Кіріспе

Аирдейл терьері (көбінесе "Аирдейл" деп қысқартылады), сондай-ақ Бингли терьері және Уотерсайд терьері деп аталады, – терьер түріне жататын, Англияның Йоркширдің Батыс жағындағы Эйр өзенінің аңғарында (долинасында) пайда болған ит тұқымы. Бұл тұқым терьерлердің ең ірісі болғандықтан, дәстүрлі түрде "терьерлердің патшасы" деп аталады. Аирдейл ескі ағылшын қара-қоңыр терьері мен су құндызын (оттерхаунд) және, мүмкін, басқа терьер тұқымдарын арқау етіп шығарылған, ал одан Йоркшир терьері сияқты басқа да ит тұқымдары пайда болған. Бастапқыда жан-жақты аңшылыққа және шаруа қожалығында жұмыс істеуге арналған бұл тұқым Ұлыбританияда соғыс, бағыттаушы және полиция иттері ретінде де қолданылған. Америка Құрама Штаттарында бұл тұқым ірі аңдарға, дала құстарына және су құстарына аңшылық жасауға, сондай-ақ көптеген басқа да жұмыстарда пайдаланылған.

Сыртқы келбеті

Аирдейл – британ терьерлерінің ең ірісі. Олардың салмағы жақсы күйде болғанда, еркектердің құрсау биіктігі алшақтығы , ал аналықтары сәл кішірек болады. Американдық Kennel Club стандарты одан сәл кішірек иттерді көрсетеді. Солтүстік Америкада дейін жететін ірі Аирдейлдер кездесуі мүмкін. Оларды кейде "Ооранг" деп атайды, себебі 1900 жылдардың басында Огайодағы осы атпен белгілі шаруашылық осы өте ірі түрді немесе Рузвельт терьерін өндірген. Аирдейлдің қара және қоңыр түсті орташа ұзындықтағы жүні бар, сыртқы қабаты қатты, ал астыңғы қабаты жұмсақ. Олар сергек және белсенді тұқым, "агрессивті емес, бірақ батыл". Астыңғы жүні бар Аирдейлдер әдетте қолмен жону арқылы күтімге ие болады, онда кішкентай тісті пышақпен иттің жүнінен түскен шаштар тартылып алынады. Көптеген Аирдейлдерге жиі (6-8 апта сайын) шаштарды қысқартқызу немесе жону қажет, себебі олар түсірмейді. AKC тұқымдық стандартында дұрыс түстің қара жалаты, қоңыр бас, құлақтар және аяқтар немесе қара-сұр жалаты (қара, сұр және ақ түстердің қоспасы) болуы керек делінген. Қара жүндегі қызыл түсті шаштардың араласуы, әсіресе құйрықтың алдындағы арқа бөлігінде, көбінесе ең жақсы және ең қатал жүндер болып табылады. Дегенмен, стандартқа сәйкес келмейтін қара және "қызыл" (қоңыр) жүнді Аирдейлдердің мысалдары да бар. Сондай-ақ, қысқа жүнді "Redline" типіндегі Аирдейлдер де бар, олар тұқымның басындағы Аирдейлдерге ұқсас, онда жүндері қысқа болған. Тіпті олардың қысқа жүні болған жағдайда да, олар әлі де сол қатты сымды сыртқы қабатымен және жұмсақ астыңғы қабатымен тұқым стандартының критерийлеріне сәйкес келеді.

Құйрығы

Дәстүр бойынша, құйрығы ұзын және тік болады. Еуропаның көптеген елдерінде және Австралияда иттердің құйрығын тоқтату заңсыз, егер бұл иттің денсаулығы үшін қажет болмаса (мысалы, құйрығы сынған жағдайда). Бұл кейбір иттерде шпиц тәрізді құйрықтың пайда болуына себеп болды. Таңдаулы өсіру арқылы бұл өзгеріс уақыт өте келе байқалуы керек, ал қажетті, сәл иілген құйрық арқаға жоғары орналасып, қайтадан кең таралған болады. Әлемнің басқа аймақтарында Airedale-дің құйрығы көбінесе туылғаннан кейін бес күн ішінде тоқтатылады, бірақ бұл тұқымдық стандартқа сәйкес келмейді. АҚШ-та Airedale-ді көрсету үшін AKC-нің ресми стандартында былай делінген: "Құйрықтың түбірі арқаға жақсы орналасуы керек. Оны көтеріңкі, бірақ арқасына бұрамай алып жүру керек. Ол жеткілікті күшті және салмақты болуы керек, сондай-ақ ұзындығы да лайықты болуы тиіс."

