Кіріспе

Уильям Шекспирдің тарихи пьесасы – «Ричард III». Ол шамамен 1592–1594 жылдары жазылған болуы мүмкін. «Бірінші Фолиода» тарих деп белгіленген және көбінесе солай қарастырылады, бірақ кварто басылымдарында трагедия деп аталғандай, кейде трагедия ретінде де жіктеледі. «Ричард III» Шекспирдің бірінші тетралогиясын (соның ішінде «Генрих VI», 1-бөлім, «Генрих VI», 2-бөлім және «Генрих VI», 3-бөлім) аяқтайды және Англия королі Ричард III-нің билікке қалай көтерілгені мен одан кейінгі қысқа ғана билігін көрсетеді. Бұл Шекспирдің пьесаларының екінші ең ұзыны және «Бірінші Фолионың» ең ұзын нұсқасы. Оның «Гамлет» пьесасының нұсқасы, әдетте ең ұзыны болғанымен, кварто нұсқасынан қысқа. Пьеса көбінесе қысқартылып, маңызсыз кейіпкерлер алынып тасталады. Мұндай жағдайларда кейіпкерлердің қарым-қатынасын түсіну үшін қосымша шумақтар ойлап табылып немесе басқа жерден алынып қосылады. Пьесаны қысқартудың тағы бір себебі – Шекспир көрермендерінің өзінің «Генрих VI» пьесаларын жақсы білетінін есептеп, оларға жиі сілтеме жасаған.

Басқа

Пьеса мәтінінде көрінбесе де, көптеген қойылымдарда сахналық кейіпкерлер ретінде Джейн Шор (Эдвард IV-нің сүйіктісі), Йорк Елизаветасы (Эдвард IV-нің қызы, кейіннен Ричмондтың әйелі [Генри VII]), және Джордж Стэнли (Лорд Стэнлидің ұлы, Босворт шайқасы алдында Ричард оны кепілдікке алады) қосылады.

Күн және мәтін

Ричард III – Шекспирдің ерте пьесаларының бірі саналады, оған Генрих VI-ның үш бөлігі және, мүмкін, Тит Андроник пен бірнеше комедия ғана бұрын жазылған. Ол шамамен 1592–1594 жылдары жазылған деп есептеледі. Ричард III 1597 жылғы 20 қазанда кітап сатушы Эндрю Уайз тіркелген, ол сол жылы алғашқы Quarto (Q1) басылымын (Валентин Симмес баспасымен) шығарды. Бірақ Кристофер Марлоудың «Эдуард II» пьесасы, 1592 жылдан кейін жазылмаған болуы мүмкін (Марлоу 1593 жылы қайтыс болды), оған әсер еткен деп саналады. 1598 жылы Томас Крид Эндрю Уайз үшін басып шығарған екінші Quarto (Q2) басылымының бетінде Шекспирдің есімі көрсетілген. Q3 1602 жылы, Q4 1605 жылы, Q5 1612 жылы және Q6 1622 жылы жарық көрді, бұл оның танымалдылығын көрсетеді. 1623 жылы Бірінші Folio нұсқасы шықты. Folio Quarto-дан ұзын, онда екі жүзден астам жолдан тұратын елуге жуық қосымша үзінді бар. Дегенмен, Quarto-да Folio-да жоқ, шамамен отыз жеті жолдан тұратын жиырма жеті үзінді бар. Ричард III-тің орталық тақырыптарының бірі – тағдыр идеясы, әсіресе Ричардтың іс-әрекеттері мен сөздеріндегі ерік-жігер мен фатализм арасындағы шиеленіс, сондай-ақ басқа кейіпкерлердің оған реакциясы арқылы көрінеді. Шекспир өзінің пьесасын жазу үшін Томас Мордың Ричард III туралы қылмыскер және тиран ретінде жазған оқиғасына көп сүйенгені сөзсіз. Бұл ықпал, әсіресе Ричардтың Англияны билеу кезіндегі құдайлық жазаның рөліне қатысты, Маргарет сөзінде ең биік деңгейге жетеді. Жанис Лулл былай дейді: «Маргарет Елизавета дәуірінде күшейген кальвинизмнің ықпалымен, тарихи оқиғалардың барлығын Құдай алдын ала белгілейді және жамандықты (көрінетін) жамандықпен жазалайды деген сенімді білдіреді», – ол оның іс-әрекеттеріне қатты наразы болады. Ричард I актідегі әңгімелерінде (I акт, II көрініс, Леди Эннмен және I акт, I көрініс, інісі Кларенспен) өзінің зиялылығын көрсетіп, олармен сөйлеседі. I актідегі диалогтарында Ричард саналы түрде бұрын ғана көрермендермен бөліскен ойларына сілтеме жасайды, осылайша оларды өзіне және мақсаттарына бейімдейді. 1.1 көрінісінде Ричард аудиторияға соллоквийде таққа қалай көтерілуді жоспарлап отырғанын айтады – ол үшін бауыры Кларенсті өлтіру қажет. Бірақ Ричард Кларенстің досы болып көрінеді, оны жалған түрде сендіріп: «Мен сені құтқарамын, немесе сен үшін жалған куәлік беремін» (1.1.115) дейді; көрермендерге бұл оның жоспарлағанның керісінше екені белгілі – және Ричард Кларенстің шығуынан кейін аудиторияға осыны айтады. Сонымен қатар, Ричмонд кейіпкері V актіде Ричардты құлату және мемлекетті оның тираниясынан құтқару үшін пьесаға кіреді, ол жаңа басты кейіпкерге айналады. Ричмонд Ричардтың зұлымдығына қарама-қарсы, көрермендер оны солай көреді. Ең алғашқы нақты қойылым 16 немесе 17 қараша 1633 жылы болды, онда король Карл I және королева Генриетта Мария королеваның туған күніне орай оны тамашалады. 2017 жылы итальяндық режиссер Роберта Торре Шекспирдің пьесасынан шабыттанған «Қанды Ричард» атты музыкалық драма фильмін түсірді.

