Кіріспе

Екі қамыспен тартатын жырлы аспап

Обой (обо) – екі қамыспен тартатын жырлы аспаптардың бір түрі. Обойлар көбінесе ағаштан жасалады, бірақ пластик, шайыр немесе гибридтік композиттер сияқты синтетикалық материалдардан да жасалуы мүмкін. Ең көп таралған сопрано обойының ұзындығы шамамен 60-70 см, оның металл клапандары, конустық ішкі бөлігі және кеңейтілген құбыршасы бар. Дыбыс қамыстың ішіне жеткілікті ауа қысымымен үрлеу арқылы шығарылады, бұл оның ауа бағанасымен дірілдеуіне себеп болады. Оның ерекше дыбысы жан-жақты және "жарық" деп сипатталады. Егер "обой" деген сөз жеке қолданылса, ол көбінесе бас обой, кор англе (ағылшын мүйізі) немесе обоэ д'амор сияқты басқа аспаптарды емес, сопрано обойды білдіреді. Бүгінде обой симфониялық оркестрлерде, концерттік топтарда және камералық ансамбльдерде оркестрлік немесе жеке аспап ретінде кеңінен қолданылады. Обой классикалық музыкада, кино музыкасында, халық музыкасының кейбір түрлерінде жиі қолданылады, сондай-ақ джаз, рок, поп және эстрадалық музыкада да кездеседі. Обой оркестрді өзінің ерекше "Ля" дыбысымен келтіретін аспап ретінде танымал. Обойде ойнайтын музыкантты обоист деп атайды.

Дыбыс

Современгі басқа да ағаш үрлемелі аспаптармен салыстырғанда, требль гобойдың дауысы кейде "жарық және тереңдете" сипатталады. 1695 жылы Генри Плейфорд баспасында жарық көрген "Құрметті серік" атты оқулықта гобой "ұлы және сәнді, ал кернейден көп емес" деп сипатталған. "Америкадағы періштелер" пьесасында дыбыс "егер қаз әнші құс болса, онда қаздың дауысы сияқты" деп сипатталады. Бай тембрдің себебі оның конустық түтігі (флейталар мен кларнеттердің көбінесе цилиндрлі түтігінен өзгеше). Осының нәтижесінде, гобойдың тереңдете дыбысының арқасында үлкен ансамбльдерде басқа аспаптардан естіп алу оңайырақ. Ең жоғары нота B кларнетінің номиналды ең жоғары нотасынан жарты тон төмен. Кларнеттің диапазоны кең болғандықтан, B кларнетінің ең төменгі нотасы гобойдың ең төменгі нотасынан айтарлықтай төмен (кіші алтыншы). Стандартты гобойға арналған музыка концерттік питчте жазылады (яғни, ол транспозициялық аспап емес), ал аспаптың сопрано диапазоны әдетте B3-тен G6-ға дейін. Оркестрлер бірінші гобой орындайтын концерттік A-ға сай күйленеді. Америка Оркестрлері Лигасының мәлімдемесіне сәйкес, бұл питчтің сенімділігі және оның тереңдете дыбысы оны күйлену үшін өте қолайлы етеді. Гобойдың питчі қамыстың жасалу тәсіліне байланысты. Қамыс дыбысқа маңызды әсер етеді. Қамыстың және басқа құрылыс материалдарының айырмашылықтары, қамыстың жасы, соққының және ұзындығының өзгешеліктері питчке әсер етеді. Мысалы, неміс және француз қамыстары көптеген жағынан өзгеше, сондықтан да дыбыс сәйкесінше өзгереді. Ауа райының температура және ылғалдылық сияқты жағдайлары да питчке әсер етеді. Шебер гобойшілер осы факторларды ескере отырып, амбушюрін түзетіп отырады. Амбушюра мен ауа қысымын нәзік басқару гобойшіге тембр мен динамиканы жеткізуге мүмкіндік береді.

