Кіріспе

Дыбыстардың реттілігін ауыстыру, мысалы, "nuclear" сөзін "nucular" деп немесе "ask" сөзін "aks" деп айту.

Метатезис (/m//ə/'/t//æ//θ//ə//s//ɪ//s/ məTATHəsiss; грек тілінен μετάθεσις, μετατίθημι "басқа тәртіпке қою"; латынша: transpositio) – сөз ішінде дыбыстардың немесе буынның, немесе сөйлемде сөздердің орнын ауыстыру. Көбінесе, бұл екі немесе одан көп жақын дыбыстардың немесе буынның алмасуын білдіреді, бұл іргелес метатезис немесе жергілікті метатезис деп аталады:

anemone > **anenome (жақын буынның басындағы дыбыстар)
cavalry > **calvary (жақын буынның соңғы дыбыстары)

Метатезис сонымен қатар жақын емес дыбыстардың алмасуын қамтиды, бұл іргелес емес метатезис немесе қашықтық метатезисі деп аталады, мысалы, латын тілінен испан тіліне дыбыс өзгерген кезде:

латынша parabola > испанша palabra "сөз"
латынша miraculum > испанша milagro "ұғым, керемет"
латынша periculum > испанша peligro "қауіп, қылық"
латынша crocodilus > испанша cocodrilo "құбыжық"
Көптеген тілдерде осы құбылысты көрсететін сөздер бар, ал кейбіреулері оны грамматикасының тұрақты бөлігі ретінде қолданады, мысалы, еврей және фур тілдерінде. Метатезис процесі ағылшын тіліндегі көптеген таныс сөздердің түрін де өзгертті. Метатезиске дейінгі бастапқы түрін тілдің сөздігіндегі ескі сөздерден немесе, егер формалар сақталмаса, фонологиялық реконструкциядан табуға болады. Кейбір жағдайларда бастапқы нұсқаны нақты анықтау мүмкін емес.

Риторикалық метатез

Дионисий Галикарнасский – б.з.б. 1-ші ғасырда Грекияда өмір сүрген тарихшы және риторика ғалымы. Ол классикалық мәтіндерді талдап, оларды әдемі әрі сұлу етіп шығару үшін бірнеше түзетулер енгізді. Оның қолданған әдістерінің бірі – құжаттарды негізінен грамматикалық деңгейде қайта жазу: сөздер мен сөйлемдердің ретін өзгерту мәтіндерді ағылшын тіліндегідей еркін және "табиғи" етеді деп ұсынды. Ол осы қайта жазу әдісін метатезис деп атады.

Америка ым тілі

ASL-де алдын ала белгіленген бастапқы және соңғы орналасуы бар бірнеше белгілер (мысалы, RESTAURANT, PARENT, TWINS белгілері) осы екі орналасудың реті тек фонологиялық сипаттамаға ие контексттерде кері ауыстырылуы мүмкін. Бұл барлық белгілерге қатысты болмаса да, көптеген белгілерде орын алады. Мысалы, DEAF белгісі, әдетте "1" қол пішінімен жасалып, бірінші жаққа, содан кейін иекке тиеді (мысалы, "ӘКЕ ДЕАФ" сөйлеміндегідей), алдыңғы белгі сол құрамдас бөліктің бір бөлігі болса және оның соңғы орналасуы иекке жақын болса, осы орналасулардың реті кері ауыстырылуы мүмкін (мысалы, "АНА ДЕАФ" сөйлеміндегідей). DEAF белгісінің екі түрі де туған тілінде сөйлейтін адамдар үшін қалыпты. ASL-де метатездің қолданылуы үшін қажетті шарт – екі белгі де дененің бір аймағында орналасуы керек. ASL-де метатездің қолданылуына қойылған шектеулер фонологияның денені жеке аймақтарға бөлетіні туралы пікірталстарға әкелді.

Амхар тілі

Амхар тілінде Вольф Леслау көрсеткендей, метатездің бірнеше шағын үлгілері бар. Мысалы, "matches" сөзі кейде деп айтылады, "nanny" сөзі кейде деп айтылады. "Monday" сөзі деп айтылады, ол "Tuesday" сөзінің негізі болып табылады, ал ол көбінесе деп метатезденеді. Бұл мысалдардың бәрінде де екі дауыссыз әрпінің орны ауысып, кезектің басындағы жабық дыбыс келесі буынға көшеді.

Күрд тілі

Курд тілінде метатезистің көптеген мысалдары бар, себебі екі түрі де бүгінге дейін қолданылып келеді: дыбыстардың орны ауысқан түрі және кері орналасқан түрі (аймақтарға қарай). Мысал ретінде: (Befr Berf) сөзі «қар» деген мағынаны білдіреді. (Berf) түрі Афринде және Сирияның көптеген күрд аймақтарында, ал (Befr) түрі Түркияның көптеген күрд аймақтарында қолданылған.

