Кіріспе
Американдық өнер тарихшысы Чарльз Элиот Нортон (16 қараша 1827 – 21 қазан 1908) – американдық жазушы, әлеуметтік сыншы және Жаңа Англиядағы Гарвард университетінің өнер профессоры. Ол прогрессивті әлеуметтік реформатор және либералды белсенді болды, көптеген замандастары оны АҚШ-тағы ең білімді адам деп есептеді. Ол 20 ғасырдың ақыны Т. С. Элиотпен туыс, атақты Элиоттар отбасынан шыққан, ол өзінің мансабын Ұлыбританияда жасады.
Charles Eliot Norton (November 16, 1827 – October 21, 1908) was an American author, social critic, and Harvard professor of art based in New England. He was a progressive social reformer and a liberal activist whom many of his contemporaries considered the most cultivated man in the United States. He was from the same notable Eliot family as the 20th century poet T. S. Eliot, who made his career in the United Kingdom.
Ерте өмір
Нортон 1827 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Эндрюс Нортон (1786–1853) – унитариандық теолог және Гарвард университетінде қасиетті әдебиет профессоры болған; анасы – саудагер Самуил Элиоттың қызы Кэтрин Элиот. Гарвард университетінің президенті Чарльз Уильям Эллиот оның туысы еді. Нортон 1846 жылы Гарвардты бітірді, онда ол "Хэсти Пудинг" клубының мүшесі болды, содан кейін Бостондағы Шығыс Үндістан сауда фирмасында жұмыс істеді және 1849 жылы Үндістанға сапар шекті. Еуропа бойынша саяхаттағаннан кейін, Джон Раскин мен Рафаэльге дейінгі суретшілердің ықпалына ілігіп, 1851 жылы Бостонға оралып, өзін әдебиет пен өнерге арнады. Ол Дантенің "Vita Nuova" (1860 және 1867) және "Divina Commedia" (1891–92, 3 томдық, 1902 жылы Нортонның мұқият түпкілікті редакциясы жарық көрді) еңбектерін аударды. Нортон Азамат соғысы кезінде Лоялдық баспа қоғамының хатшысы ретінде тынымсыз еңбек етіп, елдің әртүрлі газет редакторларымен байланыс жасады. Олардың арасында өмір бойы дос болған журналист Джонатан Бакстер Харрисон да болды. 1864 жылдан 1868 жылға дейін Джеймс Рассел Лоуэллмен бірлесіп, өте беделді "North American Review" журналын басқарды. 1861 жылы ол және Лоуэлл Генри Уодсворт Лонгфеллоуға Данте аудармасын жасауға және бейресми Данте клубын құруға көмектесті.
Неке және отбасылық өмір
1862 жылы Нортон 35 жасында 24 жасар Сьюзан Ридли Седжвикке (21 ақпан 1838 – 17 ақпан 1872), Теодор Седжвик III-тің және Сара Морган Эшбернердің қызына үйленді. Олардың алты баласы болды: Элиот (1863), Сара (1864), Елизавета (1866), Руперт (1867), Маргарет (1870) және Ричард (1872). Сьюзан алтыншы баласын туғаннан кейін Германияның Дрезден қаласында 33 жасында қайтыс болды.
Батыс өркениетінің түсінігі
Нортонның тәжірибесі мен ғылыми көренемі бар адам ғана – Моунт-Билдерлер туралы жазған, Үндістанды шарлаған, классикалық археологияны ұйымдастырған, ортағасырлық мұрағаттарды зерттеген, тоғызыншы ғасыр суреттерін жариялаған адам ғана Батыс өркениетін жасауға қабілетті болған. Тек осы материалдарды колледж оқу бағдарламаларындағы хаостық жылдардағы оқу процесінен өткізіп, іріктеген жағдайда ғана. Себебі Батыс өркениетінің өзіне тән ғылыми және оқу-әдістемелік ерекшелігі болды.