Қамысты

Обоэда қос қамыс қолданылады, фаготта қолданылатынға ұқсас. Көптеген кәсіби обоэшілер өздерінің жеке қажеттіліктеріне сай қамыстарын жасайды. Обоэшілер өз қамыстарын жасағанда, дыбыстың реңі, интонациясы және жауап беру жылдамдығы сияқты факторларды дәл басқара алады. Олар сондай-ақ жеке ауыздық құрылысын, ауыз қуысын, обоэдің бұрышын және ауа тартуын ескере алады. Жаңа бастаған обоэшілер көбінесе өз қамыстарын жасамайды, себебі бұл процеске көп уақыт және еңбек жұмсалады, сондықтан музыка дүкендерінен қамыс сатып алуға көбірек бейім. Саудада қол жетімді қамыстардың қатаңдығы әртүрлі; орташа қамыс өте танымал, ал көптеген жаңадан бастаушылар орташа жұмсақ қамысты пайдаланады. Бұл қамыстар, кларнет, саксофон және фагот қамыстары сияқты, Arundo donax құрамынан жасалады. Обоэшілер тәжірибесі арта келе, ұстаздарының үлгісімен өз қамыстарын жасауға немесе қолмен жасалған қамыстарды (көбінесе кәсіби обоэшіден) сатып алып, қамысты жасау және реттеу үшін гугерлер, пре-гугерлер, гильотиналар, пышақтар және басқа да арнайы құралдарды қолданады. Қамыс – обоэні ойнауды қиын ететін бөлік, себебі әр қамыстың ерекшелігі тұрақты дыбысқа қол жеткізуді қиындатады. Температураның, ылғалдылықтың, биіктіктің, ауа райының және климаттың шағын өзгерістері де қамыстың дыбысына әсер етуі мүмкін, сондай-ақ қамыстың физикалық ерекшеліктерінің ұсақ өзгерістері де. Обоэшілер тұрақты дыбыс алу үшін және қамыс сынығы немесе басқа да зиянды жағдайларға дайындалу үшін көбінесе бірнеше қамысты дайындайды. Обоэшілер қамысты оптималды дыбыс алу үшін суға батырудың әртүрлі әдістерін қолдануы мүмкін; ең көп таралған әдіс – ойнамас бұрын обоэ қамысын суға батыру. Пластикалық обоэ қамыстары сирек қолданылады және кларнет сияқты басқа аспаптарға арналған пластикалық қамыстарға қарағанда, алу қиын. Дегенмен, олар бар және Legere сияқты брендтермен шығарылады.

Тарих

1770 жылға дейін ағылшын тілінде стандартты аспап hautbois, hoboy немесе француз hoboy ('/h/əʊ/b/ɔɪ/ HOHboy) деп аталатын. Бұл атау француз тілінен алынған – hautbois obwɑ, ол haut ("биік", "күшті") және bois ("ағаш", "жел аспабы") деген сөздерден құралған күрделі сөз. Француз тіліндегі бұл сөз ағылшын тілінде "биік дыбысты ағаштан жасалған жел аспабы" деген мағынаны білдіреді. "Oboe" деген жазу 1770 жыл шамасында итальян тіліндегі oboè сөзінен қабылданды, ол француз атауының 17 ғасырдағы айтылуын көрсетеді. Алғашқы oboe 17 ғасырдың ортасында пайда болды, сол кезде ол hautbois деп аталды. Осы атау оның алдындағы аспап – shawm үшін де қолданылды, одан hautbois-тің негізгі түрі шықты. Екі аспаптың арасындағы маңызды айырмашылықтар: hautbois үш бөлікке немесе қосылысқа бөлінген (бұл оны дәлірек жасауға мүмкіндік берді) және қамыстың астындағы еріндік тіреуге арналған pirouette жойылды. Hautbois-тің нақты пайда болу күні мен орны, сондай-ақ оның ойлап тапқандары белгісіз. Айналадағы дәлелдер, мысалы, флейташы-композитор Мишель де ла Барренің "Мемори" атты еңбегіндегі мәлімдеме, Filidor (Филидор) және Hotteterre (Хоттетерре) отбасыларының мүшелеріне нұсқайды. Аспапты бірнеше адам бір уақытта ойлап тапқан болуы мүмкін. Hautbois тез арада Еуропаға, соның ішінде Ұлыбританияға тарады, онда ол hautboy, hoboy, hautboit, howboye және француз атауының басқа да түрлерімен аталатын. Ол әскери оркестрлердегі басты мелодиялық аспап болды, кейін оны кларнет ығыстырды. Стандартты барокко oboe әдетте қуыстан жасалады және үш кілті бар: "басты" кілт және екі бүйірлік кілт (бүйірлік кілт көбінесе төменгі тесіктерде оң немесе сол қолды пайдалануды жеңілдету үшін екі еселенеді). Жоғары дыбыстарды шығару үшін орындаушы "үстеме дыбыс" шығаруы керек, яғни келесі гармонияға жету үшін ауа ағынын күшейтуі керек. Осы кезеңдегі белгілі oboe жасаушылар – немістер Якоб Деннер және Й.Х. Эйхентопф, сондай-ақ ағылшын Томас Стенсби (1734 жылы қайтыс болды) және оның ұлы Томас кіші (1754 жылы қайтыс болды). Барокко oboe-тің диапазоны C4-тен D6-ға дейін жетеді. 20 ғасырдың ортасында ерте музыкаға қызығушылықтың жаңаруымен бірнеше өндірушілер сақталған тарихи аспаптардан алынған техникалық ерекшеліктерге сәйкес келетін көшірмелер жасауды бастады.

