Фридрих Шеллинг: Неміс философының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс философы (1775–1854)

Фридрих Вильгельм Жозеф Шеллинг (27 қаңтар 1775 – 20 тамыз 1854), кейіннен (1812 жылдан кейін) фон Шеллинг – неміс философы. Философия тарихындағы дәстүрлі көзқарас бойынша, ол неміс идеализмінің дамуындағы орталық тұлға саналады, алғашқы жылдары оның ұстазы болған Иоганн Готлиб Фихте мен бір кездегі университеттегі бөлмедесі, жақын досы, кейіннен қарсыласы болған Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің арасында орналасады. Шеллингтің философиясын түсіну оның үздіксіз дамуына байланысты қиындық тудырады. Шеллингтің ой-пікірлері көбінесе, әсіресе ағылшын тілді елдерде назардан тыс қалды. Бұған Гегельдің ықпалының күшеюі себеп болды, оның пісіп-жетілген еңбектері Шеллингті идеализмнің дамуындағы маңызсыз ескерту ретінде көрсетеді. Шеллингтің "Табиғат философиясы" да ғалымдар тарапынан сынауға ұшырады, себебі ол аналогияларға бейім және эмпириялық зерттеулерге негізделмеген. Дегенмен, кейінгі философтар Шеллингтің шығармаларын қайта қарауға қызығушылық танытты.

Ерте өмір

Шеллинг Вюртемберг герцогтігіндегі Леонберг қаласында (қазіргі Баден-Вюртемберг) Иосиф Фридрих Шеллинг пен Готтлибин Мари Клесстің ұлы болып дүниеге келді. 1783–1784 жылдары Шеллинг Нюртингендегі латын мектебінде оқыды және өзінен бес жас үлкен Фридрих Холдерлинді танысты. Содан кейін Шеллинг Тюбингенге жақын Бебенхаузендегі монастырь мектебінде білім алды, онда оның әкесі капеллан және шығыстану профессоры болған. 1790 жылдың 18 қазанында, 15 жасында, ол Вюртембергтегі Евангелиялық-лютеран шіркеуінің семинариясы – Тюбингер Стифтіне оқуға қабылданды, әдеттегі қабылдау жасы 20-ға толмағандықтан. Стифте ол Гегельмен және Хольдерлинмен бір бөлмеде тұрды, олар жақын дос атанды. Шеллинг шіркеу әулиелері мен ежелгі грек философтарын зерттеді. Оның қызығушылығы бірте-бірте лютерандық теологиядан философияға ауысты. 1792 жылы ол «Antiquissimi de prima malorum humanorum origine philosophematis Genes. III. explicandi tentamen criticum et philosophicum» тақырыбында магистрлік диссертациясын қорғады, ал 1795 жылы Готтлоб Кристиан Сторртың жетекшілігімен «De Marcione Paulinarum epistolarum emendatore» (Маркион Паулин хаттарын түзетуші ретінде) атты докторлық диссертациясын аяқтады. Осы аралықта ол Кант пен Фихтеді оқып, олар оған зор ықпал етті. Шеллингтің ерте кезеңін көрсететін нәрсе – оның сол кезде Фихтенің үйінде тұрған философиялық жазушы демен хаттар арқылы және Фихте журналында (1796/97) өзара әрекеттесу, прагматизм және Лейбниц туралы пікір алмасуы. 1797 жылы аристократиялық отбасының екі баласына сабақ беріп жүргенде, ол олармен бірге Лейпцигке сапар шекті және Лейпциг университетіндегі дәрістерге қатысуға мүмкіндік алды, онда ол химия мен биологияны қоса алғанда, қазіргі заманғы физикалық зерттеулерге қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ Дрезденге барды, онда Саксония сайлаушысының коллекцияларын көрді, кейіннен ол өнер туралы ойларында осы коллекцияларға сілтеме жасады. Жеке өмірінде 1797 жылдың тамызында Дрезденге жасаған алты апталық сапарында Шеллинг Август Вильгельм Шлегель мен Карл Фридрих Шлегель, оның болашақ әйелі Каролина (сол кезде Август Вильгельмге үйленген) және Новалиспен кездесті.

