Кіріспе
Америкалық білім беру реформаторы және саясаткер
Хорас Манн (4 мамыр 1796 – 2 тамыз 1859) – американдық білім беру реформаторы, құлдықты жоюшы және Уиг саясаткері, мемлекеттік білім беруді қолдауға жасаған үлкен еңбегімен танымал. Сондықтан ол «Америка білім беруінің әкесі» деп те аталады. 1848 жылы Массачусетс штатының білім беру кеңесінің хатшысы қызметінен кейін Манн АҚШ Өкілдер палатасына сайланды (1848–1853). 1852 жылдың қыркүйегінен 1859 жылы қайтыс болғанға дейін Антиохия колледжінің президенті болып қызмет етті. Манн, барлық балаларға арналған мемлекеттік білім берудің американдық балаларды тәртіпті, ойлы республика азаматтарына айналдырудың ең тиімді жолы екенін айтты. Ол, әсіресе Уиг партиясында, мемлекеттік мектептер салу арқылы жаңашылдардың кең қолдауын алды. Көптеген АҚШ штаттары Манн Массачусетсте құрған жүйенің үлгісін қабылдады, әсіресе кәсіби мұғалімдерді даярлауға арналған нормалды мектептер бағдарламасын. Білім беру тарихшылары Хорас Маннды Генри Барнард пен Кэтерин Бичермен бірге Жалпы білім беру қозғалысының негізгі жақтаушыларының бірі деп санайды.
Ерте жылдары, отбасы және білім
Хорас Манн Массачусетс штатының Франклин қаласында дүниеге келген. Он жасынан жиырма жасқа дейін ол әр жыл сайын алты аптадан аспайтын уақыт ғана оқыды, бірақ Америкадағы алғашқы қоғамдық кітапхана – Франклин қалалық кітапханасын пайдаланды. Ол жиырма жасында Браун университетіне түсіп, үш жылда үздік бітіруші (1819) атанып диплом алды. Оның сөз сөйлеу тақырыбы "Адамзаттың прогрессивтік дамуы" болды. Кейін ол белгілі Unitarian дін қызметкеріне айналды.
Заң мансабы
Манн қысқа уақыт бойы Массачусетс штатының Врентхэм қаласында заң оқыды және Браун университетінде латын және грек тілдерінен оқытушы (1820–1822) және кітапханашы (1821–1823) болып жұмыс істеді. 1822 жылы ол Личфилд заң мектебінде оқыды және 1823 жылы Массачусетс штатының Дедхэм қаласында адвокаттыққа қабылданды. Манн Джеймс Алленді ұрлық ісі бойынша қорғай келе, жұртқа күмән тудырып, құрбанның бұрынғыда басқа адамды ұры ретінде көрсеткенін айтты. Бұл стратегия нәтеже берді, ал қазылар бір шешімге келе алмады.
Массачусетс штатының заң шығарушы органы
Манн 1827 жылы Массачусетс штатының заң шығарушы жиналысына сайланды және осы лауазымда білім беру, қоғамдық қайырымдылық, алкогольдік сусындар мен лотереяларды шектеуге бағытталған заңдарды қолдауда белсенділік танытты. Ол Вурчестерде бейімделу орталығын (арухана) құрды және 1833 жылы оның қамқоршылар кеңесінің төрағасы болды. Манн 1833 жылы Бостонға көшкенге дейін Дедхэм округынан заң шығарушы жиналысқа сайланып тұрды. Заң шығарушы жиналыста ол штат заңдарын жаңарту комитетінің мүшесі және бір кезде төрағасы болды. Оның ұсынысымен кодекске көптеген пайдалы қағидалар енгізілді. Олар бекітілгеннен кейін, ол осы еңбектің редакторларының бірі болып тағайындалды және оның шет жазбаларын және сот шешімдеріне сілтемелерін дайындады. 1835 жылы ол Бостоннан Массачусетс штатының Сенатына сайланды және 1836–1837 жылдары Сенаттың төрағасы болды. Сенатта ол көпшілік көшбасшысы қызметін атқарды, инфрақұрылымды дамытуға, теміржолдар мен каналдар салуға қаржы жұмсады.
Жеке өмір
1830 жылы Манн Браун университетінің бұрынғы президенті Аса Мессердің қызы Шарлотта Мессерге үйленді. Ол екі жылдан кейін, 1832 жылдың 1 тамызында қайтыс болды; ол қайтысынан кейін күшті қайғы мен шоктан толыққанды жазыла алмады. 1843 жылы ол Мэри Тайлер Пибодиге үйленді. Содан кейін жұбайлар Сэмюэл Гридли Хоу мен Джулия Уорд Хоумен бірге Еуропаға екі рет бірдей балға барды. Кейін олар Массачусетс штатының Вест-Ньютон қаласында, Каштаноз және Хайленд көшелерінің қиылысында үй сатып алды. Хорас пен Мэридің үш ұлы болды: Хорас Манн кіші, Джордж Комб Манн және Бенджамин Пикман Манн.
