Монаднок тауы: тарихы, флорасы және геологиясы

Кіріспе

Нью-Гэмпшир штатындағы тау, АҚШ. Нью-Гэмпширдегі тау. Федералды карталарда оның ресми атауы "Монаднок тауы" болып көрсетілген.

Трансценденталистер

Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо және Маргарет Фуллер тауға сапар шегіп, оның жайлы жылы лебіздермен жазған. Эмерсон жиі келіп тұратын, ал тауды өзінің ең әйгілі өлеңдерінің бірі – «Монаднок» поэмасының тақырыбы еткен. Торо 1844 және 1860 жылдар аралығында тауға төрт рет шығып, табиғи құбылыстарды бақылап, тізімдеумен көп уақытын өткізген. Ол таудың алғашқы маңызды табиғатты зерттеушілердің тізімі ретінде танылады. Монаднок тауының шаңырағына жақын орналасқан батпақ пен Клифф Уолк жолынан табылған тасты қарауыл оның құрметіне аталған; тағы бір қарауыл Эмерсонның есімімен аталады. Дэвис соңғы 35 жылда осы тауға 7250-ден астам рет көтерілген. Монаднок тауының Жапониядағы Фудзи тауынан кейін әлемдегі ең көп бағынылатын екінші тау екені жиі айтылады. Монаднокқа жыл сайын 125 000 турист келеді. Дегенмен, ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, Қытайдағы Тай-Шань тауына жылына 2 миллионнан астам адам келеді, бұл оның танымалдылығын басқа екі шыңнан асып түседі.

Биогеография, экология және геология

19 ғасырдың басындағы өрттердің салдарынан шыңның айналасындағы ең жоғарғы 300 фут (91 м) жердің көп бөлігі өртенді, сондықтан шың мен оны қоршаған жоталарда топырақ жамылғысы аз. Топырақтар шыңның кең аумағында «Жырта тас» ретінде картаға түсірілген, ал төменгі жатқан жерлерде әдетте Лайман немесе Тунбридж сериясы ретінде белгіленген классикалық подзольді, тасты, ұсақ құмды балшық профильдері кездеседі. Тау қалпына келгенімен, ландшафты табиғи көрінеді, бірақ Монаднок тауы – бұл аймақтағы ұқсас таулардың климаттық ағаш шегінен төмен орналасқан, жасалма ағаш шегіне ие таудың мысалы. Таудың төменгі бөлігінен шыңына дейін, топырақтың қалыңдығы азайған сайын гүл түрлерінің саны кемиді. Шыңында ылғалды ұзақ сақтай алатын көптеген арнайы субальпілік түрлер өседі. Альпілік және субальпілік түрлеріне тау шағасы, мақта шөбі, қой лавры, тау құмшайы және тау жусаны жатады. Монаднок тауында қатал ауа райынан өсуі тоқталған ағаштар (круммхольц) және бірнеше альпілік батпақтар бар. Монаднок тауының төменгі бөліктері солтүстік жақтан қатты жапырақты ормандармен жабылған, ал ортаңғы биіктіктері қызыл шыршаның өсуына жағдай жасайды. Өрттерге дейін Монаднок тауының барлық беті қызыл шырша орманымен жабылған еді. Шыңында топырақ болмағандықтан, қызыл шыршалар экологиялық ілесу процесі арқылы баяу жоғары көтерілуде. Таудың төменгі бөлігінде және Литтлтон формациясынан төменгі стратиграфиялық қабаттарындағы тау жыныстары силур кезеңіне жатады, олар Ренгли формациясының шисталарынан, Перри Тауы формациясының кварциттерінен, Франчестаун формациясының гранулиттерінен және Уорнер формациясының гранулиттерінен тұрады. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, тау Акадиялық орогенезінің қысым күштерінен пайда болған, кері бұрылған синклиннің – бүктелген қабаттың – бөлігі болып табылады. Таудың көптеген тау беттерінде, соның ішінде әйгілі Биллингс бүгілуінде (шыңнан батысқа қарай 450 фут (137 м) қашықтықта орналасқан, 1942 жылғы Марланд П. Биллингстің «Структуралық геология» басылымында көрсетілген жатқан синклинде) шағын және орта масштабтағы метаморфтық бүгілулер көрінеді. Таң қалдырарлық бүгілулерге қоса, девонның Литтлтон формациясында андалузиттен кейін пайда болған силиманиттің үлкен псевдоморфтары «төкпе іздер» түрінде кездеседі.