Schelling was born in the town of Leonberg in the Duchy of Württemberg (now Baden Württemberg), the son of Joseph Friedrich Schelling and Gottliebin Marie Cleß. From 1783 to 1784, Schelling attended the Latin school in Nürtingen and knew Friedrich Hölderlin, who was five years his senior. Subsequently Schelling attended the monastic school at Bebenhausen, near Tübingen, where his father was chaplain and an Orientalist professor. On 18 October 1790, at the age of 15, he was granted permission to enroll at the Tübinger Stift (seminary of the Evangelical Lutheran Church in Württemberg), despite not having yet reached the normal enrollment age of 20. At the Stift, he shared a room with Hegel as well as Hölderlin, and the three became good friends. Schelling studied the Church fathers and ancient Greek philosophers. His interest gradually shifted from Lutheran theology to philosophy. In 1792, he graduated with his master's thesis, titled Antiquissimi de prima malorum humanorum origine philosophematis Genes. III. explicandi tentamen criticum et philosophicum, and in 1795 he finished his doctoral thesis, titled De Marcione Paulinarum epistolarum emendatore (On Marcion as emendator of the Pauline letters) under Gottlob Christian Storr. Meanwhile, he had begun to study Kant and Fichte, who influenced him greatly. Representative of Schelling´s early period is also a discourse between him and the philosophical writer de, who was Fichte´s housemate at that time, in letters and in Fichte´s Journal (1796/97) on interaction, the pragmatic and Leibniz. In 1797, while tutoring two youths of an aristocratic family, he visited Leipzig as their escort and had a chance to attend lectures at Leipzig University, where he was fascinated by contemporary physical studies including chemistry and biology. He also visited Dresden, where he saw collections of the Elector of Saxony, to which he referred later in his thinking on art. On a personal level, this Dresden visit of six weeks from August 1797 saw Schelling meet the brothers August Wilhelm Schlegel and Karl Friedrich Schlegel and his future wife Caroline (then married to August Wilhelm), and Novalis.

Жена кезеңі

Екі жылдық жетекшілік қызметтен кейін, 1798 жылдың қазан айында 23 жасында Шеллинг Йена университетіне философиядан ерекше (ақысыз) профессор ретінде шақырылды. Йенадағы уақыты (1798–1803) Шеллингті романтизмнің зиялық қозғалысының ортасына қойды. Ол Иоганн Вольфганг фон Гётемен жақын қарым-қатынаста болды, Гёте «Вон дер Велцеле» еңбегін оқып, «Натурфилософияның» поэтикалық сапасын жоғары бағалады. Саксония-Веймар герцогдығының премьер-министрі Гёте Шеллингті Йенаға шақырды. Алайда Шеллинг Веймар классицизмінің екінші тірегі Фридрих Шиллердің туындыларын рухтандырған этикалық идеализмге бейжай қарады. Кейін Шеллингтің «Өнер философиясы туралы дәрістері» (Vorlesung über die Philosophie der Kunst, 1802/03) Шиллердің өрнектілік туралы теориясын жан-жақты қарастырды. Йенада Шеллинг бастапқыда Фихтемен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ табиғатқа қатысты әртүрлі көзқарастары салдарынан арақатынастары суытыла бастады. Фихте оған трансценденталдық философияға ден қоюға кеңес берді, атап айтқанда, өзінің «Wissenschaftlehre» еңбегіне. Бірақ романтикалық мектептің мойындалған жетекшісі Шеллинг Фихтенің ойларын суық және абстрактілі деп санады. Шеллинг Август Вильгельм Шлегель және оның әйелі Каролинамен ерекше жақындық танытты. Шеллинг пен Каролинаның кіші қызы Огюста Бёмерге үйлену туралы әңгіме қозғалды. 1800 жылы Огюста дизентериядан қайтыс болды, көптеген адамдар оның ем-домды бақылаған Шеллингті кінәлады. Алайда Роберт Ричардс «Өмірдің романтикалық тұжырымы» атты кітабында Шеллингтің араласуының нәтижесіз болғанын айтады, себебі оқиға орнына келген дәрігерлер Огюстаның ауруының өліміне әкелетініне баршаны сендірді. Огюстаның өлімі Шеллинг пен Каролинаны жақындастырды. Шлегель Берлинге көшіп кетті, ал Гёте көмегімен ажырасу рәсімі реттелді. Шеллингтің Йенадағы уақыты аяқталды, 2 маусымда 1803 жылы ол Каролинамен Йенадан тысқары жерде неке қиды. Олардың неке тойы Шеллингтің мектептегі досы, ақын Фридрих Хёльдерлинмен соңғы рет кездескен сәті болды, ол сол кезде психикалық ауруға шалдыққан еді. Йена кезеңінде Шеллинг Гегельмен қайтадан жақын қарым-қатынас орнатты. Шеллингтің көмегімен Гегель Йена университетінде жеке лекция оқушы (Privatdozent) болды. Гегель «Фихте және Шеллингтің философиялық жүйелерінің айырмашылығы» (Differenz des Fichte'schen und Schelling'schen Systems der Philosophie, 1801) атты кітап жазды және Фихте мен Карл Леонхард Рейнгольд сияқты идеалистік алдыңғыларын сынап, Шеллингтің ұстанымын қолдады. 1802 жылдың қаңтарынан бастап Гегель мен Шеллинг «Философияның сындық журналы» (Kritisches Journal der Philosophie) журналын бірлесіп шығарып, табиғат философиясы бойынша мақалалар жариялады, бірақ Шеллинг редакциялық жұмыстарға қатыса алмады, сондықтан журнал басылымдарының көп бөлігі Гегельдің ойларын бейнеледі, олар Шеллингтің пікірлерінен ерекшеленді. 1803 жылдың көктемінде Шеллинг Йенадан Вюрцбургке көшкен кезде журнал жабылды.

