Кіріспе

Макбет кейіпкері Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы кейіпкер. Лорд Банко, Лохабер бароны – Уильям Шекспирдің 1606 жылғы «Макбет» пьесасындағы жартылай тарихи тұлға. Пьесада ол бастапқыда Макбеттің одақтасы (екеуі де король әскерінің генералдары) және олар үш қарапайым әйелмен бірге кездеседі. Олар Макбеттің патша болатынын болжағаннан кейін, Банкоға өзі патша болмайтынын, бірақ оның ұрпақтары патша болады деп айтады. Кейін Макбет билікке құмарлығынан Банконы қауіп деп санап, үш жалданған кісі қолымен өлтіртеді; Банконың ұлы Флианс қашып құтылады. Банконың көрінісі кейінірек сахнада пайда болып, Макбеттің той кезінде көпшілік алдында қорқынышқа тіреуіне себеп болады. Шекспир Банко бейнесін 1587 жылы Рафаэль Холиншед жариялаған Ұлыбритания тарихының «Холиншед шежіресінен» алған. Шежіреде Банко корольді өлтіруде Макбеттің серігі болып суреттеледі, корольге адал қызметкер емес, Макбеттің жауы ретінде бейнеленеді. Шекспир кейіпкерінің осы тұсын өзгертіп, сол кездегі король Джеймстің ата-тегі Банкодан тараған деген сенімге орай, оның ықыласына бөленуі мүмкін. Сынаушылар Банконың рөлін пьесада Макбетке қарама-қарсы бейне ретінде түсіндіреді, ол жамандыққа қарсы тұрады, ал Макбет оны қабылдайды. Алайда кейде оның ниеттері түсініксіз, және кейбір сынаушылар оның тазалығына күмән келтіреді. Ол Макбетті корольді өлтіргені үшін айыптауға тырыспайды, тіпті Макбеттің кінәлі екеніне сенуге негіздер бар болса да.

Пьесадағы рөлі

Банко пьесаның үштен бір бөлігінде адам және әурет ретінде көрінеді. Оның сюжеттегі маңызды рөліне қарамастан, оның сөздері салыстырмалы түрде маңызсыз Росстан – пьесадан аман қалған шотланд ақсұлуынан – кем. Пьесаның екінші көрінісінде жаралы әскер Гламис графы Макбет пен Лохабер графы Банконың басқыншы күштерге қарсы тұрып, иық-иыққа шайқасқандарын айтады. Келесі көріністе Банко мен Макбет шайқастан оралғанда Үш жынмен кездеседі, олар Макбеттің Кодор графы, содан кейін король болатынын болжайды. Банко жынға күмәнмен қарайды, оларды өзінің болашағын болжауға шақырады, олар Банконың өзі таққа отырмайтынын, бірақ корольдер әулетін тарататынын айтады. Банко осы кездесуден кейін де күмәнмен қарап, жамандық шындықты айта ала ма деп ойланады. Ол Макбетті зұлымдық адамдарға үміт беретін аз ғана шындықты тек оларды қасіретті тұзаққа түсіру үшін ұсынатыны туралы ескертеді. Макбет корольді өлтіріп, таққа отырғанда, жынмен кездесуін білетін жалғыз Банко сотты Құдайға қалдырады. Ол Макбеттің таққа ие болу үшін корольді өлтірген-өлтірмегенін білмейді, бірақ "Мен сен үшін қатты ойын ойнадың" деп қорқады. Ол жаңа король Макбетке құрмет көрсетіп, адал болуға ант етеді. Кейіннен, Банконың ұрпақтары емес, өзінің ұрпақтары Шотландияны билейтінінен қорқып, Макбет Банко мен оның ұлы Флеансты өлтіру үшін екі адамды, содан кейін Үшінші өлтірушіні жібереді. Қырқыста Банко шабуылдаушыларды тоқтата тұрып, Флеанстың қашуына мүмкіндік береді, бірақ өзі қаза табады. Банконың әурети үшінші актінің төртінші көрінісіндегі банкетте Макбетті келеді. Қорқып қалған Макбет оны көреді, ал оның қонақтарына бұл көрініс көрінбейді. Ол Макбетке Үш жынның аян арқылы қайтадан көрінеді, онда Макбет Банко әулетінен тараған корольдердің ұзақ тізімін көреді.