Пруссиялық жүйені эмуляциялау
1837 жылы Массачусетс штатының білім министрі болған Манн, пруссиялық үлгідегі «жалпы мектептер» негізінде штаттық кәсіби мұғалімдер жүйесін құруға ұмтылды. Пруссия барлық оқушылардың мемлекеттік сабақтарда бірдей мазмұнға қол жеткізуін қамтамасыз ететін білім беру жүйесін дамытуға тырысты. Манн бастапқыда бастауыш білім беру және мұғалімдерді даярлауға баса назар аударды. «Жалпы мектеп» қозғалысы Солтүстікте тез күш алды. Коннектикут штаты 1849 жылы ұқсас жүйені қабылдады, ал Массачусетс штаты 1852 жылы міндетті білім беру туралы заң қабылдады. Маннның белсенді әрекеттері кең орта таптың қолдауын тартты. Тарихшы Элвуд П. Кубберли былай деп мәлімдейді:
«Ол американдықтардың санасында білім берудің жалпыға бірдей, діни ағымдарға бөлінбеген, тегін болуы керек деген түсінікті қалыптастыруға ешкімнен артық үлес қоспады, сондай-ақ оның мақсаттары жай ғана білім алу немесе діни мақсаттарды ілгерілету емес, әлеуметтік тиімділік, азаматтық қадір-қасиет және мінез-құлық болуы керек». Манн Пруссияда үйренген және 1848 жылы Массачусетс штатына енгізген маңызды тәсіл – оқушыларды жасына қарай сыныптарға бөлу. Олар жас ерекшеліктеріне сәйкес әртүрлі сыныптарға тағайындалып, қабілеттеріне қарамастан, олардың ішінде алға жылжыды. Сонымен қатар, ол еуропалық университеттерде кең таралған лекциялық әдісті қолданды, бұл оқушылар бір-бірінен емес, кәсіби оқытушылардан білім алуын қажет етті. Бұрын мектептерде 6-дан 14 жасқа дейінгі оқушылардың әртүрлі топтары жиі кездесетін. Жас бойынша бөлуді енгізу арқылы көп жастағы сыныптар дерлік жойылды. Кейбір оқушылар сыныптарын аяқтап, орта мектеп ұсынатын барлық курстарды бітірді. Олар «бітірушілер» деп танылды және бітіру туралы сертификат алды. Мұндай шаралар көбінесе жоғары оқу орнының бітіру рәсімдерін еліктейтін салтанатты шараларда өткізілді. Манн, жалпыға бірдей мемлекеттік білім беру ұлттың тәртіпсіз балаларын тәртіпті, салмақты республикалық азаматтарға айналдырудың ең тиімді жолы екенін айтып, мемлекеттік мектептер салу үшін модернизаторлардың, әсіресе өзінің партияластары Уигтердің кең қолдауын алды. Көптеген штаттар Массачусетс штатында құрылған жүйенің әлдебір түрін қабылдады, әсіресе кәсіби мұғалімдерді даярлауға арналған «үлгі мектептер» бағдарламасын. Бұл тез арада кең таралған мектеп түріне айналып, кейін «фабрикалық үлгідегі мектеп» деп аталды.
Конгресстегі виг
1848 жылдың көктемінде Джон Куинси Адамстың қайтысынан босаған орынды толтыру үшін ол Виг партиясынан АҚШ Конгресіне сайланды. Ол сол лауазымда алғаш рет сөйлегенде, аумақтарда құлдықты тыюға оның құқығы мен міндетін қорғады. Сол жылдың желтоқсан айындағы хатында ол: «Мен елдің қиын кезеңдерді бастан кешіретініне сенемін. Құлдық мәселесіне араласу Оңтүстікте азаматтық наразылықтарды тудырады. Бірақ араласу дұрыс. Біріккен Штаттар құмнан жасалған арқан ба, әлде темірден жасалған байланыс па, соны қазір анықтау керек» деді. Ол сондай-ақ: «Егер біз оңтүстік аймақтары үшін Уилмот шарттарын қабылдауға талап етсек, олардың бір бөлігі көтеріліске шығады деп ойлаймын; бірақ мен оны көтеріліс болсын болмасын қабылдаймын. Құлдық таралуынан артық жамандық жоқ деп санаймын» деді. Бірінші сессияда ол Колумбия округінде 76 құлды ұрлаған деген айыппен сотталған Дрейтон мен Сайрдың қорғаушысы болып ерікті түрде қызмет етті және сотта оларды 21 күн бойы қорғады. 1850 жылы ол Даниэль Вебстермен құлдықты кеңейту және қашқан құлдар туралы заң мәселесінде дауласты, Вебстердің 1850 жылғы келісімді қолдауын «ұятты апат» деп атап, оны «көкіден құлап жатқан Люцифермен» салыстырды. Вебстердің қолдаушылары келесі сайлау конвенциясында Маннға қарсы бір дауыспен жеңіске жетті; бірақ ол тәуелсіз құлдыққа қарсы кандидат ретінде халыққа жүгініп, қайта сайланды және 1848 жылдың сәуірінен 1853 жылдың наурызына дейін қызмет етті.