After two years tutoring, in October 1798, at the age of 23, Schelling was called to University of Jena as an extraordinary (i. e., unpaid) professor of philosophy. His time at Jena (1798–1803) put Schelling at the centre of the intellectual ferment of Romanticism. He was on close terms with Johann Wolfgang von Goethe, who appreciated the poetic quality of the Naturphilosophie, reading Von der Weltseele. As the prime minister of the Duchy of Saxe Weimar, Goethe invited Schelling to Jena. On the other hand, Schelling was unsympathetic to the ethical idealism that animated the work of Friedrich Schiller, the other pillar of Weimar Classicism. Later, in Schelling's Vorlesung über die Philosophie der Kunst (Lecture on the Philosophy of Art, 1802/03), Schiller's theory on the sublime was closely reviewed. In Jena, Schelling was on good terms with Fichte at first, but their different conceptions, about nature in particular, led to increasing divergence. Fichte advised him to focus on transcendental philosophy: specifically, Fichte's own Wissenschaftlehre. But Schelling, who was becoming the acknowledged leader of the Romantic school, rejected Fichte's thought as cold and abstract. Schelling was especially close to August Wilhelm Schlegel and his wife, Caroline. A marriage between Schelling and Caroline's young daughter, Auguste Böhmer, was contemplated by both. Auguste died of dysentery in 1800, prompting many to blame Schelling, who had overseen her treatment. Robert Richards, however, argues in his book The Romantic Conception of Life that Schelling's interventions were most likely irrelevant, as the doctors called to the scene assured everyone involved that Auguste's disease was inevitably fatal. Auguste's death drew Schelling and Caroline closer. Schlegel had moved to Berlin, and a divorce was arranged with Goethe's help. Schelling's time at Jena came to an end, and on 2 June 1803 he and Caroline were married away from Jena. Their marriage ceremony was the last occasion Schelling met his school friend the poet Friedrich Hölderlin, who was already mentally ill at that time. In his Jena period, Schelling had a closer relationship with Hegel again. With Schelling's help, Hegel became a private lecturer (Privatdozent) at Jena University. Hegel wrote a book titled Differenz des Fichte'schen und Schelling'schen Systems der Philosophie (Difference between Fichte's and Schelling's Systems of Philosophy, 1801), and supported Schelling's position against his idealistic predecessors, Fichte and Karl Leonhard Reinhold. Beginning in January 1802, Hegel and Schelling published the Kritisches Journal der Philosophie (Critical Journal of Philosophy) as co editors, publishing papers on the philosophy of nature, but Schelling was too busy to stay involved with the editing and the magazine was mainly Hegel's publication, espousing a thought different from Schelling's. The magazine ceased publication in the spring of 1803 when Schelling moved from Jena to Würzburg.