Классикалық

Классикалық кезең тұрақты гобойды әкелді, оның құрылысы біртіндеп тарылды, ал аспап бірнеше клапанмен жабдықталды, олардың ішінде D, F және G ноталарына арналғандары болды. Қазіргі заманғы октава клапанына ұқсас клапан "slur key" деп аталды, бірақ бастапқыда ол қазіргі неміс фаготындағы "flick" клапандары сияқты қолданылды. Кейін ғана француз аспап жасаушылары октава клапанын қазіргі клапанның үлгісінде (яғни жоғарғы регистр үшін ашық, төменгі регистр үшін жабық) пайдалану үшін қайта жасады. Құрылысының тарылуы жоғары ноталарды оңай орындауға мүмкіндік берді, ал композиторлар гобойдың жоғарғы регистрін өз шығармаларында жиірек қолдана бастады. Осы себепті, классикалық дәуірдегі гобойдің тесситурасы барокко кезеңінің шығармаларына қарағанда сәл кең болды. Классикалық гобойдың диапазоны C4-тен F6-ға дейін (ғылыми питч нотациясы бойынша) жетеді, бірақ кейбір неміс және австриялық гобойлар жарты тон төмен ойнай алады. Классикалық дәуірдің бірнеше композиторлары гобойге арналған концерттер жазды. Моцарт C мажорлы K. 314/285d сололық концертін, E мажорлы K. 297b Sinfonia Concertante-нің жоғалған түпнұсқасын, сондай-ақ F мажорлы K. 417f концертінің фрагментін жазды. Хайдн B Hob. I:105 Sinfonia Concertante-ін және C мажорлы Hob. VIIg:C1 жалған концертін жазды. Бетховен F мажорлы концертті, Hess 12 жазды, оның тек эскиздері сақталған, бірақ екінші бөлімі 20-шы ғасырдың соңында қайта құрастырылды. Иоганн Кристиан Бах, Иоганн Кристиан Фишер, Ян Антонин Кожелух және Людвиг Август Лебрун сияқты көптеген композиторлар да гобойге арналған шығармалар жазды. Классикалық дәуірдегі камералық, симфониялық және опералық шығармаларда кәдімгі гобойге арналған көптеген сололар кездеседі.

Вена әуенін

Веналық гобой – тарихи гобойдың негізгі құрылымы мен дыбыстық ерекшеліктерін сақтайтын қазіргі заманғы гобой түрі. Академиялық үлгідегі Веналық гобойды алғаш рет 19 ғасырдың соңында Йозеф Хаек, Ц.Т. Голденің (1803–73) Дрезденде жасаған бұрынғы аспаптарының негізінде жасады, қазір оны Андре Константинидес, Карл Радо, Гунтрам Вольф, Кристиан Раух және Yamaha сияқты бірнеше шеберлер шығарады. Оның ішкі тесігі кең, жаны қамысы қысқа және енді, ал саусақ қою жүйесі консерваториялық гобойдан мүлдем өзгеше. «Гобой туралы» еңбегінде Джеффри Берджесс пен Брюс Хейнс: «Айырмашылықтар ең анық ортаңғы тізімде байқалады, ол жаны тізімінен гөрі өткір және күштірек, ал жоғарғы тізімде Веналық гобойда гармониялық дыбыстарға толы» деп жазады. Гунтрам Вольф оны былай сипаттайды: «Құрылысы бойынша Веналық гобой – тарихи гобойлардың соңғы өкілі, ол үлкен, күшті оркестрге бейімделген және кең механизммен жабдықталған. Оның ең үлкен артықшылығы – тіпті ең төменгі тізімде де ойнаудың оңайлығы. Оны өте көркем ойнауға болады және ол басқа аспаптармен үйлесімді жатады». Веналық гобой, Веналық мүйізбен бірге, Вена филармониясының ең ерекше аспаптарының бірі болып саналады.