еврейше

Еврей тілінде етістік жалғауы (биньян) хитпаэль (התפעל) түбірінің бірінші әрпі альвеолярлық немесе поствеолярлық фрикатив болған жағдайда, метатезиске ұшырайды. Яғни, hiṯ1a22ē3 үлгісі (мұндағы сандар түбір әрпін көрсетеді) hi1ta22ē3 түріне өзгереді. Мысалдар:

Метатезис жоқ: түбір lbš לבש = hitlabbēš הִתְלַבֵּש ("ол киінді"). Дауыссыз альвеолярлық фрикатив: түбір skl סכל = histakkēl הִסְתַּכֵּל ("ол [бір нәрсеге] қарады"). Дауыссыз поствеолярлық фрикатив: түбір šdl שׁדל = hištaddēl הִשְׁתַּדֵּל ("ол тырысты"). Дауысты альвеолярлық фрикатив: түбір zqn זקן = hizdaqqēn הִזְדַּקֵּן ("ол қартайды"); жалғаудың T әрпінің ассимиляциясымен. Дауыссыз альвеолярлық аффикат: түбір t͡slm צלם = hit͡stallēm הִצְטַלֵּם ("оның суреті түсірілді"); жалғаудың T әрпінің ассимиляциясымен (қазір естілмейді). Еврей тілінде метатезистің тарихи мысалдары да кездеседі. Мысалы, "keves" (כֶּֽבֶשׂ) және "kesev" (כֶּֽשֶׂב) сөздерінің екеуі де Торада қолданылады ("қошқар" мағынасында).

Лакота

Пaŋkéska және kaŋpéska деген сөздер бір сөздің диалектілік түрлері болып табылады, олар "абаллон" немесе "фарфор" деген мағынаны білдіреді. Чхутуху сөзі "қабырға" деген мағынаны білдіреді, оның түбірі чхуте "дене жағы" және хуху "сүйек" сөздерінен шыққан, бірақ көбінесе тучхуху түрінде қолданылады.

Индоевропалық

Метатез прото-үнді-еуропа тіліндегі (PIE) тікен шоғырларының қалыптасуын түсіндіру үшін қолданылған. Анатолиялық емес және тохариялық емес тармақтарда, короналды дыбыс, одан кейін дорсальды *TK алдымен *TsK-ға ассимилицияланып, содан кейін метатезден өтіп *KTs-қа айналды, яғни *TK > *TsK > *KTs. PIE "аю" (қ. Хеттілік *hartaggas) > > (қ. Санскрит, Ежелгі грекше ἄρκτος). PIE "жер" (қ. Хеттілік *tēkan) → нөлдік саты > > (қ. Санскрит, Ежелгі грекше χθών).

Румын тілінде

Француз тіліндегі верланға ұқсас Totoiana – Румыниядағы Тотой ауылында қолданылатын сөйлеу түрі. Ол румын тіліндегі сөздердің буынларын кері аудару арқылы жасалады, нәтижесінде басқа румын тілінде сөйлейтін адамдарға түсініксіз болады. Оның пайда болуы мен бастапқы мақсаты белгісіз. Қазіргі кезде ол көңіл көтеру үшін қолданылады.

Ротуман

Ротуман аралындағы (Фиджинің бір бөлігі) ротуман тілінде метатез қалыпты грамматикалық құрылымның бір бөлігі болып табылады, онда соңғы дауысты мен оған тікелей алдын ала тұрған дауыссыз әріптерінің орны ауыстырылады.

Шотландтық гэль тілі

Dùn Breatann, Dumbarton-ның гаэль тіліндегі атауы «Британдықтардың бекінісі» деген мағынаны білдіреді, ал «Британ» сөзі ағылшын тілінде «бартон» түріне өсті.

Суахили тілі

Суахили тілінде кейбір шет тілдерден алынған сөздер импортталатын кезде дыбысталуы өзгеріп, әріптерінің орны ауысуы мүмкін. Мысалы, "американ" сөзі "mmarekani" болып айтылады.

Танымал мәдениетте

Метатезис телесериал "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" атындағы "Жұңай қуыстар" эпизодындағы Дейта кейіпкері арқылы сипатталған, кейін капитан Пикард лейтенант Барклиге қателікпен "Мырза Брокколи" деп атады.

Жалпы әдебиеттер

Хьюм, Э., және Сейфарт, С. (2019). "Метатезис". М. Ароновтың (ред.), Оксфорд тіл білімі кітаптары. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Монтлер, Тимоти. (1986). Саанич тілінің (Солтүстік Страйтс Салиш) морфологиясы мен фонологиясының сипаттамасы. Тіл білімі бойынша аралық баяндамалар (№ 4). Миссула, МТ: Монтана университетінің тіл білімі зертханасы. (Автордың Гавай университетіндегі докторлық диссертациясының қайта қарастырылған нұсқасы). Янг, Роберт В., және Морган, Уильям С. (1987). Навахо тілі: грамматика және сөздік (толықтырылған басылым). Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы.