Кіріспе

Болонья суретшісі (1560–1609)

Аннибале Карраччи (; 3 қараша 1560 – 15 шілде 1609) – Болоньяда және кейін Римде белсенді болған итальян суретшісі және оқытушы. Ағасы мен туысымен бірге Аннибале барокко стилінің маңызды дамуының бастаушыларының бірі болды, туған қаласының солтүстігі мен оңтүстігінен стильдерді қарыз алып, классикалық монументальділікке қайта оралуға ұмтылыс жасады, бірақ оған одан да күшті динамизм қосты. Аннибалемен Палаццо Фарнезе галереясында жұмыс істеген суретшілер Рим суретшілігіне ондаған жылдар бойы зор әсер етті.

Ерте мансап

Аннибале Каррачи Болоньяда дүниеге келді және, әйқындылығы бойынша, алғашқыда отбасында оқушылыққа түсті. 1582 жылы Аннибале, оның інісі Агостино және туысы Людовико Каррачи суретшілер студиясын ашты, бастапқыда кейбір адамдар оны Desiderosi академиясы (атақ пен білімге құштарлар) деп атады, ал кейін Incamminati (жаңа жол ашушылар) деп атала бастады. "Тірі модельдерге негізделген алғашқы маңызды өнер мектебі" саналатын Accademia degli Incamminati, кейінгі Еуропа өнер мектептері үшін үлгі болды. Каррачилер Рафаэль мен Андреа дель Сартоның еңбектеріндегідей, флоренциялық сызықтық сурет салу ерекшеліктерін баса көрсеткенімен, олардың қызығушылығы Венеция суретшілерінің, әсіресе венециялық майлы бояу шебері Тицианның жұмыстарынан алынған нысандардың жарқыраған түстері мен тұманды жиектеріне ауды, оны Аннибале мен Агостино 1580-81 жылдары Италия бойынша саяхаттап, егде жастағы Каррачи Лодовиконың тапсырысымен зерттеді. Бұл эклектизм барокколық Эмилия немесе Болонья мектебінің суретшілерінің ерекше белгісіне айналды. Каррачилердің көптеген ерте Болонья туындыларында әрқайсысының жеке үлесін ажырату қиын. Мысалы, Болоньядағы Палаццо Фава үшін жасалған Ясонның оқиғасы туралы фрескаларға (шамамен 1583-84) Каррачи қол қойған, бұл олардың барлығының қатысқандығын көрсетеді. 1585 жылы Аннибале Болоньядағы Санти Грегорио е Сиро шіркеуі үшін Мәсіхтің крещениесінің алталық суретін аяқтады. 1587 жылы Реджо-Эмилиядағы Сан-Рокко шіркеуі үшін Аспанға көтерілуін суреттеді. 1587-88 жылдары Аннибале Пармаға, содан кейін Венецияға сапар шекті, онда інісі Агостиноға қосылды. 1589 жылдан 1592 жылға дейін үш Каррачи ағайынды Болоньядағы Палаццо Магнани үшін Римнің негізін қалау туралы фрескаларды аяқтады. 1593 жылы Аннибале Лусио Массаримен бірлесіп, тақ отырған Құдай ана мен Әулие Жохан мен Әулие Екатеринаның алталық суретін аяқтады. Оның Мәсіхтің қайта тірілуі де 1593 жылға жатады. 1592 жылы ол Сан-Франческодағы Бонасони капелласы үшін Аспанға көтерілуін суреттеді. 1593-94 жылдары үш Каррачи Болоньядағы Палаццо Сампиеридегі фрескалармен айналысты.

Палаццо Фарнезедегі фрескалар

Болоньядағы Карраччидің өнімді және шебер фрескаларына сүйене отырып, Аннибале Парма герцогы Рануччо I Фарнезе өзінің ағасы, кардинал Одоардо Фарнезеге ұсынды, ол Римнің кең Палаццо Фарнезедің ақсүйектер қабатын безендіруді қалаған. 1595 жылдың қараша-желтоқсанында Аннибале мен Агостино Римге барып, Геркулес туралы әңгімелермен Камериноны безендіре бастады, себебі бөлмеде гипермискуляр Фарнезе Геркулесінің әйгілі грек-римдік ежелгі мүсіні орналасқан. Осы уақытта Аннибале үлкен жұмысы үшін жүздеген дайындық эскиздерін жасады, онда ол үлкен залдың төбесінде фреска салумен командаға жетекшілік етті, ол құдайлардың махаббаты туралы квадри репортатилерді бейнеледі, немесе өмірбаяншы Джованни Беллори сипаттағандай, көктегі махаббатпен басқарылатын адам махаббаты. Төбеде иллюзионистік элементтер мол болғанымен, сюжеттер Жоғарғы Ренессанс безендіруінің ұстамды классицизмінде ұсынылған, Микеланджелоның Сикстин капелласынан, сондай-ақ Рафаэльдің Ватикан лоджиялары мен Вилла Фарнезина фрескаларынан шабыттанды, бірақ одан да жақын және жеке. Оның туындылары кейіннен Кортона, Ланфранко және кейінгі онжылдықтарда Андреа Поццо мен Гауллидің ұлы фрескаларында көрінген Барокко иллюзионизмі мен энергиясының шексіз ағынына әсер етті. 17-18 ғасырларда Фарнезе төбесі өз заманында фрескалық кескіндеменің теңдесі жоқ шедеврi деп есептелді. Олар тек қаһармандық бейнелерді жобалаудың нұсқаулық кітабы ғана емес, сонымен қатар техникалық процедураның үлгісі ретінде де қарастырылды; Аннибале төбеге арналған жүздеген дайындық суреттері кез келген амбициялық тарихи картинаны құрастырудың маңызды қадамына айналды.

