады. Слайдтарды кесу және араластыру панорама форматында анимациялық эффекттерді тудырады.

Шынайы виртуалды фотосуреттер

ХХ ғасырдың соңындағы цифрлық фотосуретке түсіру осы құрастыру процесін қатты жеңілдетті, қазір ол бейне тігу деп аталады. Мұндай тігілген суреттер QuickTime VR, Flash, Java немесе тіпті JavaScript сияқты технологияларды пайдалана отырып, виртуалды шындық фильмдеріне айналдырылуы мүмкін. Panoscan сияқты айналмалы сызықты камера жоғары ажыратымды панорамалық суреттерді түсіруге мүмкіндік береді және суреттерді тігу қажеттілігін жояды, бірақ толық 180° тік және 360° көру бұрышын қамтитын иммерсивті "сфералық" панорамалық фильмдерді жасау үшін бірнеше суретті тігу қажет. Суреттерді біріктіру арқылы өте жоғары ажыратымды гигапикселдік панорамалық суреттер жасауға болады.

Кинофильм

Сирек жағдайларда 360° панорамалық фильмдер арнайы жобаланған көрсету орындары үшін жасалған, әдетте ойын-сауық парктерінде, әлемдік көрмелерде және мұражайларда. 1955 жылдан бастап Disney өзінің парктері үшін 360° театрлар құрды, ал Швейцарияның көлік мұражайы Люцерн қаласында экрандар тізілімімен жабдықталған, еденнен бірнеше метр биіктікте орналасқан үлкен цилиндрлі кеңістіктегі театрға ие. 360°-тан кем панорамалық жүйелер де бар. Мысалы, Cinerama үш синхронды проектормен өте кең қисық экранды пайдаланды, ал IMAX Dome / OMNIMAX фильмдері көрермендердің үстіндегі күмбезге проекцияланады.

Фотографиялық емес бейнелеулер

Панорамалық көрініс SRTM сияқты цифрлық биіктік модельдерінен жасалуы мүмкін. Мұндай схемаларда, кез келген нүктеден панорама құрып, оны деректерден алуға болады.