Макбетке арналған фольга

Көптеген ғалымдар Банконы Макбетке қарама-қарсы және контраст ретінде қарастырады. Мысалы, Макбет Үш сиқыршының болжамын шындық деп қабылдап, оның орындалуына көмектесуге тырысады. Ал Банко, керісінше, осы көрінеу зұлым жандардың болжаулары мен ниеттеріне күмән келтіреді. Макбет патша болатынына үміт артса, Банко зұлымдық тек құлқыасқа апаратын сыйлықтар ғана ұсынады деп санайды. Банко пьеса ішіндегі зұлымдықтың азғыруларына қарсы тұрады, көмек сұрап жұмаққа дұға етеді, ал Макбет қараңғылықты іздейді және зұлым күштер оған көмектессе деп тілейді. Бұл екінші актіде жақсы көрінеді; Банко Дунканды төсекке жатқызғаннан кейін: «Жұмақта шаруашылық бар, / Олардың шамдары өшіп қалған». Макбеттің кісі өлтірулерімен байланысты болашақ қараңғылық туралы бұл сезім Банко өлтірілместен бұрын қайталанады: «Түнде жаңбыр жауады», – дейді Банко ұлы Флианске. Банконың Макбетке қарама-қарсы келгені пьесада шиеленіс тудырады. Екінші актінің бірінші көрінісінде Банко ұлы Флианске кездесіп, одан қылышы мен пышағын алуын сұрайды («Тұр, қылышымды ал, соны да ал»). Макбет жақындағанда, ол қылышты дереу қайтаруды талап етеді. Ғалымдар мұны Банконың үш сиқыршы болжағандай, Макбеттің серігі ретінде патшаны өлтіруді армандағанының белгісі деп түсіндіреді, осылайша оның отбасына тақты иеленуге мүмкіндік береді. Осы тұжырымда оның жақсы мінезі осы ойларға соншалықты наразы болады, олардың орындалмауы үшін қылышы мен пышағын Флианске береді, бірақ Макбет жақындағанда қатты қорқып, оларды қайтарып алуды талап етеді. Басқа ғалымдар Банконың арманы патшаны өлтіруге емес, көбінесе Макбетке байланысты деп жауап береді. Олар Банконың жай ғана қылышын түнге дейін қойғанын айтады. Содан кейін, Макбет жақындағанда, Банко Макбеттің істері туралы арман көргеннен кейін, бұл жағдайда сақтық үшін қылышын қайтарып алады. Ақырында Макбет Банконың енді оның зұлымдықтарына көмектесуге сенуге болмайтынын түсінеді және оны жаңадан иеленген тағына қауіп деп санайды; сондықтан ол оны өлтіреді.