Консерваторияның гобойы

Бұл обой 19 ғасырда Париждегі Трибертер отбасы тарапынан одан әрі дамытылды. Боэм флейтасын кілт жүйесі үшін идеялар көзі ретінде пайдаланып, Гийом Триберт және оның ұлдары Чарльз бен Фредерик күрделі, бірақ функционалды кілт жүйелерінің бірнеше түрлерін жасады. Үлкен дыбыс тесіктері бар Боэм жүйесі обойының бір түрі кеңінен қолданылмады, бірақ ол 20 ғасырға дейін Еуропадағы кейбір әскери оркестрлерде қолданылды. Париждегі Ф. Лоре заманауи аспапты одан әрі жетілдірді. 20 ғасыр бойы аспаптың корпусы мен кілттеріне ұсақ түзетулер енгізіліп келді, бірақ соңғы ондаған жылдарда аспаптың негізгі ерекшеліктерінде ешқандай түбегейлі өзгеріс болған жоқ.

Қазіргі заманғы гобое

Қазіргі заманғы стандартты гобой көбінесе гранадилладан жасалады, ол африкалық қара ағаш деп те аталады, бірақ кейбір өндірушілер гобойды Дальбергия туысына жататын басқа түрлерден де жасайды, оларға кокоболо, палисандр және фиолет ағашы (сонымен қатар король ағашы деп те аталады) кіреді. Эбен (Диоспирос туысы) да қолданылған. Студенттік үлгідегі гобойлар аспапты арзан және берік ету үшін көбінесе пластиктен жасалады. Гобойдың өте тар конустық ішкі бөлігі бар. Ол екі жұқа қамыстан тұратын қос қамыспен тартады, олар кішкентай диаметрлі металл түтікшеге (стапель) байланады, ол аспаптың үстіңгі жағындағы қамыс ұясына салынады. Гобой үшін қабылданған диапазон B3-тен G6-ға дейін, екі жарым октавадан астам, бірақ оның әдеттегі тесситурасы C4-тен E6-ға дейін. Кейбір студенттік гобойларда B пернесі жоқ және тек B3-қа дейін ғана созылады. Қазіргі заманғы "толық консерватория" ("АҚШ-та консерватория") немесе Gillet пернелер жүйесі бар гобойда 45 пернелік бөлік бар, сондай-ақ үшінші октава пернесі және F немесе C пернесі (сол қолдың кішкентай саусағы) қосымша болуы мүмкін. Пернелер әдетте никель күмістен жасалады және күміс немесе кейде алтынмен қапталады. Толық консерватория жүйесінен басқа, гобойлар британдық бас бармақ жүйесімен де жасалады. Олардың көпшілігінде "жартылай автоматты" октава пернелері бар, онда екінші октава әрекеті біріншісін жабады, ал кейбіреулерінде саксофондарда қолданылатын толық автоматты октава пернелер жүйесі бар. Кейбір толық консерватория гобойларында саусақ тесіктері пластиналардың орнына сақиналармен жабылады ("ашық тесікті"), ал кәсіби модельдердің көпшілігінде кем дегенде оң қолдың үшінші пернесі ашық тесікті болады. Ұлыбритания мен Исландияда қолданылатын кәсіби гобойларда консерватория жүйесі көбінесе бас бармақ пластинасымен біріктіріледі. Бас бармақтың пластинасын жіберу оң қолдың көрсеткіш пернесін басумен бірдей әсер етеді. Бұл көптеген жалпы қиылыс аралықтарын (бірнеше пернелерді бір уақытта босату және басу қажет болатын аралықтарды) қажет етпейтін балама нұсқаларды ұсынады, өйткені қиылыс аралықтарын орындау өте қиын, сондықтан дыбыс жиілік өзгеруі кезінде айқын және үздіксіз болып қалады (гобой репертуарында жиі талап етілетін легато деп аталатын сапа).

Обоэ отбасының басқа мүшелері

Стандартты гобойдың әр түрлі өлшемдері мен ойнау диапазондары бар бірнеше туысқан аспаптары бар. Бүгінгі таңда ең көп танылған және қолданылатыны – cor anglais (ағылшын мүйізі), отбасының тенор (немесе альт) мүшесі. Бұл транспозициялық аспап; ол F тонында, гобойдан бір квинта төмен дыбысталады. Обоэ д’аморе, отбасының альт (немесе меццо-сопрано) мүшесі, A тонында, гобойдан бір кіші терция төмен дыбысталады. И.С. Бах обоэ д’аморе, сондай-ақ таль және обоэ да качча аспаптарын, кор англейстің барокко дәуіріндегі алдастарын кеңінен пайдаланған. Бас гобой (баритон гобой деп те аталады), гобойдан бір октава төмен дыбысталады. Делиус, Штраус және Холст осы аспапқа арналған ноталар жазған. Бас гобойға ұқсас, бірақ баритон гобойдан кеңірек саңылауы және күштірек дыбысы бар хеккельфон аспабы да бар. Барлығы 165 хеккельфон ғана жасалған. Бұл аспаптың өте сирек кездесуіне байланысты, оны шебер ойнайтын музыканттарды табу қиын. Ең аз таралғандары – музет (сонымен қатар обоэ музетті немесе пикколо-гобой деп те аталады), отбасының сопранино мүшесі (әдетте гобойдан E немесе F тонында жоғары дыбысталады) және контрабас-гобой (әдетте C тонында, стандартты гобойдан екі октава төмен дыбысталады). Еуропаның барлық аймақтарында кейде кеңінен жабдықталған клавишалары бар гобойдың халықтық нұсқалары кездеседі. Оларға музет (Франция), поршеньді гобой және бомбарда (Бриттания), пифферо және чарамелла (Италия) және хиримия (кейде ксиримия деп те жазылады) (Испания) жатады. Олардың көпшілігі жергілікті сыбызғы түрлерімен, әсіресе итальяндық мюса және зампоньямен немесе бретондық бинумен бірге орындалады.

