Кіріспе

1792–1797 жылдар аралығында француз революционерлері мен көрші монархиялар арасындағы шайқастар
Санто-Домингодан Францияға
Бірнеше француз "бауырлас республикалары" құрылды
Мың жылдық Венеция тәуелсіздігінің аяқталуы
| нәтиже = Францияның жеңісі; Гаага шарты, Париж шарты, Базель бейбітшіліктері, Толентино шарты, Кампо-Формио шарты
Француз Республикасының құрылуы және сақталуы
Наполеон саяси актерге айналады
1798 жылы Францияға қарсы Екінші коалицияның құрылуымен жауынгерлік қайта басталады
| жауынгер1 = Бірінші коалиция: Голланд Республикасы (1795 жылға дейін) Француз роялистері Ұлыбритания Корольдігі (1797 жылға дейін)
Гессен-Кассель (1795 жылға дейін)
Вюртемберг (1796 жылға дейін)
Баден (1796 жылға дейін)
Папалық штаттар (1797 жылға дейін) Парма Герцогтығы (1796 жылға дейін) Португалия Корольдігі Пруссия Корольдігі (1795 жылға дейін) Испания (1795 жылға дейін)
| жауынгер2 = Франция Корольдігі (1792 жылға дейін) Француз Республикасы (1792 жылдан бастап)

Француз сателлиттері:
(1795 жылдан бастап)
Бауырлас республикалар

Француз теңіздік одақтастары:
Испания (1796 жылдан бастап, теңіздік қана)

| қолбасшы1 =
Франциск II императоры
Жордж III корольі
Премьер-министр Уильям Питт
Шарль IV корольі (1795 жылға дейін)
Фердинанд IV корольі
Фридрих Вильгельм II корольі
Брансвик герцогі
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Сардиния Корольдігі Виктор Амадей III корольі
Регент Жан ханзада
Пий VI папасы
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Тоскана Ұлы Герцогтығы Фердинанд III Ұлы Герцогы
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Парма Герцогтығы Фердинанд I герцогі
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Модена және Реджо Герцогтығы Геркулес III герцогі
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Масса Герцогтығы Мария Беатрикс герцогинясы
Фридрих II герцогі
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Венеция Республикасы Дож Лудовико Манин
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Генуя Республикасы Дож Джакомо Мария Бриньоле
Марграф Шарль Фридрих
Ландграф Вильгельм I
Стадтхолдер Вильгельм V
Лоренс Питер ван де Спигель
🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Монако Княздығы Оноре III ханзадасы
Федералдық диета

| қолбасшы2 =
Людовик XVI корольі
Жак Пьер Бриссо, Ұлттық конвент депутаты
Ұлттық конвент президенті Максимилиан Робеспьер
Генерал Наполеон Бонапарт
Директория президенті Поль Баррас (1795 жылдан бастап)

| күші1 =
| күші2 = 1794:
1,169,000

| қазалар1 = 94,000 әскер шайқаста қаза болды ~282,000 аурудан қайтыс болды 220,000 тұтқынға алынды 100,000 жараланды
| қазалар2 = 100,000 әскер шайқаста қаза болды ~300,000 аурудан қайтыс болды 150,000 тұтқынға алынды

1791 жылдың тамызындағы Пилниц декларациясынан кейін француз революционерлері мен көрші монархиялар арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Сегіз айдан кейін, революциялық басшылықтағы Заң шығарушы Ассамблеяның дауысынан кейін Франция 20 сәуірде Австрияға соғыс жариялады; Пруссия, ақпан айында Австриямен одақтасқаннан кейін, 1792 жылдың маусымында Францияға соғыс жариялады. 1792 жылдың шілдесінде герцог Брансвиктің басшылығындағы әскер, негізінен пруссиялықтардан құралған, Австрия жағына қосылып, Францияға шабуыл жасады. Верденді басып алу (2 қыркүйек 1792) Парижде қырқүйектегі қырғынды тудырды. Франция Вальмиде (20 қыркүйекте) жеңіске жетіп, қарсы шабуыл жасады және екі күннен кейін Заңнамалық жиналыс Француз Республикасын жариялады. Кейіннен бұл державалар Францияға бірнеше рет құрлық пен теңіз арқылы шабуыл жасады, Пруссия мен Австрия Австрияның Нидерланды мен Рейннен шабуыл жасады, ал Ұлыбритания провинциялық Францияда көтерілістерді қолдап, 1793 жылдың қазан айында Тулонды қоршауға алды. Франция жеңіліске ұшырады (Неервинден шайқасы, 18 наурыз 1793) және ішкі қақтығыстар (Вандедегі соғыс) және дракондық шаралармен жауап берді. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылды (6 сәуір 1793) және levée en masse 18 мен 25 жас аралығындағы барлық әлеуетті сарбаздарды шақырды (тамыз 1793). Жаңа француз әскерлері қарсы шабуыл жасап, басқыншыларды сүртіп тастады және Франциядан тыс жерлерге қарай өрлеп кетті. Француздар Батавия Республикасын бауырлас республика ретінде құрды (1795 жылы мамыр) және Базельдің бірінші бейбітшілігімен Рейннің сол жағалауындағы француз бақылауын Пруссияның мойындауын алды. Кампо-Формио келісім-шарты бойынша Австрия Австрияның Нидерландыны Францияға берді, ал Солтүстік Италия бірнеше француз бауырлас республикаларға айналды. Испания Франциямен жеке бейбіт келісім жасады (Бассельдің екінші шарты) және француз директориясы Киелі Рим империясының көбірек бөлігін аннексиялады. Альп тауларының солтүстігінде Тешен герцогы Карл 1796 жылы жағдайды түзетті, бірақ Наполеон Бонапарт Солтүстік Италиядағы Сардиния мен Австрияға қарсы (1796–1797) По аңғарының маңында, Леобен бейбітшілігі мен Кампо-Формио келісімінде (1797 жылдың қазаны) аяқталды. Бірінші коалиция құлдырап, тек Ұлыбритания ғана Францияға қарсы соғысты.

