Кіріспе

Малмеди (malmədi; Malmedy, тарихи түрде Malmünd;) – Бельгияның Льеж провинциясында орналасқан Валлонияның қаласы және муниципалитеті. 2018 жылдың 1 қаңтарында Малмедидің жалпы халқы 12 654 адамды құрады. Жалпы ауданы 99,96 км² болса, халық тығыздығы шамамен 127 адамға 1 км² шағады. Муниципалитет Bellevaux Ligneuville, Bévercé (Бауньез және Xhoffraix ауылдарымен қоса), және Малмеди аудандарынан тұрады. Бельгияның күрделі әкімшілік құрылымында, аумақтық басқару және тілдік қауымдастық құқықтары үшін жеке құрылымдар қарастырылған. Сондықтан Малмеди Валонияның және Бельгияның француз тілді қауымдастығының құрамына кіреді. Алайда, онда неміс тілді азшылық болғандықтан, ол Бельгияның тілдік жеңілдіктерді ұсынатын муниципалитеттерінің (немесе "жеңілдіктермен қамтамасыз етілген муниципалитеттердің") бірі болып табылады. Малмеди мен Ваймес – француз тілді Валонияның неміс тілді тұрғындары үшін жеңілдіктер ұсынатын екі муниципалитеті. Малмеди халқының шамамен 95% француз тілінде, ал 5% неміс тілінде сөйлейді. Неміс тілінің бұл диалектісі Мозель франкониясы деп аталады.

Сейсмикалық қауіптер

Лиеж, Лимбург және Эно провинцияларында сейсмикалық белсенділік елдің қалған бөлігіне қарағанда жоғары. Малмеди – Бельгиядағы жер сілкінісіне ең осал 2-аймақтың бірі. 1692 жылғы жер сілкінісі Вервье аймағында болды, сондай-ақ ол Беверсе шығысындағы Варше аңғарында (Тро-Маре бұлағымен қосылған жердің оңтүстігінде) көшкіндерге де себеп болды. Мальмеди конгломератына әсер еткен осы көшкіндердің іздері мен қалдықтары 2015 жылдың наурыз айында табылды. Одан кейін жүргізілген жер беті зерттеулері жергілікті геологиялық картаны жаңартуға алып келді.