Теледидар

BBC Television Shakespeare нұсқасы, алғаш рет 1983 жылы көрсетілді, онда Рон Кук Ричард рөлін ойнады. BBC Two арнасы 2016 жылы "The Hollow Crown" сериясы аясында Ричард III-нің жаңа бейімделуін көрсетті, король рөлін Бенедикт Камбербэтч сомдады. Атқарушы продюсер Пиппа Харрис: "Генри VI пьесаларын және Ричард III пьесасын түсіру арқылы көрермендерге осындай қатыгез тиранның билікке қалай келгенін толық түсінуге мүмкіндік береміз, бұл бейнелі кейіпкерге одан да салмақ пен тереңдік қосады".

Қазір біздің қатаңдауымыздың қысы

2010 жылы түсірілген "Патшаның сөзі" фильмінде корольдің тіл шешендігін жақсартушысы Лайонел Лог, Джеффри Раш сомдаған, рөлге үміткерлік кезінде "Енді біздің наразылығымыздың қысы / Йорктің осы күнімен [немесе ұлымен] мәнді жазға айналды" деген жолдарды оқып көрсетеді. Шекспирді зерттеуші Кит Джонс фильмнің негізгі кейіпкерін Ричард III-тің антоними ретінде бейнелейтінін айтады. Сол антонимиді консервативті сарапшы Ноа Миллман да атап өткен. "Қызыл ергежейлінің" "Қақпақта қалған" эпизодында Риммер Листердің Шекспирдің толық жинағын жылыну үшін өртегісі келмейді. Оған қарсылық білдіргенде, Риммер одан цитата келтіре алатынын мәлімдеп, монолог айта бастайды: "Сол ғана есімде қалды. Білесіңдер, Ричард III-тен белгілі бір сөз – «Енді, бірдеңе, бірдеңе, бірдеңе…»". 1967 жылы түсірілген "Биллион долларлық ми" фильмінде Гарри Палмерге осы шумақты кодтық сөз ретінде пайдалануға бұйырылады. Джон Стейнбек өзінің "Наразылықтың қысы" романының атауы ретінде осы фразаны қолданды. "Қайғылы қыс" деген тіркес – британдық БАҚ тарапынан 1978–79 жылдарғы Ұлыбританиядағы кеңінен тараған ереуілдер кезінде жергілікті билік кәсіподақтары мүшелеріне жалақыны арттыру талабын қойған қысқы кезеңді білдіретін сөз.