Өлшемі

Аэридалдардың салмағы шамамен 50-80 фунтты құрайды, олар жақсы өте алу үшін жеткілікті белсенді және епті, сонымен бірге физикалық тосқауыл, әкелуші немесе аңшы ретінде жұмыс істеуге тым кішкентай емес. Кейбір өсірушілер 1920 жылдары дамыған "Оранг Эйрдейл" сияқты ірі Эйрдейл терьерлерін шығарды. Бұрынғы армия капитаны және Эйрдейл тұқымын өсіруші Уолтер Лингоның ай сайын жарияланатын "Ооранг Комментарийлері" журналында (№25, 81-бет) былай делінген: "Толық өскенде сіздің Эйрдейл итіңіздің салмағы 40-тен 55 фунтқа дейін болады, ал егер ұрғашы болса, салмағы сәл азайды. Бұл стандартты салмақ, бірақ қажет болған жағдайда біз үлкен салмақты Airedale-дерді ұсына аламыз, олардың салмағы 60-тан 100 фунтқа дейін жетеді". Линго барлық тапсырыстарды орындауға тырысқандықтан, Оранг тұқымының мөлшері ешқашан стандартталмады. 40-тан 100 фунтқа дейін салмағы бар Эйрдейлдер өндірілді, бірақ көбінесе олардың салмағы шамамен 50 фунт, ал иық биіктігі 22-24 дюймді құрады. АҚШ-та еркек Эйрдейлдердің салмағы 40-тан 70 фунтқа дейін жетеді, ал Оранг тұқымы әдетте 80-ден 120 фунт аралығында болады.

Тендерлік

Аэридель жұмыс істеуге де, аң аулауға да жарамды. Аэридальдар мал бағуға қатысты белгілі бір ерекшеліктерді көрсетеді және жануарларды қууға бейім. Олар ірі қара мен малмен жұмыс істеуде ешқандай қиындыққа тап болмайды. Дегенмен, жақсы жаттықтырылмаған Аэридель жануарларды алаңдатады немесе ашуландырады. Аэридель терьері, көптеген терьерлер сияқты, дербес аң аулау үшін өсірілген. Осының нәтижесінде, бұл ит өте ақылды, тәуелсіз, қажырлы, мықты мінезді, кейде жалтақайып кетеді. Егер балалар мен Аэридельдер дұрыс жаттықтырылса, Аэридель отбасылық ит ретінде тамаша таңдау болуы мүмкін. Аэридальдер мысықтармен және басқа да кішкентай жануарлармен жақсы араласады, әсіресе олармен бірге өскенде. Олар өз иелеріне өте адал. Альберт Пейсон Терхуне Аэридель туралы былай деп жазды: "Айр өзенінің шахталарындағы әрбір шахтерлер тобы басқа шахтерлердің итінен басым түсіп, аң аулауға және ойлауға қабілетті иттерді өсіргісі келді. Осы қасиеттерді тексеру үшін иттер арасында төбелес ұйымдастырылды. Осылайша, біртіндеп, белсенді, мықты, батыл, сымбатты және епті ит пайда болды – Аэридельдің алғашқы нағыз түрі. Ол жылдам, қауіпті, сымбатты, үлкен миы бар, жақын дос және күзетші ретінде тамаша. Иесіне ол сүйіспеншілікпен қараса, тонаушылар үшін ол құртқыш күш." Аэридель терьері Стэнли Кореннің "Иттердің ақыл-ойы" кітабында 37-орында тұр, бұл орташа еңбекші иттерге қарағанда жоғары деңгейдегі ақылға ие екенін көрсетеді.

Денсаулық

Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 12 жылды құрады, ал таза тұқымды итттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 12,7 жыл, ал будандастырылған итттердің 12 жыл болды. 2004 жылы Ұлыбритания Кеннел клубы жүргізген сауалнамада өлімнің ең көп кездесетін себептері: қатерлі ісік (39,5%), қарттық (14%), урологиялық (9%) және жүрек аурулары (7%) екені анықталды. 2000-2001 жылдар аралығында АҚШ/Канада денсаулық сақтау зерттеуінде өлімнің ең көп кездесетін себептері: қатерлі ісік (38%), урологиялық (17%), қарттық (12%) және жүрек аурулары (6%) болды. Солтүстік Америкадағы оқыту ауруханаларының зерттеуі бойынша, Airedale Terriers тұқымының 6,22%-ында жамбас дисплазиясы болды, бұл жалпы көрсеткіштен (3,52%) жоғары.

