Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нарықта аз ғана сатушылар басымдық құратын жағдай
Market dominated by a small number of sellers
Олигополия – бұл өнеркәсіп саласындағы бақылауды бірнеше ірі сатушылардың қолында шоғырландыратын нарық. Олигополиялық нарықтарда біртекті өнімдер, аз нарық қатысушылары және осы салалардағы өнімдерге талаптың икемсіздігі байқалады. Нарықтағы маңызды күшінің нәтижесінде, олигополиялық нарықтардағы фирмалар ұсынысты реттеу арқылы бағаларға әсер ете алады. Олигополиядағы фирмалар өзара тәуелді, себебі бір фирманың кез келген әрекеті нарықтағы басқа фирмаларға әсер етеді деп күтіледі және олардың жауапты әрекеттеріне немесе салдарына алып келеді. Олигополистердің өзіндік нарықтық құрылымы болады. Мұндай жағдайда, олигополияға кіретін әрбір компанияның салалық үлесі зор болады және ол маңызды, ерекше рөл атқарады. Көптеген заңнамалар келісімді заңсыз деп санайды, өйткені ол бәсекелестік заңдарын бұзады және бәсекелестікке қарсы іс-әрекет ретінде қарастырылады. Еуропалық Одақта баға белгілеу сияқты бәсекелестікке қарсы іс-әрекеттерге, сондай-ақ бәсекелестердің нарықпен сауда-саттыққа және ұсынысқа араласуына тыйым салынған. АҚШ-та, Әділет министрлігінің монополияға қарсы бөлімі мен Федералды сауда комиссиясы келісімдерді тоқтатуға жауапты. Австралияда 2010 жылғы Федералды бәсекелестік және тұтынушылар туралы заңы бәсекелестікке қарсы келісімдер мен іс-әрекеттерді тыйым салу және реттеудің егжей-тегжейлі сипаттамасын қамтиды. Бұл заңдар агрессивті болғанымен, әдетте фирмалар картельдер сияқты ресми келісімге келгенде ғана қолданылады. Сондықтан корпорациялар көбінесе жасырын келісім арқылы заңдық жазадан құтылуы мүмкін, өйткені келісімді компаниялар арасындағы тікелей байланыс арқылы ғана дәлелдеуге болады. Постсоциалистік экономикаларда олигополиялар айқынрақ болуы мүмкін. Мысалы, Арменияда бизнес элитасы олигополиялық үстемдікке ие, экономиканың 19% монополияланған, бұл оны аймақтағы ең монополияланған елге айналдырады. Азаматтық авиация, электр энергиясын жеткізушілер, телекоммуникация секторы, теміржол жүк тасымалы нарықтары, азық-түлік өңдеу, жаназа қызметтері, қант тазарту, сыра қайнату, қағаз және целлюлоза өндірісі, автомобиль құрастыру сияқты көптеген салалар олигополиялық деп саналады.
An oligopoly is a market in which control over an industry lies in the hands of a few large sellers who own a dominant share of the market. Oligopolistic markets have homogenous products, few market participants, and inelastic demand for the products in those industries. As a result of their significant market power, firms in oligopolistic markets can influence prices through manipulating the supply function. Firms in an oligopoly are also mutually interdependent, as any action by one firm is expected to affect other firms in the market and evoke a reaction or consequential action. where oligopolists have their own market structure. In this situation, each company in the oligopoly has a large share in the industry and plays a pivotal, unique role. Many jurisdictions deem collusion to be illegal as it violates competition laws and is regarded as anti competition behaviour. The EU competition law in Europe prohibits anti competitive practices such as price fixing and competitors manipulating market supply and trade. In the US, the United States Department of Justice Antitrust Division and the Federal Trade Commission are tasked with stopping collusion. In Australia, the Federal Competition and Consumer Act 2010 has details the prohibition and regulation of anti competitive agreements and practices. Although aggressive, these laws typically only apply when firms engage in formal collusion, such as cartels. Corporations may often thus evade legal consequences through tacit collusion, as collusion can only be proven through direct communication between companies. Within post socialist economies, oligopolies may be particularly pronounced. For example in Armenia, where business elites enjoy oligopoly, 19% of the whole economy is monopolized, making it the most monopolized country in the region. Many industries have been cited as oligopolistic, including civil aviation, electricity providers, the telecommunications sector, rail freight markets, food processing, funeral services, sugar refining, beer making, pulp and paper making, and automobile manufacturing.