Басқа бағалар

Being John Malkovich фильмінде Шекспирдің көптеген сілтемелері бар, соның ішінде Малковичтің Ричард III-тің сөздерін репетициялап жатқанын көрсететін эпизод бар: «Ешқашан әйел осы күйде сүйіскен бе? / Ешқашан әйел осы күйде бағындырылған ба?» Ричард Леди Анны азғыру үшін өкімшілік билік, жалған және қылмыс қолданғанын мақтан етеді. Визуалды мәдениет профессоры Линн Тернердің айтуынша, бұл эпизод Крейгтің Малкович арқылы Максинге алдау арқылы азғыруына ұқсас эпизодты болжайды. Марианжела Темпера Леди Анның сахнадағы мойынсұнуын, Леди Ан рөлін ойнаған актрисаның өзіне сенімділігімен салыстырып, контрастқа қояды, ол сахнадан тыс Малковичті азғырады. Адам Сэндлердің 2011 жылғы «Джек пен Джилл» фильмінде Аль Пачино Ричард III рөлін қайта ойнайды, бірақ көріністер Пачино көрерменмен комедиялық түрде өте күлкілі әрекеттескенде өзгереді. «V значит Вендетта» фильмінде V әйгер Лилиманмен бетпе-бет келгенде: «Осылайша мен жалаңаш зұлымдығымды қасиетті кітаптардан ұрланған ескі-құсқы нәрселермен жабамын және ең шайтандық ойнағанда әулие болып көрінемін» деген сөзді келтіреді. «Freaked» фильмінде «үрейлі мутантқа» айналған мақтаншы киножұлдыз өзінің кемшілігін пайдаланып, ашылу монологын орындайды, ал жергілікті профессор «мәдениетсіздерге» арналған субтитрлерде оны «Мен сұмдықпын. Мен ешқашан жақындыққа түспеймін» деп қысқартады. Бір рецензент бұл фильмнің жоғары және төмен мәдениет арасында оңай өтетінінің ең жақсы мысалы деп атады. «Прощай, девочка» фильмінде амбициялы актер, Ричард Дрейфус сомдаған, Бродвей продюсерінің бұйрығымен Ричард III-ті гомосексуалдың пародиязы ретінде ойнауға мәжбүр болады. Анджей Жулавскийдің 1975 жылғы «L'important c'est d'aimer» фильмінде француз тіліндегі Ричард III қойылымы фильмдегі кейіпкерлерді қамтитын драма үшін мизе-ан-абим болып табылады. Ая Канноның 2013 жылы бастаған «Гүл патшасының реквиемі» мангасы Шекспирдің алғашқы тарихи тетралогиясының еркін бейімделуі болып табылады. Онда Ричард III дөңгес емес, екі жынысты ретінде бейнеленеді. Алистер Маклиннің «Где срываются орлы» фильмінің атауы Ричардтың «Әлем соншалықты нашарлаған, құстар батыл жүрмейтін жерде қарғалар олжа іздейді» деген шағымынан шабыттанды. (І акт, ІІІ көріністе келтірілген)

Тарихи қателік

Шекспир және оған әсер еткен Тюдор шежірешілері Йорк әулетінің Плантагенеттерден Тюдорларға жеңілуін жақсылықтың зұлымдыққа жеңісі ретінде бейнелеуге қызығушылық танытты. Жаңа үкіметке адалдық соңғы Плантагенет патшасы Ричард III-ті жамандық символы ретінде көрсетуді қажет етті. Пьесадағы тарихи дәлсіздіктердің бір бөлігі Шекспирдің деректеріне, мысалы, Холиншедтің шежірелеріне, Джон Раустың, Полидор Вергиль мен Томас Мордың еңбектеріне, ал қалғаны көркемдік еркіндікке байланысты болуы мүмкін. Кейбір дәлсіздіктер төмендегі тізімде пьесада пайда болу ретімен келтірілген. Ричардтың әйелінің бірінші күйеуі, Эдвард Вестминстердің (Генрих VI-ның ұлы) не оның әкесі, Уорвик графының өліміне тікелей жауапты болғанына ешқандай дәлел жоқ (сондай-ақ Генрих VI, 3-бөлімде Ричард Уорвиктің өліміне жауапты деп көрсетілмейді). Ричард он сегіз жасында Эдвард пен Уорвиктің қаза болған шайқастарында қатысқан. Шекспирдің деректері Генрих VI-ның өліміне Ричардтың қатысы бар екенін көрсетпейді, ол, мүмкін, Эдвард IV-нің бұйрығымен өлтірілген. Ричард пен оның әйелі Энн Невилл үйленгенге дейін ұзақ жылдар бойы білген, балалық шақтарының көп бөлігін бір үйде өткізген. Ричардтың ағасы Кларенс (Джордж, Кларенс герцогы) Ричардпен жақсы қарым-қатынаста болған жоқ, бірақ Эдвард IV оны тұтқындады және 1478 жылы мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жазалады, ал Ричард Англияның солтүстігінде болды, ол Эдвард IV бес жылдан кейін қайтыс болғанға дейін өмір сүруін жалғастырды. Плантагенеттер дәстүрі бойынша болашақ патша (осы жағдайда Эдуард V, "мұнарадағы ханзадалардың" үлкені) тәж кию күтіп тұрғанда Лондон мұнарасындағы патшалық пәтерлерде тұратын. "Мұнарадағы ханзадалардың" неге жоғалып кеткенін және оларға не болғанын ешкім білмейді. Ричард Парламент актісі бойынша таққа отырды, Эдвард IV-нің Елизавета патшайыммен (Елизавета Вудвилл) некесі заңсыз болғаны туралы куәліктер негізінде. Ричардтың өз әйелін өлтіргені туралы замандас әңгімелері негізсіз көрінеді; сол кезде ол Елизаветаның португалдық ханзада Мануэль, Бежа герцогымен (кейін Португалияның Мануэль I) некелесуі туралы келіссөздер жүргізіп жатқан. Босворт шайқасында Ричард пен Ричмонд (Генри Тюдор) арасында жекелеген айқас болған жоқ. Ричард француз пикмендерімен қоршалған Ричмондты артқы қатарда байқап, оған қарсы кавалерия шабуылын бастады. Стенлилер (Томас, Лорд Стенли және оның кіші інісі сэр Уильям Стенли) Ричардтың әлсіз екенін көргенде Ричмондты қолдауға кірісті; мұны көрген Ричард "Сатқындық!" деп айғайлады.