Саяхат және достық
1855 жылдан 1874 жылға дейін Нортон көп уақытын Еуропа құрлығында және Англияда саяхаттап, тұрып өткізді. Осы кезеңде ол Томас Карлайл, Джон Раскин, Эдвард Фитцджеральд және Лесли Стивенмен достық қарым-қатынас орнатты, бұл америкалық және ағылшын әдебиетшілерін жақын жеке қарым-қатынасқа әкелуге ықпал етті. Тағы бір досы – Рэдъярд Киплингтің әкесі Джон Локвуд Киплинг. Әкесі мен ұлы Бостондағы Нортонды зиярат етті; кіші Киплинг бұл сапарды жылдар өткен соң өзінің өмірбаянында еске алды: «Біз Бостондағы [әкеме] ескі досы, Гарвардтан Чарльз Элиот Нортонға бардық, оның қыздарын бала кезімде және содан бері Гранжде таныған едім. Олар Бостондық брахмандардың өкілдері, керемет өмір сүрді, бірақ Нортон өзінің елінің болашағына қатысты алаңдаушылыққа толы болды, жердің астындағы сілкіністі сезінді, сияқты аттар жердің қозғалысын сезінеді. Біз кітапханасына оралғанда Нортон Эмерсон, Венделл Холмс, Лонгфеллоу және Алкотттар туралы, сондай-ақ өткеннің басқа да ықпалдары туралы айтты, ол кітаптары арасында шуылдап парақтап отырды, өйткені ол ғалымдардың арасында ғалым еді. Нортон 1860 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ол 1874 жылы Гарвардта оқытуды бастады. 1875 жылы Гарвардта өнер тарихы профессоры болып тағайындалды, бұл онымен арнайы құрылған кафедра, ол 1898 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін басқарды. Ол өзінің оқытуын өнер тарихының алтын ғасырларына – классикалық Афиныға, венециялық сәулеттің итальяндық готика стиліне және ерте Ренессанстың Флоренциясына шоғырландырды. Досы Раскин сияқты, Нортон жұмысшы табына ең жақсы қызмет – оларға машина сияқты еңбек етуге мәжбүр болмай, шеберлікпен айналысу арқылы қанағат алу мүмкіндігін беру деп сенді. Т. Дж. Джексон Лирс Нортонды Америкадағы өнер және қолөнер қозғалысының ең көрнекті жақтаушысы деп сипаттады. Нортон Бостон өнер және қолөнер қоғамының негісқалаушы мүшесі болды.
We visited at Boston [my father's] old friend, Charles Eliot Norton of Harvard, whose daughters I had known at The Grange in my boyhood and since. They were Brahmins of the Boston Brahmins, living delightfully, but Norton himself, full of forebodings as to the future of his land’s soul, felt the established earth sliding under him, as horses feel coming earth tremors. Norton spoke of Emerson and Wendell Holmes and Longfellow and the Alcotts and other influences of the past as we returned to his library, and he browsed aloud among his books; for he was a scholar among scholars. Norton was elected a Fellow of the American Academy of Arts and Sciences in 1860. He began teaching at Harvard in 1874. In 1875, he was appointed professor of the history of art at Harvard, a chair which was created for him and which he held until retirement in 1898. He "centered his teaching upon the golden ages of art history classical Athens, the Italian Gothic style of Venetian architecture, and the Florence of the early Renaissance." Like his friend Ruskin, Norton believed one of the best things one could do for working class people was to give them opportunities to gain satisfaction by engaging in workmanship, as opposed to monotonous routine labor where they have to work like machines. T. J. Jackson Lears has described Norton as the foremost American proponent of the Arts and Crafts movement. Norton was a founding member of The Society of Arts and Crafts of Boston.
Кейінгі жылдар
1881 жылы ол Афинадағы Америка классикалық зерттеулер мектебін құруға көмектесті. ХХ ғасырдың басында Нортон евтаназияны заңдастыруды қолдады. Ол Огайо штатының әлеуметтік қайраткері Анна С. Холл бастаған, Огайо және Айова штаттарында дәрігерлердің көмегімен өлімге дейін жетекке алу заңдарын қабылдауға бағытталған қозғалысқа өзінің атын берді. Нортон 1908 жылғы 21 қазанда туған үйі "Шейди Хиллде" қайтыс болды және Маунт-Оберн зиратында жерленді.
Мұра
Нортон өзінің зияткерлік қызығушылығының кеңдігі, көрнекті ғылыми еңбектері және жалпыға ортақ игілікке деген қызығушылығы үшін жоғары бағаланды. Оған Кембридж университетінің Litt. D., Оксфорд университетінің D. C. L., Колумбия университетінің L. H. D. және Гарвард пен Йель университеттерінің LL. D. құрметті докторлық дәрежелері табысталды. Гарвардтағы оның көптеген студенттерінің бірі – Джеймс Лоуб болды, ол 1907 жылы археология саласында «Чарльз Элиот Нортон атындағы естелік лекциялар» институтын құрды. Чарльз Элиот Нортон лекциялары Гарвард университетінің көрнекті профессорларымен жыл сайын оқылады. Нортон кітапханасының ең құнды бөлігін Гарвард университетіне сыйлады.