Вюрцбургке көшіп келу және жеке жанжалдар

Йенадан кейін Шеллинг Брунония медицинасын (Джон Браун теориясы) зерттеу үшін де және Андреас Рошлаубпен бірге Бамбергке біраз уақытқа барды. 1803 жылдың қыркүйегінен 1806 жылдың сәуіріне дейін Шеллинг Вюрцбург университетінің профессоры болды. Бұл кезең оның көзқарастарындағы айтарлықтай өзгерістермен және Фихте мен Гегельмен соңғы араздықпен ерекшеленді. Вюрцбург, консервативті католик қаласы болғандықтан, Шеллинг әріптестері мен үкімет тарапынан көптеген қарсыластар тапты. Содан кейін 1806 жылы Мюнхенге көшіп, мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді, бастапқыда Бавария ғылымдары мен гуманитарлық академиясының мүшесі және Корольдік Көркемсурет академиясының хатшысы, кейіннен Ғылым академиясының Философиялық класының (философиялық бөлімінің) хатшысы қызметін атқарды. 1806 жылы Шеллинг Фихтеге ашық сын айтқан кітап жариялады. 1807 жылы Шеллинг Гегельдің «Рух феноменологиясы» (Phaenomenologie des Geistes) атты қолжазбасын алды, Гегель оған осы еңбекке алғысөз жазуды сұраған болатын. Өзінің философиялық теориясына бағытталған сын ескертпелерді тапқан Шеллинг, Гегельге оның ізбасарларын, оның ойын толық түсінбегендерді мазақтауды немесе өзінің тұлғасына шабуыл жасауды көздегенін анықтауды сұрап, жауап хат жолдады. Гегель жауап бермеді. Сол жылы Шеллинг Көркемсурет академиясында бейнелеу өнері мен табиғат арасындағы байланыс туралы лекция оқыды, ал Гегель оның бір досына бұл лекцияға қатысты ауыр сын жазды. Осыдан кейін олар өмірінің соңына дейін лекция залдарында және кітаптарында ашық түрде бір-бірін сынап өтті.

Мюнхен кезеңі

Мюнхендегі ресми лауазымынан бас тартпай, ол Штутгартта қысқа уақыт дәріс берді (Stuttgarter Privatvorlesungen [Штутгарт жеке дәрістері], 1810) және жеті жыл Эрланген университетінде (1820–1827). 1809 жылы Каролина қайтыс болды, ол өмірінде басылып шыққан соңғы кітабы – «Фрайхетсшифрт» (Азаттық туралы эссе) жариялағанға дейін. Үш жылдан кейін Шеллинг оның ең жақын достарының бірі Паулин Готтерге үйленді, оның жанында адал серік тапты. Мюнхенде ұзақ уақыт болған (1806–1841) кезде Шеллингтің әдеби қызметі біртіндеп тоқтап қалды. Бұл Шеллингтің Гегельдік жүйенің күшті күші мен ықпалы шектеген болуы мүмкін, себебі ол тек 1834 жылы Гегельдің қайтысынан кейін, Виктор Кузиннің еңбегін Хуберт Беккерс аударған нұсқасының алғы сөзінде Гегельдікке және өзінің бұрынғы философиялық көзқарастарына қарсы екенін жария етті. Бұл антагонизм жаңа емес еді; 1822 жылғы философия тарихы бойынша Эрланген лекциялары оны нақты айқындап көрсеткен, ал Шеллинг мифология мен дінді зерттеуді бастаған еді, ол оның пікірінше, логикалық немесе спекулятивті философияның теріс тұсына нақты оң толықтыру болып табылады.