Тарих

Аирдейл, Йоркширдің Батыс Ридингіндегі аңғар, онымен өтетін Эйр өзенінің атымен аталған, осы тұқымның туған жері болды. 19 ғасырдың ортасында жұмысшы табының өкілдері ескі ағылшындық қара және қоңыр түсті терьерлерді Оттерхаундпен және басқа да тұқымдармен будандастыру арқылы Эйрдейл терьерін шығарды. 1886 жылы Англияның Кеннел клубы Эйрдейл терьерін ресми түрде мойындады. 1864 жылы олар алғаш рет Airedale Agricultural Society ұйымдастырған иттер көрмесіне қатысты. Олар «Қатаң жүнді», «Бингли» және «Уотерсайд терьері» сияқты әртүрлі атаулармен жіктелді. 1879 жылы тұқымды сүйетіндер тұқымды Эйрдейл терьері деп атауға келісті, бұл атау 1886 жылы Кеннел клубы (Англия) тарапынан қабылданды. Солтүстік Америкаға алғашқы Эйрдейл терьерлері 1880 жылдары әкелінді. Америка жағалауына келген алғашқы Эйрдейл «Брюс» деп аталды. 1881 жылы келгеннен кейін Брюс Нью-Йорктегі иттер көрмесінде терьер класында жеңіске жетті. Тұқымның патриархы деп CH Master Briar (1897–1906) саналады. Оның екі ұлы, Кромптон Марвел мен Монарх та тұқымның дамуына үлкен үлес қосты. Канададағы алғашқы тіркеулер 1888–1889 жылдарғы тұқымдық тізімде жазылған. 1910 жылы ATCA (Американың Эйрдейл терьер клубы) Airedale Bowl-ды мәңгілік жүлде ретінде тарту етті, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Ол қазір ағаш тұғырға орнатылған, және ұлттық көрмелерде «Тұқымның ең жақсы өкілі» атанған жүздеген иттердің есімдері жазылған тақталарды ұстап тұр. Бірінші дүниежүзілік соғыста Эйрдейлдер жаудың тылындағы сарбаздарға хабар жеткізу және пошта тасымалдау үшін кеңінен қолданылды. Олар сонымен қатар жараланған сарбаздарды іздеу үшін Қызыл Крест қызметкерлеріне көмектесті. Эйрдейлдердің хабарларын ауыр жарақат алғандарына қарамастан жеткізгені туралы көптеген әңгімелер бар. «Джек» атты Эйрдейл жаудың отына шамамен жарты мильдей қашып, мойнына бекітілген хабарламамен келді. Штабқа келгенде жауы сынған, бір аяғы қисық болған, хабарды тапсырғаннан кейін тірі болмай қалды. Подполковник WD=Q111444123 британдық армияда хабаршы және күзетші иттерді дамытуға жауапты болды. Ол әйелімен бірге Англияның Эссекс графтығындағы Шоуберинесс қаласында британдық соғыс иттері мектебін құрды. 1916 жылы олар хабар жеткізу үшін екі Эйрдейлді (Wolf & Prince) ұсынды. Екі ит те шайқаста өзін көрсеткеннен кейін, Эйрдейлдерге жараланған сарбаздарды іздеу сияқты қосымша міндеттер берілді, бұл идея Қызыл Крестен алынған. Неміс қойшысын құқық қорғау және іздеу-құтқару жұмыстарына таңдау иті ретінде қабылдамас бұрын, Эйрдейл терьері көбінесе осы рөлді атқарды. 1906 жылы Ричардсон британдық полицияны түнгі патрульде қорғау үшін иттерді офицерлермен бірге пайдалануға қызығушылық танытты. Йоркширдегі Халл доктарының тауар менеджері Геддес мырза Бельгиядағы полиция иттерінің жұмысын көргеннен кейін сенімді болды. Геддес Солтүстік-Шығыс теміржол полициясының инспекторы Добиді доктарды күзету жоспарын жасауға көндірді. Эйрдейл терьерлері ақыл-ойы, иіс сезу қабілеті және күтімге ыңғайлы, сымды жүні үшін полиция иттері ретінде таңдалды. Олар Халл қаласында әскери киім кимеген адамдарға шабуыл жасауға үйретілді, бұл олардың бос уақытында басқарушыларына қиындық тудыруы мүмкін. Алғашқы төрт ит 1908 жылы Халл доктарында қарауылдық қызметке кірісті, ал бұл схема кейіннен Солтүстік-Шығыс теміржол полициясы бақылайтын басқа доктарға таратылды. 