Due to fires in the early 19th century which burned a majority of the top 300 feet (91 m) around the summit, there is little soil cover on the peak and surrounding uplands. Soils are mapped as Rock Outcrop over a large area around the summit, while low lying areas have classic podzol stony fine sandy loam profiles usually mapped as Lyman or Tunbridge series. Although the mountain has recovered to the degree that its landscape appears natural, Mount Monadnock is an example of a mountain which has an artificial tree line, occurring well below the climatic tree line of similar mountains in the region. From the base to the summit, floral species diminish with increasingly shallow soil levels. The summit is home to many different specialized sub alpine species which can retain moisture for long periods of time. Alpine and sub alpine species include mountain ash, cotton grass, sheep laurel, mountain sandwort, and the mountain cranberry. Krummholz, trees stunted by harsh weather, are found on Mount Monadnock, as are several alpine bogs. Lower elevations on Mount Monadnock are clad in northern hardwood forest species; middle elevations support stands of red spruce. Before the fires, Mount Monadnock was totally covered in a red spruce forest. Since the summit has been barren of soil cover, red spruce have been slowly ascending back towards the top in a process known as ecological succession. At lower elevations on the mountain, and stratigraphically below the Littleton Formation, the bedrock is from the Silurian period, consisting of Rangeley Formation schists, Perry Mountain Formation quartzites, the Francestown Formation granulite, and the Warner Formation granulite. Structurally, the mountain is part of an overturned syncline – called a fold nappe – that was caused by the compressional forces of the Acadian orogeny. Dramatic small to medium scale metamorphic folds are visible on many of the rock faces of the mountain, including the famous Billings Fold (a recumbent syncline found about 450 feet (137 m) west of the summit), shown in the 1942 edition of Marland P. Billings' Structural Geology. In addition to impressive folds, the Devonian Littleton Formation shows large pseudomorphs of sillimanite after andalusite that occur as "turkey tracks".

Демалыс

Монаднок тауында жаяу серуендеуге, рюкзакпен саяхаттауға, пикник жасауға және қарға тоңғылық саяхат жасауға болады. Кейбір төменгі жолдарда тау шаңғысымен сырғанауға мүмкіндік бар. Таудың шығысында Нью-Гэмпшир штаты маусымдық кемпингті ұстап тұрады, бірақ таудың басқа жерінде кемпинг жасауға рұқсат жоқ. Ескі жол төлемі және мемлекеттік саябақтың бас кеңсесіне жақын тұрақтарға көлік құралы үшін ақы алынады. Таудың шаңырағына дейін жол жоқ, және Halfway House орнына жететін Ескі жол көліктер үшін жабық. Квадроциклдер тауға рұқсат етілмейді. Таудың әдемі көрінісін көптеген аймақтық жолдар мен тас жолдардан, әсіресе Нью-Гэмпширдің 124-ші бағытынан көруге болады.