Жұлдыздар көрінісі

Пьесаның соңында Макбет сиқыршыларға қайтып келгенде, олар оған өлтірілген Банконың бесін, оның сегіз ұрпағымен бірге көрсетеді. Бұл көрініс терең мәнге ие: Макбет жазылған кезде тақта отырған король Джеймс Банкодан тоғыз буынмен бөлінген деп есептелген. Шекспирдің бұл жазуы Джеймстің тегі арқылы таққа ие болу құқығын күшті қолдайды, ал Шекспир заманындағы көрермендер үшін Банконың ұлдары таққа отыратын сиқыршылардың болжауының нақты орындалуы болды. Бұл бесін Макбет үшін де қатты алаңдату тудырады, өйткені ол тек өзі үшін ғана емес, сонымен қатар патшалар әулетін құруды қалайды. Банконың банкет сахнасындағы арбақ ретінде пайда болуы Макбеттің санасының оны қинауының белгісі. Банконың өлімді жеңгені символдық түрде көрінеді, өйткені ол мейрам кезінде Макбеттің орнына отырады. Дүрсілдеген Макбет Банконы жаралармен "таждыланған" деп сипаттап, билікті басып алу метафорасына сәйкес сөздер қолданады. Арбақ Макбеттің қайратын, оның бетінен қанды алып тастайды. Банконың бейнесі жоғалғанда Макбет: "Иә, солай; кеткен соң, мен қайтадан адаммын" деп жариялайды. Банконың ұрпағының көрінісі сияқты, банкет сахнасы да сынап-қақтылауларға ұшырады. Сыншылар осы сахнада бір емес, екі арбақ пайда болды деп күмәнданады: Банко және Дункан. Дунканның банкетке келгенін айтатын ғалымдар, Макбеттің арбаққа айтқан сөздері өлтірілген патшаға да қатысты болуы мүмкін деп мәлімдейді. Мысалы, "Сен мұны мен жасадым деп айта алмайсың" деген сөз Макбет Банконы өлтірмегенін, немесе Дунканның, Макбет оны өлтіргенде ұйықтағандықтан, кім өлтіргенін білмейтінін білдіруі мүмкін. Әрі осы шатасуды арттыра түсетіндей, Макбеттің арбаққа айтқан кейбір сөздері, мысалы, "Сүйектеріңде ми жоқ" Банкоға қатысты айтылуы мүмкін емес, өйткені ол жақында ғана қайтыс болған. Ғалымдар Макбеттің Банконың бейнесін көруі шындық па, әлде галлюцинация ма деп пікірталас жүргізеді. Макбет Дунканды өлтіру алдында бір галлюцинация көрген: ол ауада қалқып тұрған пышақ еді. Пьесаның көптеген қойылымдары тіпті сахналық нұсқауды елемеді, Банконың арбағын кіргізбейді, бұл Макбеттің ақылынан айырылып бара жатқандығын күшейтеді, өйткені көрермендер оның көретінін көре алмайды. Бұл пікірге қарсы шыққан ғалымдар, пышақ ерекше болғанымен, өлтірілгендердің арбақтары көрермендердің сенімдеріне негізделгендіктен, оларға сену оңайырақ деп мәлімдейді. Шекспирдің басқа пьесаларындағы рухтар, атап айтқанда, Гамлет және Жазғы түнгі түс, екіұшты формада болады, кейде тіпті өздерінің болуына күмән келтіреді. Басты кейіпкердің жеңіс тойында оның құлдырауы туралы еске түсіру идеясы Шекспирге ғана тән емес, ол Киелі кітапта баяндалған Белшазардың тойынан туындаған болуы мүмкін. "Тордағы арбақ" термині танымал мәдениетке еніп, оны адамдар талқыламауды қалайтын мәселенің метафорасы ретінде немесе (Макбеттің жалпы сюжетіне қарай) адамның жағымсыз өткенінің немесе болашағының еске салғысы ретінде жиі қолданылады.

Орындау және түсіндіру

Банконың рөлі, әсіресе банкеттегі әуесқой сахнасында, түрлі орталар мен түсіндірулерге ұшырады. Шекспирдің мәтінінде былай делінген: «Банконың әуесі кірсін, және Макбеттің орнына отырсын». Телевизиялық бірнеше нұсқасы мұны сәл өзгертті, Банко сахнаға кіріп, орындыққа отырудың орнына, кенеттен орындықта пайда болды. Арнайы эффектілер мен камералық трюктер продюсерлерге әуесті жоғалтып, қайта пайда етуге мүмкіндік береді, бұл оны тек Макбет көре алатынын көрсетеді. Сахна режиссерлері, пост-өндірістік эффектілер мен камералық трюктердің көмегінсіз, әуесті бейнелеу үшін басқа әдістерді қолданды. XIX ғасырдың соңында Генри Ирвинг қойған пьесаның әсем қойылымдары осы міндетті орындау үшін әртүрлі тәсілдерді қолданды. 1877 жылы әуес тәрізді бейне жасау үшін жасыл силуэт қолданылды; он жылдан кейін актер сахнаның ортасында, содан кейін көрермендердің арасынан пайда болу үшін арнайы орындық қолданылды. 1895 жылы көк жарық Банко әуесінің бар екенін көрсетті. 1933 жылы Теодор Комиссарьевский есімді орыс режиссері пьесаның заманауи нұсқасын қойды (Банко мен Макбетке олардың болашағы қол басып айтылды); ол Макбеттің көлеңкесін әуес ретінде пайдаланды. 1936 жылы Орсон Уэллс «Федералды театр жобасының» қойылымын афроамерикандық актерлер тобымен, Банко рөлінде Канада Лимен қойды. Поланскидің нұсқасы Банконың Макбеттің билікке өрлеуіне қарсылығын, оның айналасындағы басқа таналар Макбетті патша деп құттықтағанда оның үнсіздігін көрсету арқылы баса көрсетеді. 1990 жылғы «Адамдар құрметтейді» фильмінде, Нью-Йорк мафиясының қылмыстық отбасы арасында өтетін Макбеттің қайта түсірілуінде Банко кейіпкері «Банки Комо» деп аталады және оны американдық актер Деннис Фарина ойнайды.