1904 жылы орыс-жапон соғысының басында Лондондағы Ресей елшілігі лейтенант Полковник Ричардсоннан Ресей армиясы үшін, жаралыларды соғыс алаңдарынан алып кетуге үйретілген иттерді алуға көмектесуді сұрады. Ол терьерлерді, көбінесе Эйрдейл терьерлерін байланыс және санитарлық қызметтерге жіберді. Бұл бастапқы импорттар жойылғанмен, 1920 жылдардың басында Ресейде Қызыл Армия үшін қайтадан Эйрдейл терьерлері енгізілді. 1923 жылы арнайы қызметтік иттер бөлімшелері құрылды, ал Эйрдейл терьерлері бұзғыш иттер, күзетші иттер, полиция ізін ұстайтын иттер және жазалы иттер ретінде пайдаланылды. 1930 жылдары, Эйрдейлдер мал сияқты өсірілген кезде, Огайо штатының Лару қаласында тұратын капитан Уолтер Линго «Оранг Эйрдейл» тұқымын шығарды. Атауы «Король Оранг 11» басқаратын «пенк чемпиондары» желісінен алынған, бұл ит ең жақсы пайдалы ит болған деседі. Король су құстарын және таулы жерлердегі аңдарды, ракундаларды, ірі қара мен қойларды, тау арыстандарын, аюларды және қасқырларды аулауға қабілетті болды. Тіпті, ең мықты терьермен күресіп, қарсыласын өлтірді. Ол сонымен қатар Қызыл Крест жұмысында оқып, Францияда американдық экспедициялық күште қызмет етті. Линго Эйрдейл тұқымының орташа деңгейіне қанағаттанбады, сондықтан ол бүкіл әлемнен керемет Эйрдейлдерді әкеліп, бірқатар будандастырулар жасады, нәтижесінде «Король Оранг» тұқымын құрды. Сол кезде «Field and Stream» журналы оны «әлем тарихындағы ең ұлы пайдалы ит» деп атады. «Оранг Кеннел Компаниясы» Уолтер Лингоның 1969 жылы қайтыс болғанға дейін жұмыс істеді. «Король Орангты» және оның кеннелдерін насихаттау үшін Линго Джим Торп басқаратын «Оранг Индиандары» футбол командасын құрды. Бұл команда 1922 жылдан 1923 жылға дейін Ұлттық Футбол Лигасында ойнады. Огайо штатының Баккейк көлінде Эйрдейл терьерін өсіруші Джерри Сиберт Лингоның жолын жалғастырып, «Жераң Эйрдейлдерін» өсірді. Теннесси штатындағы бір кеннелде әлі де түпнұсқа «Оранг Эйрдейлдері» бар екенін мәлімдейді. Президент Гардинг өте маңызды Кабинет отырыстарында отыру үшін арнайы оюлы кресло жасатқан. 1920 жылдары Эйрдейл АҚШ-та ең танымал тұқымға айналды. Президент Рузвельт «Эйрдейл кез келген басқа ит жасай алатын нәрсені жасай алады, егер қажет болса, тіпті оны жеңіп те қоюға қабілетті» деді. 1949 жыл АҚШ-та Эйрдейлдердің танымалдылығының шыңы болды, ол Американ Кеннел клубы мойындаған 110 тұқымның ішінде 20-орынды иеленді. Эйрдейл терьері 1814 жылы Біріккен Кеннел клубында мойындалды. 1900 жылы құрылған Американың Эйрдейл терьер клубы (ATCA) АҚШ-тағы тұқымның бас клубы және Американ Кеннел клубымен (AKC) тұқымның ресми өкілі болып табылады. Американың Эйрдейл терьер клубы мерзімік түрде өнер көрсету және сұлулық конкурстарын өткізеді. Осы ұлттық көрмелерде «Тұқымның ең жақсы өкілі» атанған Эйрдейлге Airedale Bowl табыс етіледі.