Кемел және кемелсіз олигополиялар
Кәміл және кемелсіз олигополиялар көбінесе фирмалар өндіретін немесе саудалайтын тауарлардың сипатымен ерекшеленеді. Кәсіпорындар өндіретін тауарлар біртекті болған (яғни, бірдей немесе мәні жағынан ұқсас) және алмастыратын тауарлардың серпінділігі шексізге жақын болған жағдайда, ол кәміл (кейде "таза") олигополия деп аталады. Әдетте, екі біртекті өнім болғанда, рационалды тұтынушының өнімдер арасындағы таңдауы, өнімдердің бағасы бірдей болған жағдайда, маңызды болмайды. Сол сияқты, сатушылар да біртекті өнімдерге қатысты сатып алу міндеттемелеріне қатысты айырмашылықты сезінбейді. Ауыл шаруашылығы немесе кен өндіру сияқты бастапқы саланың олигополистік нарығында, олигополистік кәсіпорындар өндіретін тауарлар жоғары біртектілікке ие; сондықтан, мұндай нарықтар кәміл олигополиялар деп сипатталады. Кемелсіз (немесе "дифференциацияланған") олигополиялар, керісінше, фирмалардың әртүрлі тауарлар өндіруімен байланысты. Егер саланың компаниялары өнімдер мен қызметтердің кең ауқымын ұсынуы керек болса, мысалы, өңдеу және қызмет көрсету салаларында, онда мұндай салалар кемелсіз олигополияға жатады.
Perfect and imperfect oligopolies are often distinguished by the nature of the goods firms produce or trade in. A perfect (sometimes called a 'pure') oligopoly is where the commodities produced by the firms are homogenous (i. e., identical or materially the same in nature) and the elasticity of substitute commodities is near infinite. Generally, where there are two homogenous products, a rational consumer's preference between the products will be indifferent, assuming the products share common prices. Similarly, sellers will be relatively indifferent between purchase commitments in relation to homogenous products. In an oligopolistic market of a primary industry, such as agriculture or mining, commodities produced by oligopolistic enterprises will have strong homogeneity; as such, such markets are described as perfect oligopolies. Imperfect (or 'differentiated') oligopolies, on the other hand, involve firms producing commodities which are heterogenous. Where companies in an industry need to offer a diverse range of products and services, such as in the manufacturing and service industries, such industries are subject to imperfect oligopoly.
Ашық және жабық олигополиялар
Ашық олигополиялық нарық құрылымы кіруге кедергілер болмағанда қалыптасады, онда фирмалар олигополиялық нарыққа еркін кіре алады. Ал жабық олигополияда нарыққа кіруге елеулі кедергілер бар, бұл басқа фирмалардың нарыққа оңай кіруіне тосқауыл қояды. Кіру кедергілеріне жоғары инвестиция талаптары, қолда бар брендтерге тұтынушылардың берік адалдығы, реттеушілік талаптар және масштабтық эффект жатады. Бұл кедергілер олигополиялық нарықтағы фирмаларға тауарлар мен қызметтерге белгілі бір бағаны сақтап, табысты максималды деңгейге жеткізуге мүмкіндік береді.
An open oligopoly market structure occurs where barriers to entry do not exist, and firms can freely enter the oligopolistic market. In contrast, a closed oligopoly is where there are prominent barriers to market entry which preclude other firms from easily entering the market. Entry barriers include high investment requirements, strong consumer loyalty for existing brands, regulatory hurdles and economies of scale. These barriers allow existing firms in the oligopoly market to maintain a certain price on commodities and services in order to maximise profits.