Аболиционизм
Манн конгресс мүшесі ретінде құлдыққа қатысты тұжырымды қарсылас болды; 1852 жылғы «Огайо түсті бос адамдардың конвенциясына» жазған хатында былай деді: «Егер құлдық мәңгі жалғаса берсе, онда бұл ең ауыр атеизм болар еді. Әлемнің әділ билеушісінің бар екендігіне сену құлдықтың толық және түпкілікті жойылуына сенуді де қамтиды». Сол хатында ол АҚШ-тан босатылғандарды басқа елдерге күштеп жер аудару жоспарларына қарсы шықты: «Америкалық негрді туған және тұратын жерінен күштеп шығарып, оның еркіне қарсы елден қуу идеясы, менің әділдік және теңдік туралы түсініктерімдегідей, ешкім үшін де жек көрінішті. Адамдарды ұрлап, өз елінен қуып, шетелде құлдыққа жіберуден кейінгі ең қатыгездік – осы халықтың ұрпақтарын тұтқындап, оларды алған жаңа елінен қуу болар еді. Мұндай екінші рет жер аудару сияқты қылмыс, егер адам оған дайындық жасап, алғашқы жер аударуға қатысқан болса ғана елестетуге болады». Манн АҚШ-та тұтқындалған африкалықтардың өзін-өзі босатудың үш заңды жолы бар деп есептеді, соның ішінде соңғы шара ретінде «біздің революциялық әкелеріміз Ұлыбританияға қарсы қолданғандай [ ] ғана емес, өркениетті әлемнің мақұлдауымен де ақталады. Бұл үшін екі шарт қажет: күш қолдануға рұқсат беретіндей қысымның жеткілікті деңгейі және құлдардың жағдайын жақсарту мүмкіндігі. Бірінші шарттың өлшемі қазірдің өзінде толып, асып тосып тұр. Екінші шарт орындалады, егер құлдар күшпен бостандыққа жете алатындарына сенсе немесе олардың моральдық ұғымдары жоғарылып, кеңейіп, Патрик Генридің «Маған бостандық беріңіз немесе өлім беріңіз!» деген даңқты тілегін түсіне алса». Манн құлдардың өзін-өзі босатудың ең қолайлы жолы – еркін қаралардың өздерінің толыққанды қара қауымдастықтарын құруы, Жамайкада немесе басқа Кариб елдерінде, немесе АҚШ-тың батысында, онда Фредерик Дуглас, Генри Бибб және Генри Бокс Браун сияқты адамдар «сөз сөйлеудің орнына заң шығаруы мүмкін. Газеттерге басшылық етудің орнына [ ] әскерлер мен флотқа басшылық етуі мүмкін» және АҚШ-тағы құлдықтағы бауырластарының босатылуын тиімді ұйымдастыра алады.
"The idea of forcibly expelling the American born negro from the place of his birth and residence, and driving him out of the country against his will, is as abhorrent to my notions of justice and equality, as it can be to those of anyone. The next most cruel thing to kidnapping a race of men, forcing them from their home and dooming them to slavery in a foreign land, would be the seizure of the descendants of that race, and driving them from the new home they had acquired. So great a crime as this second expatriation would be, could hardly be conceived unless by a mind that had prepared itself for it by participating in the commission of the first." Mann considered there to be three legitimate methods by which the Africans in captivity in the US could emancipate themselves, including, as a last resort, that "such as our revolutionary fathers adopted against Great Britain [ ] not only with the justification but with the approval of the civilized world. For this there are two conditions: a sufficient degree of oppression to authorize an appeal to force, and a chance, on the part of the oppressed, of bettering their condition. The measure of the first condition is already full heaped up running over. The second condition will be fulfilled, either when the slaves believe they can obtain their freedom by force, or when they are so elevated and enlarged in their moral conceptions as to appreciate that glorious supplication of Patrick Henry, 'Give me liberty or give me death!'" Mann's preferred method for the self emancipation of the slaves was that free blacks should voluntarily form all black communities of their own either in Jamaica or in another Caribbean nation or perhaps in the American West in which men like Frederick Douglass, Henry Bibb and Henry Box Brown "instead of making speeches might be making laws. Instead of commanding the types of a newspaper press [ ] might be commanding armies and navies" and could more effectively organize the liberation of their enslaved brethren in the U. S. from these strongholds.