Франциядағы революция

1791 жылы Еуропадағы басқа монархиялар Франциядағы оқиғаларды үлкен алаңдаушылықпен қадағалап, Луи XVI-ны қолдау мақсатында немесе Франциядағы тәртіпсіздікті пайдаланып араласу мүмкіндігін қарастырды. Басты тұлға – Франция королевасы Мария Антуанеттаның ағасы, Рим императоры Леопольд II, бастапқыда революцияға бейжай қарады. Бірақ революция радикалданған сайын, ол соғыстан қашып жүргенімен, алаңдаушылығы күшейді. 1791 жылғы 27 тамызда Леопольд пен Пруссия королі Фридрих Вильгельм II, эмигрант француз ақсүйектерімен кеңесіп, Пилниц декларациясын жариялады. Декларацияда Еуропа монархтарының Луи және оның отбасының қауіпсіздігіне деген алаңдаушылығы білдірілді және оларға ештеңе болған жағдайда ауыр салдар жасайтыны туралы ескертілді. Леопольд Пилниц декларациясын Францияға қатысты нақты шаралар қабылдамай, мәселені шешудің бір жолы ретінде қарастырса да, Париж бұл декларацияны қауіпті деп бағалады және революциялық көшбасшылар оны айыптады. Франция мен Еуропа монархиялары арасындағы идеологиялық қарама-қайшылықтармен қатар, Эльзастағы императорлық иеліктердің мәртебесіне байланысты даулар жалғасты. Француз билігі шетелде, әсіресе Австрияның Нидерландысында және Германияның ұсақ мемлекеттерінде эмигрант ақсүйектерінің қозғалысына алаңдады. Соңында Франция Австрияға соғыс жариялады. 1792 жылғы 20 сәуірде Ассамблея, жаңа тағайындалған сыртқы істер министрі Шарль Франсуа Дюмориез ұсынған ұзақ наразылық тізімін қарастырғаннан кейін, соғысқа дауыс берді. Дюмориез корольге беделін қайтаруға мүмкіндік беретін соғыс іздеді.

Австрияның Нидерландыға шабуыл

Дюморие Австрияның Нидерландтарына шабуыл жасауға дайындалды, онда жергілікті халық австриялық үкіметке қарсы көтеріледі деп күтті. Бірақ, революция француз армиясын толыққанды дезорганизациялады, оның шабуылға жеткілікті күші болмады. Оның әскерлері шайқастың бірінші белгісінде қашқан, бір жағдайда генерал Теобальд Диллонды өлтірген, жаппай дезертирлік жасады. Француз әскерлерін қорлады, ысқырықтатты, тіпті тақымдады. "Фландрия науқанының" жағдайы алаңдатарлық болды. Революциялық үкімет асық-асық жаңа әскерлер жинап, әскерлерін қайта ұйымдастырғанда, Рейн өзеніндегі Кобленц қаласында Брансвик герцогы Карл Вильгельм Фердинанд басқаратын одақтас әскер жиналды. Шабуыл 1792 жылдың шілдесінде басталды. Герцог 1792 жылдың 25 шілдесінде Людовик XVI-ның бауырлары жазған декларация жариялады, онда Франция королін толық құқықтарына қайтару және оған қарсы шыққан кез келген адамды немесе қаланы мемлекеттік жазамен өлімге кесу ниеті жазылған. Бұл революциялық армия мен үкіметті пруссиялық басқыншыларға барлық мүмкін құралдармен қарсы тұруға жетеледі және көп ұзамай Тюильри сарайына шабуыл жасаған халықтың королді құлатуына әкелді.