Берлин кезеңі

Қоғамның назары Гегельдің ілімінің айқын нәтижелерінен гөрі, жаңа жүйенің, әсіресе дінге қатысты, оңтайырақ болатын нұсқауларына қатты тартылды. Дэвид Фридрих Штраус, Людвиг Фейербах және Бруно Бауэрдің сын жазбаларының пайда болуы және Гегельшіл мектептің өзіндегі келіспеушілік сол кездегі басым философиядан алшақтауды білдірді. Гегельшілдердің штаб-пәтері Берлинде бұл Шеллингтен жаңа жүйені ресми түрде қарастыруын алуға жасалған әрекеттер арқылы көрінді. Оның іске асуы 1841 жылға дейін болған жоқ, онда Шеллингтің Пруссияның жеке кеңесшісі және Берлин академиясының мүшесі болып тағайындалуы оған университетте дәріс оқу құқығын берді. Оның дәрістеріне қатысқандардың арасында Сорен Кьеркегор (Шеллингтің «үлкен ақымақтық айтқанын» айтқан және дәрістерін уақтылы аяқтамағанына шағымданған), Михаил Бакунин (оларды «қызықты, бірақ маңызсыз» деп атаған), Якоб Буркхардт, Александр фон Гумбольдт (Шеллингтің табиғаттану философиясын қабылдамаған), болашақ шіркеу тарихшысы Филипп Шафф және Фридрих Энгельс (Гегельдің жақтасы ретінде «ұлы адамның қабірін қорлаудан қорғау» үшін келген) болды. Оның курсының ашылу лекциясына көптеген ризашылық білдірген тыңдаушылар жиналды. Шеллингтің табысы оның ескі қарсыласы Г. Э. Г. Паулюспен арадағы антагонизмін күшейте түсіп, аян философиясы бойынша дәрістердің сөзсіз баяндамасын жасырын жариялауға әкелді. Шеллинг бұл пираттықты заңды түрде айыптауға және тоқтатуға қол жеткізе алмады және 1845 жылы қоғамдық дәрістер оқуын тоқтатты.

