Кіріспе

Ксантиппе (/zæ/n/'θɪ/p/i/; , , ,; б.з.д. V-IV ғасыр) - ежегіткен Афиналық, Сократтың әйелі және олардың үш ұлының анасы: Лампрокл, Софрониск және Менексен. Ол Сократтан шамамен 40 жылға дейін жас болған болуы мүмкін.

Атауы

Ксантиппе "сары жылқы" дегенді білдіреді, ξανθός (xanthos) "сары" және ἵππος (hippos) "жылқы" сөздерінен шыққан. Бұл грек тілінде жылқы тақырыбына байланысты көптеген жеке есімдердің бірі (мысалы, Филипп "Жылқыға досы", Гиппократ "Жылқыны бағынушы" және т.б.). Ежелгі грек есімдеріндегі "hippos" көбінесе аристократиялық текті білдіреді. Ксантиппе отбасының әлеуметтік жағдайы жоғары болғанын көрсететін қосымша себеп – оның үлкен ұлы Сократтың әкесі Софрониск есімімен емес, Лампрокл деп аталуы. Ежелгі гректерде дәстүр бойынша, бірінші балаға екі әдемі атадан ең көрнектісінің есімі берілетін. Ксантиппе әкесінің аты Лампрокл болған деп саналады. Егер ол Афина аристократиясында Сократ әкесінен де беделді болса, онда оның аты тұңғыш ұлға берілген болар еді.

Кейіпкер

Платонның «Фейдон» еңбегіндегі Ксантиппа суреттемесі оның адал әйел және ана болғанын көрсетеді; Платонның туындыларында оның туралы бір рет айтылған. Ксенофонт «Соқрат туралы естеліктерде» оны шамамен солай бейнелейді, бірақ Лампрокл оның қаталдығына наразы екенін айтады. Ксенофонттың «Симпозиум» еңбегінде ғана Сократ (Антистеннің сөзімен) оның «барлық әйелдердің арасында ең қиын» екенімен келіседі. Сократ оны оның дауласуға бейімділігі үшін таңдағанын айтады: «Маған жұмсақ ауызды, икемді жануарлардың қажеті жоқ», дейді ол; «Менің атым мінезді болуы керек», себебі осындай жануарды мінезді болса, қалғандарымен жұмыс істеу оңай болады. Міне, менің де жағдайым осылай. Мен адамдармен қарым-қатынас жасағым келеді, жалпы адамдармен араласуды қалаймын; сондықтан да әйелімді осылай таңдадым. Егер оның мінезіне төзе алсам, басқа да адамдармен оңай тіл табыса алатынымды білемін. Бұл Ксантиппа бейнесі Сократтың шәкірттерінің бірі – тарихи Антистеннен шыққан болуы мүмкін, себебі Ксенофонт осы пікірді оның аузынан айтады. Элиан да оны қызғанышпен толған, жаман мінезді әйел ретінде сипаттайды. Ол Алькибиад Сократқа жіберген үлкен әрі әдемі тортты аяқтап тастаған оқиғаны айтады. Диоген Лаерт Ксантиппаның жаман мінез-құлқына байланысты басқа да әңгімелерді келтіреді. Ксенофонттың «Симпозиумдағы» суреттемесі ең әсерлі болған сияқты: Диоген Лаерт, мысалы, «Симпозиумнан» үзінді келтіреді, бірақ Ксенофонттың есімін атамайды. Плутархтың баяндамасында Сократ бұрын үйленген болатын, Мырто жесір қалғанда оның қаржылық мәселелерімен ғана айналысты, бұл некеге әкелмейді; бұл мәселе бойынша басқа ешқандай дәлел жоқ. Ксантипа мен Мырто туралы басқаша пікірді б.з.б. IV ғасырдың соңында жазылған Аристоксеннің «Сократтың өмірі» еңбегінде кездестіруге болады. Аристоксен бұл мәліметтер әкесінің жеке баяндамаларына негізделгенін айтады. Онда Мырто оның заңды әйелі, ал Ксантипа – сүйіктісі болған, оның баласы заңды деп есептелген. Расталмаған әңгіме бойынша, Ксантипа бірде күйеуіне ашуланып, камералық ыдысты алып, Сократтың басына құйған, ал философ бұл оқиғаны «Жылжаңбырдан кейін жаңбыр жауады» деген аллегориямен қабылдаған көрінеді. Сократтың Ксантиппа туралы жиі келтірілетін сөзі: «Әрине, үйлен. Егер өзіңе жақсы әйел алсаң, мәңгілік бақытты боласың; ал егер менің Ксантипем сияқты жаман әйел алсаң – онда философ боласың» деген сөз қате айтылған.

Танымал мәдениетте

Генри Винтерфельдтің Caius балалар кітап трилогиясында грек ғалымы және мұғалімі Ксантос өте талапшыл және сыншыл мінез-құлқынан кейін студенттері оны "Ксантипп" (Ксантиппе атымен) деп атайды. Ксантипп Максвелл Андерсонның 1951 жылғы "Афинадағы жалаңаяқ" пьесасында маңызды рөлде ойнайды. 1966 жылғы Hallmark Hall of Fame телефильмінде оның рөлін Джеральдин Пейдж, ал Сократ рөлін Петер Устинов ойнады. Синтия Озиктің 1997 жылғы "Путтермесс қағаздары" романында Рут Путтермесс Ксантип деп аталуын қалайтын голем жасайды. Ксантиппе мен оның күйеуінің қарым-қатынасын көркемдеп баяндайтын пьесаны британдық автор және драматург Дебора Фримен жазған. "Ксантиппе" пьесасы алғаш рет 1999 жылы Лондонның Брокли Джек театрында қойылды. Ксантип 2018 жылғы Assassin's Creed: Odyssey видео ойынында екінші дәрежелі рөлде ойнайды, онда Сократ оның тартысқа бейімділігінің оны қызықтырғанын, сыртқы түрі емес екенін айтады. "Бұзылмайтын Кимми Шмидт" телесериалында Жаклин Уайттың әкесінің қызы Ксантип Вурхис деп аталады.

Құрметтер

Астероид 156 Ксантипп оның құрметіне аталған. 1995 жылы П. Наскрецки мен Р. К. Колвелл Сократеа туысына жататын пальма гүлдерінде қоныстанған және пальманы тозаңдататын қоңыздарға форетик ретінде тасымалданатын гүл кенесінің бір туына Ксантиппе деген атау берді. Африкалық ақ тісті шымшықты Вилфред Хадсон Осгуд 1910 жылы Crocidura xantippe деп сипаттады, оның жалпы атауы – "Ксантиппе шымшығы".