Пруссияның жетістігі

Брансвик әскері, негізінен пруссиялық ардагерлерден құралған, 19 тамызда француз территориясына өтіп, Лонгви мен Верден бекіністерін оңай басып алды. Бірақ 1792 жылдың 20 қыркүйегінде Вальми шайқасында Дюмурье мен Келлерманға қарсы тұйыққа келді, онда жоғары кәсіби француз артиллериясы өзгеше көзге түсті. Шайқас тактикалық тұрғыдан тең болғанымен, ол революционерлерге уақыт берді және француздық әскердің рухын көтерді. Сонымен қатар, пруссиялықтар күткеннен ұзақ әрі қымбат науқанға тап болғандықтан, күресті жалғастырудың құны мен тәуекеліне барып, өз әскерін сақтау үшін Франциядан шегінуге шешім қабылдады.

Италия мен Германиядағы майдан

Осы уақытта француздар бірнеше майданда сәттілікке қол жеткізіп, Савой герцогтігі мен Ницца графлығын Аутион таулы аймағына дейін басып алды, ал генерал Кустин Германияға жорық жасап, Рейн бойындағы Шпейер, Вормс және Майнц қалаларын жаулап алып, Франкфуртқа дейін жетті. Дюмориес тағы да Австрия Нидерландында шабуылға көшті, 1792 жылғы 6 қарашада Джемаппес шайқасында австриялықтардан маңызды жеңіс алып, қысқы маусымның басына қарай бүкіл елді басып алды.

1793 жыл

21 қаңтарда революциялық үкімет Луи XVI-ны соттан кейін атқылады. Бұл Францияға қарсы Испания, Неаполь және Сицилия, Нидерланды сияқты Еуропаның барлық үкіметтерін біріктірді. Франция 1793 жылғы 1 ақпанда Ұлыбритания мен Нидерландыға, ал көп ұзамай Испанияға соғыс жариялады. 1793 жыл ішінде Қасиетті Рим империясы (23 наурызда), Португалия мен Неаполь патшалары, сондай-ақ Тоскананың ұлы герцогы Францияға соғыс жариялады. Осылайша Бірінші коалиция құрылды.

Әскерге шақырудың енгізілуі

Франция жүздеген мың адамнан тұратын жаңа салық енгізді, осымен levée en masse (жаппай әскери шақыру) саясатын бастады, бұл басқа мемлекеттерге қарағанда көбірек адам күшін жұмылдыруға және шабуылда болуға мүмкіндік берді, соның арқасында осы жаппай әскерлер жауларының аумағынан соғыс материалдарын тартып алуға болатын. Француз үкіметінің Жирондин тобы Азамат Женеді Америка Құрама Штаттарына жіберіп, оларды Франция тарапынан соғысқа қосылуға шақырды. Жаңадан құрылған мемлекет бас тартты, ал Вашингтон әкімшілігінің 1793 жылғы Бейтараптық жариялағы соғысқа қатысқан кез келген тарапқа көмек көрсеткен кез келген азаматқа қарсы заңдық шаралар қолданумен қорқытты. Наурыз айындағы Неервинден шайқасында жеңіске жеткен австриялықтар Ваттинье және Виссембург шайқастарында екі рет жеңіліске ұшырады. Британ құрлық әскерлері қыркүйек айындағы Хондсхут шайқасында жеңілді.

Флевр шайқасы

1794 жылы революциялық әскерлердің табысы арта түсті. Флер шайқасында біріккен коалициялық күштерге қарсы маңызды жеңіс Францияға Австриялық Нидерландтың барлығын және Рейн аймағын әкелді. Британдық теңіз флоты теңізде басымдығын сақтап тұрғанымен, Бельгия провинциялары түскеннен кейін құрлықтағы әскери операцияларды тиімді қолдау мүмкіндігіне ие болмады. Пруссиялықтар шығыс провинциялардан бірте-бірте ығыстырылып, жыл соңына қарай соғысқа белсенді қатысуын тоқтатты. Испанияға қарсы француз армиясы Пиреней соғысында Каталония және Наварраға сәтті шабуылдар жасады.

Батыс Үндістандағы іс-шаралар

Іс-әрекет Батыс Үндістандағы француз колонияларына тарады. Британдық флот Мартиника, Сент-Люсия және Гваделупаны басып алды, бірақ француз флоты сол жылдың соңында келді де, басқыншыларды қуғынға алып, соңғысын қайтарып алды.