Ричард III басылымдары

Бэйт, Джонатан және Расмуссен, Эрик (ред.) Ричард III (The RSC Shakespeare; Лондон: Макмиллан, 2008)
Дэвисон, Питер (ред.) Ричард III патшаның бірінші квартосы (The New Cambridge Shakespeare; Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1996)
де Сомодьи, Ник (ред.) Ричард III: Ричард үшіншінің трагедиясы (The Shakespeare Folios; Лондон: Ник Херн кітаптары, 2002)
Довер Уилсон, Джон (ред.) Ричард III (The New Shakespeare; Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1954; қайта қаралып жаңартылған басылым, 1961)
Экклз, Марк (ред.) Ричард III патшаның трагедиясы (Signet Classic Shakespeare; Нью-Йорк: Signet, 1964; қайта қаралып жаңартылған басылым, 1988; екінші қайта қаралып жаңартылған басылым, 1998)
Эванс, Г. Блейкмор (ред.) Ричард III (The Pelican Shakespeare; Лондон: Penguin, 1959; қайта қаралып жаңартылған басылым, 1969)
——–. Риверсайд Шекспирі (Бостон: Houghton Mifflin, 1974; 2-ші басылым, 1997)
Гринблатт, Стивен; Коэн, Уолтер; Говард, Жан Е. және Маус, Кэтрин Айсман (ред.) Нортон Шекспирі: Оксфорд Шекспирі негізінде (Лондон: Norton, 1997)
Грег, В. В. (ред.) Ричард III, 1597 (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1959)
Хаммонд, Энтони (ред.) Ричард III патша (The Arden Shakespeare, 2-ші серия; Лондон: Arden, 1981)
Голланд, Питер (ред.) Ричард III (The Pelican Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2000)
Хонигманн, Э. А. Дж. (ред.) Ричард III (The New Penguin Shakespeare; Лондон: Penguin, 1968; қайта қаралып жаңартылған басылым, 1995)
Джоуетт, Джон (ред.) Ричард III (The Oxford Shakespeare; Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2000)
Лулл, Янис (ред.) Ричард III патша (The New Cambridge Shakespeare; Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1999; 2-ші басылым, 2009)
Симон, Джеймс Р. (ред.) Ричард III патша (The Arden Shakespeare, 3-ші серия; Лондон: Arden, 2009)
Тейлор, Майкл (ред.) Ричард III (The New Penguin Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2005)
Томпсон, А. Гамильтон (ред.) Ричард үшінші патшаның трагедиясы (The Arden Shakespeare, 1-ші серия; Лондон: Arden, 1907)
Уэллс, Стэнли; Тейлор, Гэри; Джоуетт, Джон және Монтгомери, Уильям (ред.) Оксфорд Шекспирі: толық шығармалар (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1986; 2-ші басылым, 2005)
Верстин, Пол және Моват, Барбара А. (ред.) Ричард III (Folger Shakespeare Library; Вашингтон: Simon & Schuster, 2004)