Құпиялы олигополиялар
Олигополиялық нарық құрылымында фирмалар арасындағы келісімдер, белгілі бір өнімдерге қатысты (біртекті өнімдер үшін) немесе белгілі бір мәмілелер немесе өнім түрлеріне қатысты (әртүрлі өнімдер үшін) нақты немесе түсіністікпен жасалған баға саясатын ұстанғанда туындайды. Олигополиядағы фирмалардың бір-біріне тәуелділігі келісім жасағанда төмендейді, себебі фирмалардың басқа фирмалардың бағаға қатысты әрекеттерін болжау қажеттілігі азаяды. Келісімдер бәсекелес фирмалар нарығында кездесетін ақпараттың теңсіздігін қысқартады. Олигополияның бір түрі – картель, белгілі бір тауарды өндіретін немесе сататын өндірушілердің нарықты монополиялау және тауар бағасы, өндіріс көлемі және нарық үлесін бөлу туралы келісім арқылы жоғары пайда алу мақсатында құратын монополиялық ұйым және қарым-қатынас. Дегенмен, картельдің тұрақтылығы мен тиімділігі шектеулі, және мүшелері қысқа мерзімдік пайдаға қол жеткізу үшін одақтан шығуға ұмтылады.
Collusion among firms in an oligopoly market structure occurs where there are express or tacit agreements between firms to follow a particular price structure in relation to particular products (for homogenous products) or particular transaction or product classes (for heterogeneous products). Interdependence in oligopolies is reduced when firms collude, because there is a lessened need for firms to anticipate the actions of other firms in relation to prices. Collusion closes the gap in the asymmetry of information typically present in a market of competing firms. One form of collusive oligopoly is a cartel, a monopolistic organisation and relationship formed by manufacturers who produce or sell a certain kind of goods in order to monopolise the market and obtain high profits by reaching an agreement on commodity price, output and market share allocation. However, the stability and effectiveness of a cartel are limited, and members tend to break from the alliance in order to gain short term benefits.
Ішінара және толық олигополия
Толық олигополия – нарықта баға көшбасшысы болмайтын және фирмалардың нарықты шамамен тең бақылайтын жағдайда болады. Ішінара олигополия – бұл бір ғана фирманың нарықты толық қанықтырып, жалпы өнімнің үлкен бөлігін өндіріп, нарық жағдайларына зор ықпал ететін салаға басымдық тануы. Ішінара олигополиялар бағаны қабылдаудың орнына, бағаны өздері белгілей алады.
A full oligopoly is one in which a price leader is not present in the market, and where firms enjoy relatively similar market control. A partial oligopoly is one where a single firm dominates an industry through saturation of the market, producing a high percentage of total output and having large influence over market conditions. Partial oligopolies are able to price make rather than price take.
Қатты және еркін олигополиялар
Қатты олигополияда нарықты тек бірнеше фирма бақылайды және бәсекелестік шектеулі болады. Ал еркін олигополияда көптеген бір-біріне тәуелді фирмалар болады, олар көбінесе пайданы максималдау үшін келісімге келеді. Нарықтарды тығыз және еркін олигополияларға бөлу үшін төрт фирманың шоғырлану коэффициентін пайдалануға болады, ол саланың ең ірі төрт фирмасының нарықтық үлесінің пайызын өлшейді. Төрт фирманың шоғырлану коэффициенті жоғары болған сайын, нарықтағы бәсекелестік де соғұрлым төмендейді. Егер төрт фирманың шоғырлану коэффициенті 60-тан жоғары болса, нарық тығыз олигополия деп саналады. Ал еркін олигополия төрт фирманың шоғырлануы 40-60 аралығында болған кезде қалыптасады.
In a tight oligopoly, only a few firms dominate the market, and there is limited competition. A loose oligopoly, on the other hand, has many interdependent firms which often collude to maximise profits. Markets can be classified into tight and loose oligopolies using the four firm concentration ratio, which measures the percentage market share of the top four firms in the industry. The higher the four firm concentration ratio is, the less competitive the market is. When the four firm concentration ration is higher than 60, the market can be classified as a tight oligopoly. A loose oligopoly occurs when the four firm concentration is in the range of 40 60.