Нидерландты француздар басып алды

Қысқы шабуылмен Төмен елдерді басып алғаннан кейін Франция Батавия Республикасын өз билігіндегі марионеттік мемлекет ретінде құрды. 1794 жылдың соңына дейін Пруссия соғысқа белсенді қатысудан бас тартты, ал 1795 жылдың 5 сәуірінде король Фридрих Вильгельм II Франциямен Базель бейбіт шартын жасады, ол Рейн өзенінің сол жағалауын Францияның басып алуын мойындады. Жаңа француз үкіметі голланд аймақтарын өзеннің оңтүстігіне беріп, бейбітшілікке қол жеткізді. Шілдеде Франция мен Испания арасында бейбітшілік шарты жасалды. Тоскананың ұлы герцогы ақпан айында шарттарға қабылданды. Осылайша коалиция күйреп, Франция көп жылдар бойы басып алу қаупінен құтылды.

Киберон шайқасы

Британия Вендедегі көтерілісшілерді күшейту үшін Квиберонға француз роялистерінің әскерін таратты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Наполеон Бонапарт басқарған әскери гарнизон Париждегі үкіметті күшпен құлатуға жасалған тыраштарды жоққа шығарды, нәтижесінде Директория құрылды.

Майнц шайқасы

Рейн шекарасында генерал Пишегру, қуылған роялистермен келіссөздер жүргізу кезінде, әскеріне сатқындық жасап, Мангеймді эвакуациялауға және Джурданның Майнцты қоршауын сәтсіз аяқтауға себеп болды.

1796 жыл

Француздар үш майдан бойынша үлкен шабуылға дайындалды, Рейнде Джурдан мен Жан-Виктор Мари Моро, ал Италияда жаңадан батальон генералы болған Наполеон Бонапарт басшылық етті. Үш әскер Тирольде бірігіп, Венаға жорық жасау жоспарланған.

Рейнге қарсы науқан

1796 жылы Рейн жорығында Журдан мен Моро Рейн өзенінен өтіп, Германияға қарай ілгеріледі. Журдан тамыздың соңында Амбергке дейін жетті, ал Моро қыркүйек айында Баварияға және Тирольдің шекарасына жетті. Бірақ Журдан Тешен герцогы Карлдың қолынан жеңіліп, екі әскер де Рейн өзенінен кері шегінуге мәжбүр болды.

Италияға шабуыл

Наполеон болса, Италияға батыл шабуыл жасап, сәттілікке жетті. Монтенотте жорығында ол Сардиния және Австрия әскерлерін бөліп, оларды бірінен соң бірін жеңіп, Сардинияны бейбіт келісімге мәжбүр етті. Осыдан кейін оның әскері Миланды жаулап алып, Мантуя қамалын бастады. Бонапарт қамалды жалғастыра отырып, Иоганн Петер Болю, Дагоберт Зигмунд фон Вурмсер және Йозеф Альвинчи басқарып келген Австрияның қарсы жіберілген бірнеше армиясын жеңіске бұйырды.

Ванде соғысының соңы

1796 жылы Вандедегі көтеріліс Луи Лазар Хоше тарапынан жаншылды. Хошенің кейіннен Мюнстерге үлкен шабуылдық күшті қондыруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды, бұл Ирландиялық Біріккен Ұлттық Қозғалысына көмектесу мақсатында болған.

Мантуя шайқасы

2 ақпанда Наполеон ақыры Мантуяны жаулап алды, австриялықтар 18 000 сарбазды берді. Австрияның эрцгерцогы Карл Наполеонның Тирольге басып кіруін тоқтатуға күш жеткізбеді, ал Австрия үкіметі сәуір айында бейбітшілік туралы келісімдерге отыруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Моро мен Хош басшылығымен Германияға жаңа француз әскерлері шабуыл жасады.

Ұлыбританияға шабуыл

22 ақпанда ирланд-американдық полковник Уильям Тейттің басшылығындағы «Қара легион» (La Legion Noire) құрамындағы 1400 сарбаздан тұратын француз басқыншы күштері Уэльстегі Фишгард қаласының жанына түсті. Оларды Джон Кэмпбелл, 1-ші Барон Кодордың басшылығындағы 500-ге жуық британдық резервистер, жасақ және теңізшілерден құралған топ қарсы алды. 23 ақпанда жергілікті азаматтармен және Лорд Кодордың әскерлерімен болған қысқаша шайқастардан кейін, Тейт 24 ақпанға дейін шартсыз бағынуға мәжбүр болды. Бұл Революциялық соғыстар кезінде Британ аймағында болған жалғыз шайқас еді.

Австриядағы бейбітшілік

Австрия қазан айында Кампо-Формио шартына қол қойып, Бельгияны Францияға берді және Рейн аймағының және Италияның көп бөлігіндегі француз үстемдігін мойындады. Ежелгі Венеция Республикасы Австрия мен Франция арасында бөлісті. Бұл Бірінші коалиция соғысын аяқтады, бірақ Ұлыбритания мен Франция соғысқан күйінде қалды.