Кіріспе

1636–1680 жж.) Джозеф Гланвилл (1636–4 қараша 1680) – ағылшын философы, дін қызметкері және жазушы. Өзі ғалым болмаса да, оны "виртуоздардың ең шебер жақтаушысы" деп атаған, яғни 17 ғасырдың соңындағы ағылшын табиғат зерттеушілерінің көзқарасын насихаттаушы. 1661 жылы ол: «Болашақта Индияға дейінгі қашықтықтағы байланыс, біз үшін әдеби хат алмасудай табиғи болуы мүмкін» деп болжады.

Өмір

Ол қатаң пуритандық отбасында тәрбиеленді және Оксфорд университетінде білім алды, онда 1655 жылы Эксетер колледжінде бакалавр (B.A.), ал 1658 жылы Линкольн колледжінде магистр (M.A.) дәрежесін алды. Гланвилл 1662 жылы Фромның викарийі тағайындалды және 1664 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болды. Ол 1666 жылдан 1680 жылға дейін Бат аббат шіркеуінің пасторы, ал 1678 жылы Вустердің пребендари болды. Гланвиллдің ерекшелігі – заманауи философиялық мәселелерде "орта жол" іздеуі. Оның жазбаларында бір-біріне қайшы келетін түрлі сенімдер кездеседі. Гланвиллдің ойлау жолы мен әдістемесі туралы Базиль Виллидің "XVII ғасырдың фондық ақпараты" (1934) еңбегінде талқыланады.

Рационалдылық және ашық сөйлеу

Ол 1661 жылғы басылымдардағы «Догматизациялаудың бос еңбегі» атты еңбектің авторы болды, онда схоластика мен діни қуғын-сүргін сынға алынды. Бұл діни төзімділікке, ғылыми әдіске және ой еркіндігіне шақыру болды. Сонымен қатар, ол Мэтью Арнольдтың Виктория дәуіріндегі «Ғылымшы цыған» поэмасына материал болған әңгімеден тұрады. Гланвилл бастапқыда картезиандық болды, бірақ кейін скептицизммен айналысып, «Догматизациялаудың бос еңбегі» (1665) қайта қаралып, кеңейтілген «Scepsis Scientifica» еңбегінде өзгерістер енгізуді ұсынды. Ол «Корольдік қоғамға» арналған ашық «Сөзбен» басталды; Қоғам оған мүшелікке сайлау арқылы жауап берді. Ол өзінің шектеулі скептикалық көзқарасының және Қоғамның пайдалы білімді өндіруінің өкілі ретінде қызметін жалғастырды. Ол өзінің бағдарламасының бір бөлігі ретінде тілді анық қолдануды, анықтамаларын бұрмаламауды және метафораға сүйенуді ұсынды. Сонымен қатар, «Уағыз туралы эссесінде» (1678) Роберт Саут сияқты уағыз айтқанда тікелейлік емес, қарапайым тілді қолдануды жақтады; ол конформист емес уағыздарға қарсы айтылған сынды да білді. Ол «қарапайым» терминінің түсіндіруді қажет ететінін жақсы білді. «Философия және дін бойынша бірнеше маңызды тақырыптар туралы эсселерде» (1676) ол кем дегенде ішінара конформизмге бағытталған «Ақыл мен діннің үйлесімділігі» атты маңызды эссе жазды. Гланвиллдің пікірінше, ақыл-ой оппозицияда болумен үйлеспейді. «Антифанатикалық дін және еркін философияда», томнан басқа эсседе, ол Вильям Перкинске дейінгі діндегі қиялға негізделген жарықтандыру дәстүрін, ақыл-ойының төмендеуіне байланысты сынға алды. Бұл эссе «Жаңа Атлантиданың жалғасы» деген тақырыпта жазылған және Фрэнсис Бэконның утопиясымен байланысты. Гланвилл аллегорияда Кембридж платониктерін білдіретін «Жас академиктерді» Британиядағы діни дүрбелеңге сәйкес келетін зиялық қиындықтардың ортасына орналастырды. Олар заманауи және ежелгі ойларды біріктіріп, осы қиындықтарды жеңіп өтті. Алайда Гланвилл әлемді тек ақыл-ойымен ғана түсіндіруге болмайды деп ойлады. Тіпті табиғаттан тыс құбылыстарды да бастапқы қағидалар арқылы шешу мүмкін емес, оларды эмпирикалық жолмен зерттеу қажет. Осының нәтижесінде Гланвилл болжамды табиғаттан тыс оқиғаларды сұрақтар арқылы және оқиға орнын тексеру арқылы зерттеуге тырысты.

Атеизм, скептицизм және Аристотель

Оның көзқарастары Гланвиллдің өзінің атеизммен айыпталуына тосқауыл болмады. Бұл, ол Роберт Кроссемен Аристотель еңбегінің маңыздылығы туралы пікір таласына түскеннен кейін орын алды. Өзін және Корольдік қоғамды «Plus ultra» еңбегінде қорғай отырып, ол қазіргі медицина (физика) оқытуын сынады, ал оған Генри Стубб «The Plus Ultra reduced to a Non Plus» (1670) еңбегімен жауап берді. Аристотельге қатысты пікірлері католик дін қызметкері, Блэкло есімімен танылған Томас Уайттың шабуылына әкелді. «Генри Стуббе мырзаға алдын ала жауап» (1671) еңбегінде ол «виртуоздардың философиясын» нақты анықтады: «көзбен көрінетін қарапайым нәрселер» барлық сенімнің негізі ретінде құрметтелуі керек; «сенімді күдікпен қарау» жеткілікті дәлел болмаған жағдайда ғана болуы керек; және бұл тәсіл «күмәншілдікке де, сенімсіздікке де қарсы» екенін мәлімдеді. Уайтқа ол өзінің күмәнді екенін жоққа шығарды. Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, оның тәсілі рационалды фидеизмнің бір түрі болған. Оның «Philosophia Pia» (1671) еңбегі Корольдік қоғамның «эксперименталды философиясы» мен дін арасындағы байланыс туралы баяндады. Бұл, қоғамның сыншыларының бірі Мерик Касаубонның Питер дю Муленге жазған хатына жауап ретінде жазылған. Ол оны энтузиазмның тамырына күмән келтіру үшін пайдаланды, ал энтузиазм – оның басты нысанасы болған конформистердің арасында кең таралған еді. Сондай-ақ, ол Рихард Бакстерді де сынады, ол да Қоғамды атеистікке ұмтылумен айыптаған.