Таудың биігіне көтерілу

Қысқа жолдардың бірі арқылы шыңға және кері сапар, әдетте алты сағаттан кем уақыт алады, орташа саяхатшы үшін орташа деңгейде қиын, бірақ көктемнің соңынан күздің басына дейінгі кезеңде ешқандай арнайы дағды талап етілмейді. Жыл бойы ашық, тасты шыңдағы жел мен ауа райы, ағаштардың арасындағы жерге қарағанда ауыр жағдайлар тудырады. Қысқы дауылдар мен жазғы найзағайлар өмірге қауіпті болуы мүмкін. Қыста қар мен мұз мамыр айына дейін жолдарда қалуы мүмкін, арнайы жабдықтарсыз саяхаттау қауіпті немесе мүмкін емес. Қысқы демалыс кезінде жиі пайдаланылатын жолдардағы қардың тығыздалуы, қар мен мұздың еру уақытын ұзартады. Қысқы және көктемгі шаруалар үшін мұз бен қардың жағдайына байланысты тұрақтандырғыштар, тісті табандықтар, мұз балталары, шаңғы таяқтары және қарға бату аяқкиімдері пайдалы немесе қажет болуы мүмкін. Күзгі саяхаттар үшін әдетте жылы киім, ауа райының жағдайына назар аудару және ертерек шығу қажет. Тауда сенімді су көздері жоқ және 610 метрден жоғары күннен қорғаныш аз болғандықтан, дегидратация және күн соққысы қауіпті. Тау және оның айналасы қара аюлардың мекені, бірақ аюлармен туындайтын мәселелер сирек. Саяхаттау туралы кеңес алу үшін Мемориал күнінен бастап Колумб күніне дейін және кейбір маусымдық демалыс күндері таудың оңтүстік-шығыс жағындағы парктің бас кеңсесіне жүгінуге болады. Монаднок тауының сипаттамалары мен карталары әртүрлі дереккөздерде жарияланған. Нью-Гэмпшир ормандарын қорғау қоғамы таудың карталары, жолдардың сипаттамасы, тарихы, геологиясы, экологиясы және басқа да қызықты мәліметтері бар нұсқаулық кітапты басып шығарады. Монадноктағы жерлер басқару мақсатында мемлекетке жалға берілген. Таудағы қосымша жерлер тікелей Нью-Гэмпшир штатына тиесілі, Монаднок мемлекеттік паркі ретінде. Жаффри қаласы да таудың бір бөлігіне ие. 2000 жылы Метакомет-Монаднок жолы Ұлттық саябақтар қызметінің зерттеуіне енді, бұл жаңа Ұлттық көрнекті жолға қосылу мүмкіндігін қарастырды, қазіргі уақытта Жаңа Англияның Ұлттық көрнекті жолы деп аталады, сонымен қатар Коннектикут штатындағы Маттабесет және Метакомет жолдары да кіреді, бұл оған Аппалачи жолына берілген мәртебеге ұқсас мәртебе береді. Дегенмен, Метакомет-Монаднок жолының Нью-Гэмпшир бөлігінің соңғы NST белгілеуіне енгізілері маңызды емес сияқты.

The trip to the summit and back via one of the shorter trails, which usually takes less than six hours, is considered moderately challenging for the average hiker but requires no technical skills during the late spring to early fall season. Throughout the year wind and weather on the exposed, rocky summit cause harsher conditions than below the tree line. Winter storms and summer thunderstorms can be life threatening. Winter snow and ice can remain on the trails well into May, making hiking hazardous or impossible without special equipment. The compacting of snow due to winter recreation on the more frequently used trails tends to lengthen the time it takes for the snow and ice to melt off. Stabilizers, crampons, ice axes, ski poles, and snowshoes may be helpful or necessary for winter and early spring ascents, depending on ice and snow cover. Fall hiking generally requires warmer clothing, an awareness of weather conditions, and earlier ascent times. As there are no reliable water sources on the mountain and little shelter from the sun above 2000 feet (610 m), dehydration and heat stroke are potential hazards. The mountain and surrounding area are black bear habitat, although problem encounters with bears are rare. Advice on hiking can be solicited from Memorial Day through Columbus Day and select off season weekends at the park headquarters on the southeast side of the mountain. Trail descriptions and maps of Mount Monadnock are published by a variety of sources. The Society for the Protection of New Hampshire Forests prints a guidebook with maps, trail descriptions, history, geology, ecology, and other trivia on the mountain. Lands on Monadnock are leased to the state for management purposes. An additional on the mountain are owned directly by the state of New Hampshire as Monadnock State Park. The town of Jaffrey also owns portions of the mountain. In 2000, the Metacomet Monadnock Trail was included in a study by the National Park Service for possible inclusion in a new National Scenic Trail, now tentatively called the New England National Scenic Trail, which would also include the Mattabesett and Metacomet trails in Connecticut, giving it some of the status accorded to the Appalachian Trail. However, there seems to be some uncertainty whether or not the New Hampshire section of the Metacomet Monadnock Trail will be included in the final NST designation.

Монаднок деп аталатын басқа да жақын маңдағы шыңдар

Pack Monadnock және North Pack Monadnock – Wapack Range тау жотасындағы екі шың, олар Контукук өзені аңғарының шығысына қарай 11 миль (18 км) жерде, Нью-Гэмпшир штатының Гринфилд және Питерборо қалаларында орналасқан. "Pack" сөзі жергілікті американдықтардың тілінде "кішкентай" деген мағынаны білдіреді. Кішкентай Монаднок тауы – Нью-Гэмпшир штатының Трой және Фитцвильям қалаларындағы Монаднок тауынан оңтүстік-батысқа қарай 7 миль (11 км) жерде орналасқан шың. Монаднок тауы сияқты, одан да Metacomet Monadnock жолы өтеді. Монаднок тауы – Вермонт штатының Солтүстік Королевствосының тауларының бірі.