Жаз

Обоэ джаз музыкасында сирек кездеседі, бірақ бұл аспапты едәуір пайдалану фактілері бар. 1920 және 30-жылдардағы бірнеше ерте топтар, ең әйгілісі Пол Уайтмен тобы, оны түрлі бояулар үшін пайдаланды. Көбінесе бұл дәуірде би тобының музыкасында қолданылған, бірақ кейде обоисттерді саксофон сияқты, солистік орындарында да естіуге болады. Көбінесе бұл обоисттер бұрыннан оркестрде немесе ансамбльде басқа да аспаптарда ойнаған. Мультиинструменталист Гарвин Бушелл (1902–1991) 1924 жылдан бастап джаз топтарында обоэде ойнады және өмірі бойы осы аспапты қолданды, тіпті 1961 жылы Джон Колтрейнмен бірге жазба жасады. Гил Эванс өзінің танымал "Sketches of Spain" жұмысында трубашы Майлз Дэвистің қатысуымен обоэні пайдаланды. Негізінен тенор саксофон мен флейтада ойнайтын Юсеф Латиф 1961 жылы заманауи джаз орындауларында және жазбаларында обоэні солистік аспап ретінде қолданған алғашқылардың бірі болды. Композитор және контрабасшы Чарльз Мингус 1963 жылғы "Mingus Mingus Mingus Mingus Mingus" альбомындағы "I. X. Love" шығармасында обоэге (Дик Хафер орындаған) қысқа, бірақ маңызды рөл берді. 1960 жылдардың соңында джаз фьюжн пайда болғаннан бастап, және келесі онжылдықтарда оның дамуымен бірге, обоэ кейде саксофонды ығыстырып, көбірек көзге түсе бастады. Уэльстің мультиинструменталисті Карл Дженкинс Nucleus және Soft Machine топтарымен жұмысында, ал американдық аспапшы Пол МакКандлесс, Пол Винтер Консортының және кейін Орегонның негізін қалаушы, обоэні табысты қолданды. 1980 жылдары көптеген обоисттер классикалық емес музыкамен айналысып, көптеген белгілі музыканттар обоэде альтернативті музыка жазды және орындады. Классикалық музыкадан әсер алған кейбір қазіргі джаз топтары, мысалы Мария Шнайдер оркестрі, обоэні пайдаланады.

Рок және поп

Инди әнші-күйші және композитор Суфжан Стивенс мектепте осы аспапты оқығандықтан, жиі аранжировкалары мен шығармаларында оны пайдаланады, әсіресе "Иллинойс" және "Мичиган" географиялық поэмаларында. Питер Габриэль Genesis тобының құрамында болған кезінде "The Musical Box" әнінде оброй ойнаған. Roxy Music тобының Энди Маккейі оброй ойнайды, кейде Вах-Вах педалін қолданады.

Фильм музыкасы

Обоэ көбінесе фильмдердегі музыкада қолданылады, әсіресе ерекше қайғылы немесе эмоционалды сахнаны күшейту үшін. Мысалы, 1989 жылғы "Дүрінші шілдеде туылған" фильмі. Фильм музыкасында обойдың ең танымал қолданыстарының бірі – Эннио Морриконедің 1986 жылғы "Миссия" фильміндегі "Габриэльдің обойы" тақырыбы. Ол 2002 жылғы "Жұлдыздар соғысы: II эпизод – Клондардың шабуылы" фильміне Джон Уильямс жазған музыкадағы "Жұлдыздар арқылы" тақырыбында жекелеген аспап ретінде орындалады. Обоэ Нино Ротаның 1972 жылғы "Крестный отец" фильміне жазған "Love Theme" әнінде де жекелеген аспап ретінде пайдаланылады.