Караваджомен салыстыру

XVII ғасырдағы сыншы Джованни Беллори «Идея» атты еңбегінде Карраччиді итальян суретшілерінің үлгісі деп бағалап, Рафаэль мен Микеланджелоның ұлы дәстүрінің «қайта жандануына» мұрындық болғанын айтты. Ал Караваджоның суретшілік талантын мойындағанмен, Беллори оның тым нақтылап салу стилін, тіпті оның құлқын мінезін және бейнесін жақтырмады. Сондықтан ол Каравагисттер стиліне де сол сияқты күңгірттікпен қарады. Суретшілер Платонның сұлулық идеалын, рим көшелеріндегі әйелдерді емес, бейнелеуге шақырылды. Дегенмен, Карраччи мен Караваджоның меценаттары мен шәкірттерінің барлығы да қарама-қайшы лагерьлерге бөлінбеді. Маркиз Винченцо Джустиниани сияқты замандас қолдаушылар екеуінің де манера мен модельдеуде шеберлігін мойындады. XXI ғасырға келгенде, зерделілер Караваджоның бүлікші бейнесіне қызығушылық танытып, Карраччидің өнерге тигізген терең ықпалын көбінесе елемеді. Караваджо фрескада ешқашан жұмыс істемеген, ал фреска – ұлы суретшінің шеберлігін сынаудың шарты саналған. Ал Карраччидің ең үздік туындылары фреска түрінде жасалған. Осылайша, Караваджоның қараңғы бояумен салынған суреттері қараңғылыққа толы жерлерге, ал Фарнезедегідей жарықтандырылған қабырғалар мен төбелерге емес, ойлылыққа шақыратын тұғырларға арналған. Витковер Фарнезе кардиналының өзін либидолық тақырыптардағы фрескалармен қоршағанына таңырқады, бұл «контрреформациялық моральдың едәуір жұмсаруын» көрсетеді. Бұл тақырыптық таңдау Карраччидің Караваджоның суреттеріндегі жиі кездесетін қадірлі діни құштарлыққа қарағанда көбірек бүлікшіл болуы мүмкін екенін көрсетеді. Витковердің айтуынша, Карраччидің «фрескалары зор қуаныш пен жаңа өмірлік күштің гүлденуін, сондай-ақ ұзақ уақыт бойы басылған энергияны көрсетеді». XXI ғасырда Санта-Мария-дель-Пополодағы Чераси капелласына барушылардың көпшілігі Карраччидің «Көкке көтерілу» (1600–1601) тұғырлық суретіне көңіл бөлмей, оның екі жағындағы Караваджоның жұмыстарына назар аударады. Карраччидің «Көкке көтерілуін» Караваджоның «Құдай шешесінің қайтысымен» салыстыру оқуға жетелейді. Карраччи замандастарының арасында инноватор болды. Ол Микеланджелоның фреска сөздігін қайта жандандырып, маньеризмге айналып бара жатқан мықты және жарқын көркем пейзажды ұсынды. Микеланджело денеге барлық мүмкін болатын перспективадан бұрылып, қисайтып бере алатын болса, Карраччи Фарнезе фрескаларында оның қалай билей алатынын көрсетті. «Төбе» шекаралары, фрескамен боялатын қабырғалардың кең аумағы келесі онжылдықтарда Карраччидің ізбасарларының монументалды жарқырауымен толы болады, ал емес Караваджоның ізбасарларымен. Оның өлімінен кейінгі ғасырда, Бернини мен Кортонаға қарағанда аз дәрежеде, Карраччи және жалпы барокко өнері Винкельман сияқты неоклассикалық сыншылардың, тіпті кейінірек Джон Раскиннің, сондай-ақ Караваджоның жақтастарының сынауына ұшырады. Карраччи, негізінен, өте құрметті Рафаэльдің ізбасары ретінде қарастырылғандықтан және Фарнезе фрескаларында ежелгі мифология сияқты тиісті тақырыптарға назар аударғандықтан, жамандаудан құтылды.