Тарих

"Мальмеди" атауы латын тіліндегі "A malo mundarum" сөйлемнен шыққан, яғни "жамандықтан тазару" деген мағына береді. Бұл ат қала арқылы өтетін Варше өзенінің жиі су тасқынына байланысты пайда болған. 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Вена конгресінде Мальмеди, роман және валлон қаласы, герман мемлекеті Пруссиямен біріктірілуі туралы шешім қабылданды. Мальмедидің ерекше жағдайы алғашқы 50 жылда көптеген мәселелер тудырды. Дегенмен, қала тұрғындары қалалық кеңестің күнделікті жұмысында қалаған тілінде еркін сөйлей берді. Бұл жағдай 1870 жылғы франко-герман соғысынан кейін билікке келген канцлер Бисмарк кезінде өзгерді. Пруссия әкімшілігі үшін Мальмеди екі жағынан да кемшілікке ие болды, себебі ол франкофонды және тұрғындарының көп бөлігі католиктер еді. Осы сәттен бастап Мальмеди германизациялауға мәжбүр болды. Мектептерде француз тіліндегі сабақтар тыйым салынды, ал неміс тілі міндетті болды. Діни қызметкерлерге француз тілінде уағыз айтуға рұқсат етілмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мальмеди тұрғындары неміс формасында соғысқа қатысты. Бірақ Германия империясының жеңілісі жарияланғаннан кейін Мальмеди және басқа шығыс кантондары Версаль келісімі бойынша Бельгияға қосылды. Мальмеди мен көршілес Эупен аймағында Германиядан бөлініп, Бельгияға қосылу мәселесі бойынша халықтың пікірін білу үшін референдум өтті. Референдум бюллетеньдерінде Германияны қолдайтындардың аттары мен мекенжайларын тіркеу қажет болды (қалғандары бельгиялықтар деп есептелді), ал Эупен мен Мальмедидің неміс тілді халқы қорқытылды. Екеуі де 1925 жылдың 6 наурызында ресми түрде Бельгияға қосылды. 1777 жылы салынған Мальмедидің бас шіркеуі 1920 жылдан 1925 жылға дейін кафедралық собор ретінде қызмет етті. Кейбір ескі дереккөздерде қаланың аты "Мальмеди" деп жазылған, себебі бұл акцент Пруссия мен Германияның құрамында болған кезде әдейі қосылған, бірақ қаланың ресми сайтында акцентсіз "Мальмеди" деп көрсетілген. Көршілес Эупен қаласымен бірге Бельгияның неміс тілді аймағын құрады. Бұл жағдай соғыстан кейін өзгерді. Осы кезеңде бірнеше ержүрек адамдар 1897 жылы "Валлон клубын" құрды, ол бүгінге дейін бар. 1940-1945 жылдар аралығында Мальмеди Германияға қайта қосылды. 1944 жылы, Арденн шайқасы кезінде, бұл аймақта Мальмеди қырғыны болды, онда Йоахим Пейпердің басшылығымен нацилік СС әскерлері 84 американдық әскери тұтқынды атқылады. Бұл Мальмеди ауданында тұтқындар мен бельгиялық азаматтарды қырғынға ұшыратқан көптеген оқиғалардың бірі болды. 1944 жылдың 21 желтоқсанында, АҚШ әскерлері бақылауында болған қалаға неміс әскерлері (Отто Скорценидің басшылығымен) шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылды. 1944 жылдың 23, 24 және 25 желтоқсанында қала АҚШ әуе күштерімен бірнеше рет бомбаланды, бұл "достық оттан" туындаған оқиғалардың нәтижесі болды. Шабуылдарда шамамен 200 азамат қаза тапты, ал американдық әскерилердің қаза болғандарының саны АҚШ Қорғаныс министрлігімен жарияланбады. Бүгінде Мальмеди халқы роман және герман мәдениеттерінің қосылысынан тұрады. Барлық өзгерістерге қарамастан, мальмедиандар 18 ғасырдың ағылшын химигі таныған қасиеттерін сақтап қалған сияқты: "Мальмеди тұрғындары адал, шебер, бай, мейірімді, әлеуметтік және шетелдіктерге құрметті". Қазіргі уақытта қалада шамамен 12 000 адам тұрады. Мұнда жеті ерлер хоры, екі ән тобы, төрт қола оркестрі, аккордеон клубы, мандолина клубы және өте белсенді музыка академиясы бар.

Тілдер

Мальмеди – негізінен француз тілінде сөйлейтін қала, оның халқының басым көпшілігі француз тілін ана тілі ретінде пайдаланады. Дегенмен, географиялық орны мен тарихының арқасында Мальмеди неміс тіліне ерекше мән береді; азаз болғанымен, кейбір адамдардың неміс тілі ана тілі. Валлон – қаланың тарихи тілі, бірақ қазір оны аз адам ғана сөйлейді және француз тілінің ықпалымен үнемі азайып барады. Көбінесе бұл тілді жақсы білетіндер – егде жастағы адамдар. Бірақ валлон Cwarmê (карнавал) халық әндерінде сақталған.

Климат

Мальмедидің ішкі орналасуы және жоғары биіктігі салдарынан мұхиттық климатына континенттік әсерлер тән. Қыс айларында мұзды күндер, күшті аяз және қар жаууы мүмкін. Мальмедиде жауын-шашын мөлшері көп болғандықтан, жақын орналасқан Спа Франкоршамп жарыс трассасындағы ауа-райының қиын жағдайларына себеп болады.

Фольклорлық

Халқы валлон тілімен және ерекше фольклорымен мақтанады. Малмеди халқы мереке тойлау мүмкіндігін ешқашан жібермейді. Малмедидегі басты мерекелер – "Cwarmê" (карнавал), "Saint Jean d’été" (жазғы күн тоғысы), "Saint Pierre" (Петербург күніне арналған жылдық жәрмеңке), "Saint Géréon" (валлон тілінде "Tribodlèdje") және Сент-Мартин күні ("Evêuyes").