Антиохия колледжінің басшылығы және соңғы жылдары
1852 жылдың қыркүйегінде ол Free Soil партиясы тарапынан Массачусетс штатының губернаторы лауазымына ұсынылып, сол күні Огайо штатының Yellow Springs қаласында құрылған Антиохия колледжінің президенті болып тағайындалды. Губернаторлыққа сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол колледж президенттігіне келісіп, өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. Ол экономика, философия және теология пәндерін оқытты; студенттердің арасында және Орта Батыс аймағындағы қоғамдық мектептерді насихаттайтын лекцияларына қатысқан қарапайым тыңдаушылардың арасында кең танымал болды. Манн сондай-ақ өзінің немере сіңлісі Ребекка Пеннеллді, еркек әріптестерімен тең жалақы алатын алғашқы әйел оқытушы ретінде жұмысқа алды. 1859 жылғы бітіру салтанатындағы сөзінде ол: "Адамзат үшін бір жеңіске қол жеткізбейінше, өлуден ұялу керек" деді. Антиохия колледжі христиандық байланыспен құрылды, бірақ кейіннен олар қаржылық қолдауларын кері тартып алды, нәтижесінде колледж көп жыл бойы секталық дау-жанжалдардың салдарынан шектеулі қаржымен күресуге мәжбүр болды. Маннның өзі сектанттыққа мойынбұрмағаны үшін айыпталды, себебі ол бұрын қауымдық дінде тәрбиеленген болатын, ал кейін Унитарий шіркеуіне қосылды. Манн Антиохияға сондай-ақ, ол бірлескен білім беретін мекеме болғандықтан қызығушылық танытты, ол елдегі алғашқылардың бірі болып ерлер мен әйелдерді бірге оқытты. Алайда, Манн мен оның әйелі үлкен теңдік іздеп келген қыз студенттермен келіспеушіліктерге тап болды. Жастар әйелдер өздерінің мінез-құлқына қойылған шектеулерге наразылық білдіріп, әдеби қоғамдарда ер адамдармен кездесуді қалады, бірақ Манн мен оның әйелі бұған қарсы болды. 1859 жылғы бітіру салтанатынан кейін ол денсаулығына кеп келгенше құлап, сол жазда ішек қабынуынан қайтыс болды. Антиохия тарихшысы Роберт Стракер Маннның "діншіл экстремистердің құрбаны болғанын" жазды. Ральф Уолдо Эмерсон Антиохиядағы "еңбек пен өмірдің қасіретті ысырабын" айтып ренжіді. Маннның әйелі, "мартирлердің қаны осы жерді суландырады" деп қайғымен жазды, кейін оның денесін Yellow Springs-тен қайта жерледі. Ол өзінің бірінші әйелінің қасында Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы Солтүстік зиратта жерленген.
Мұра
Тарихшылар Маннды соғысқа дейінгі кезеңде білім беру реформасының ең ірі басшыларының бірі деп есептейді.
Еске алу
Әлемдегі көптеген жерлер Маннның есімімен аталады. Олардың ішінде АҚШ-тағы 50-ден астам мемлекеттік мектеп бар. Хорас Маннның ескерткіші Дэниел Вебстердің ескерткішімен бірге Массачусетс штатының ғимаратының алдында тұр. Антиохия колледжінде оның сөзі жазылған монумент орнатылған, ол жақында колледждің ұраны ретінде қабылданды: "Адамзат үшін бір жеңіс жеңгенше өлуге ұялу керек". Солтүстік Колорадо университеті кампусына кіретін қақпаларды 1910 жылғы түлектердің сыйы ретінде оның құрметіне атады. Спрингфилд, Иллинойс штатында орналасқан Иллинойс білім беру қауымдастығының өзара сақтандыру компаниясы 1950 жылы Маннның құрметіне Хорас Манн білім беру корпорациясы деп қайта аталды. Канзас штатының Питтсбург қаласындағы Питтсбург мемлекеттік университетінде Хорас Манн мектебі деп аталатын ғимарат бар. Қазіргі уақытта онда Студенттерді қарсы алу орталығы орналасқан. Массачусетс штатында жергілікті мектеп округтерімен бекітілген мемлекеттік чартерлік мектептер Хорас Манн чартерлері деп аталады. Браун университетінің аспирантурасы жыл сайын өзінің бір түлегіне Хорас Манн медалін табыс етеді.