Бейнелеу өнері, жанрлық өнер және суреттер

1595 жылғы 8 шілдеде Аннибале Дрезден сурет галереясында сақталатын «Алма садақасын беруші әулие Рох» картинасын аяқтады. Римде Карраччидің маңызды кезеңдік туындыларының арасында «Domine quo vadis?» (шамамен 1602 жыл) бар, ол фигуралардың композициясындағы керемет қарапайымдылықты, сондай-ақ Поуссинге және оның арқылы суреттегі ишарат тіліне әсер еткен ишараттың күші мен нақтылығын көрсетеді. Карраччи тақырыптар бойынша өте алуан түрлі болды, пейзаждар, жанрлық сахналар және портреттер, оның ішінде ғасырлар бойғы автопортреттер сериясын салған. Ол италиялық суретшілердің арасында пейзажға фигуралардан басымдық берген алғашқылардың бірі болды, мысалы, оның шеберлікпен салынған «Мысырға қашуы» картинасында; осы жанрда Доменичино (оның сүйікті шәкірті) және Клод Лоррен одан үлгі алды. Карраччидің өнерінде формальды емес жағы да бар, ол оның карикатураларында (көбінесе осы форманы ол ойлап тапқан деп есептеледі) және оның ерте жанрлық суреттерінде көрінеді, олар жанды байқауларымен және еркін өңдеуімен, сондай-ақ «Бұршақ жеуші» картинасымен ерекшеленеді. Биографтар оны киімге немқұрайлы, жұмысына құмар адам деп сипаттайды: оның автопортреттері (мысалы, Пармадағыдай) бейнелеуі бойынша әртүрлі.

Меланхолиялық көңіл күйдің астында

Аннибале Фарнезе сарайындағы үлкен галереяны аяқтағаннан кейін қанша жұмыс істегені белгісіз. 1606 жылы Аннибале «табақтың Мадоннасы» суретіне қол қойды. Бірақ 1606 жылғы сәуірде кардинал Одоардо Фарнезе жазған хатында Аннибаленің «ауыр меланхолиялық көңіл күйі» оның үшін сурет салуына бөгет болғанын айтып, өкініш білдірді. 1607 жыл бойы Аннибале Модена герцогының тапсырысын – «Шығу» суретін аяқтауға құмар бола алмады. 1608 жылғы жазбада Аннибале шәкіртіне күніне кем дегенде екі сағат студияда жұмыс істеуді міндеттеді. Оның қылқаламын неге тоқтатқанын түсіндіретін құжаттар өте аз. 1609 жылы Аннибале қайтыс болды және өзінің тілегі бойынша Римдегі Пантеонда Рафаэльдің қасына жерленді. Оның жетістіктерінің дәлелі – Бернини, Пуссен және Рубенс сияқты түрлі суретшілер оның туындыларын жоғары бағалады. Палаццо Фарнезе және Эррера капелласындағы жобалардағы оның көптеген көмекшілері мен шәкірттері келесі онжылдықтардағы көрнекті суретшілерге айналды, олардың ішінде Доменичино, Франческо Альбани, Джованни Ланфранко, Доменико Виола, Гвидо Рени, Систо Бадалоччо және басқалар бар.

Каракчиден кейінгі шығармалары

Венера мен Адонис (1595 ж. шамасында) — Кенепке маймен салынған, 217 × 246 см, Венадағы Kunsthistorisches Museum.

Суреттер

Итальяндық Ренессанс кезеңінің сурет салу дәстүрі және Рафаэль, Микеланджело, Корреджио, Тициан және Веронезе сияқты қалыптасқан Ренессанс суретшілері – бәрі де Карраччидің туындыларына, оның түстерді қолдануына зор ықпал еткен суретшілер. Карраччи барокко суретшілігінің тууына негіз салды. Бұрынғы, сәндік маниризм стилі енді 16 ғасырдың басында барокко суретшілігінде жаңғыртылды, соның арқасында көптеген мектептердің ерекше синтезіне қол жеткізілді. Аннибаледің суреттері венециялық суретшілік талғамына, әсіресе Паоло Веронезедің суреттеріне негізделген. Оның іздерін танытатын туындылар – Реджо-Эмилия үшін жасалған және қазір Дрездендегі «Gemäldegalerie» галереясында сақталатын «Мүсінде отырған Мадонна және Әулие Мәтін» және «Александриялық Әулие Екатеринаның мистикалық үйленуі» (шамамен 1575 жыл), қазір Венециядағы «Gallerie dell'Accademia» галереясында сақтаулы.