Шығармалары

1793 жылы Шеллинг Генрих Эберхард Готтлоб Паулюстың «Меморабилиен» журналына үлес қосты. 1795 жылы жазған диссертациясы «De Marcione Paullinarum epistolarum emendatore» («Паулин хаттарының түзетушісі ретінде Маркион») деп аталды. 1794 жылы Шеллинг Фихте ойларының «Ueber die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt» («Философияның жалпы формасының мүмкіндігі туралы») деген тақырыптағы баяндамасын жариялады. Бұл еңбегін Фихте өзі мойындап, Шеллингке философтар арасында бірден бедел берді. Оның «Vom Ich als Prinzip der Philosophie, oder über das Unbedingte im menschlichen Wissen» («Мен философияның принципі ретінде немесе адам біліміндегі шартсыз туралы», 1795) еңбегі, Фихтеандық идеализмнің шегінде қалып, Фихтеандық әдісті объективті қолдануға және Спинозаның көзқарастарын онымен біріктіруге бейімділік танытты. Ол Фихте мен Фридрих Иммануил Нитаммердің «Philosophisches Journal» журналына мақалалар мен шолулар жазды және физика мен медицина ғылымын зерттеуге берілді. 1795 жылы Шеллинг Кант жүйесінің қорғанысын және сынағын ұсынған, белгісіз сұхбаттасқа арналған 10 хаттан тұратын «Philosophische Briefe über Dogmatismus und Kritizismus» («Догматизм мен сын туралы философиялық хаттар») жариялады. 1796/97 жылдары «Неміс идеализмінің ең көне жүйелік бағдарламасы» деп аталатын маңызды қолжазба жазылды. Ол Гегельдің қолжазбасында сақталған. Франц Розенцвейг 1916 жылы оны алғаш рет жариялады, ол Шеллингке тиесілі деп есептелді. Бірақ авторлығы Гегель немесе Хольдерлинге де жатқызылды. 1797 жылы Шеллинг «Neue Deduction des Naturrechts» («Табиғи құқықтың жаңа дедукциясы») эссесін жариялады, ол Фихтенің «Grundlage des Naturrechts» («Табиғи құқықтың негіздері») тақырыбындағы жұмысын күткендей болды. Оның физикалық ғылымдарды зерттеуі «Ideen zu einer Philosophie der Natur» (1797) және «Von der Weltseele» (1798) трактаттарында жемісті нәтиже берді. «Ideen» еңбегінде Шеллинг Лейбницке сілтеме жасап, оның «Монадологиясынан» үзінді келтірді. Ол Лейбницті табиғи философия кезеңіндегі табиғатқа деген көзқарасы үшін жоғары бағалады. 1800 жылы Шеллинг «System des transcendentalen Idealismus» («Трансценденталды идеализм жүйесі») жариялады. Бұл кітапта Шеллинг трансценденталды философия мен табиғат философиясын бір-бірін толықтыратын ретінде сипаттады. Фихте Шеллингтің аргументіне келіспей, оның теориясында табиғаттың (Nicht Ich = объект) философияның тақырыбы бола алмайтынын, себебі философияның мазмұны – адам ақылының субъективті қызметі екенін айтты. 1801 жылы Шеллинг «Darstellung des Systems meiner Philosophie» («Менің философиялық жүйемнің тұсаукесері») жариялағаннан кейін бұл дауды тату мүмкін болмады. Фихте бұл атауды абсурд деп санады, өйткені философияны жекелендіруге болмайды деп есептеді. Сонымен қатар, бұл кітапта Шеллинг Спинозаға жоғары баға берді, ал Фихте оның еңбегін догматизм деп сынаған еді, және табиғат пен рухтың мөлшерімен ғана ерекшеленетінін, бірақ мәні жағынан бірдей екенін мәлімдеді. Шеллингтің пікірінше, абсолюттілік – бұл өзіндік ерекшеліктерге бей-жайлық, ол оны маңызды философиялық мәселе деп санайды. «Aphorismen über die Naturphilosophie» («Табиғат философиясы туралы афоризмдер») «Jahrbücher der Medicin als Wissenschaft» (1805–1808) журналында жарияланды, көбінесе Вюрцбург лекцияларынан алынған үзінділерден тұрады, ал «Denkmal der Schrift von den göttlichen Dingen des Herrn Jacobi» («Мырза Якобидің құдайлық нәрселері туралы жазбаға ескерткіш») Якобиге жасалған шабуылға жауап болды (екі философ та бір-бірін атеизммен айыптады). 1809 жылы жарық көрген «Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände» («Адам бостандығының мәні туралы философиялық зерттеулер») еңбегі маңызды, ол 1804 жылғы «Philosophie und Religion» («Философия және дін») еңбегіндегі идеяларды тереңірек зерттейді. Алайда, Йена кезеңінен айырмашылығы, жамандық – бұл нақты және идеал арасындағы мөлшерлік айырмашылықтардан туындайтын сыртқы көрініс емес, ол нақты нәрсе. Бұл еңбек Канттың түсінікті және эмпирикалық мінез арасындағы айырмашылығын нақтылай түседі. Шеллинг өзі еркіндікті «жақсылық және жамандыққа қабілеттілік» деп атады. 1815 жылы жазылған «Ueber die Gottheiten zu Samothrake» («Самотракидің құдайлары туралы») эссесі, көрінеу, үлкен жұмыстың бір бөлігі болды, «Weltalter» («Әлемнің дәуірлері»), жиі жариялауға дайын деп жарияланды, бірақ одан аз ғана жазылды. Шеллинг «Weltalter» кітабын үш бөлімнен тұратын етіп жоспарлады, ол әлемнің өткенін, қазіргісін және болашағын сипаттайды; алайда ол тек бірінші бөлімін ғана бастады, оны бірнеше рет қайта жазып, соңында жарияламады. Қалған екі бөлімі тек жоспарда қалды. Кристофер Джон Мюррей бұл жұмысты былайша сипаттайды: философияның болмысты түсіндіруге қабілетсіздігінен туындаған тұжырымдамаға сүйене отырып, ол табиғат және өзіндік философияларын Құдайдың ішіндегі қараңғы ессіз принцип пен саналы принцип арасындағы түбегейлі қақтығысқа деген жаңа сенімімен біріктіреді. Құдай әлемді түсінікті етеді, оны болмыстың негізімен байланыстырады, бірақ табиғат толыққанды интеллект емес болғандықтан, болмыс идеалдың ішіндегі жетіспеушілік ретінде, идеалдың өзінің көрінісі ретінде емес, бар болады. Үш ғаламдық дәуір – мәңгілік Құдай үшін ғана емес, бізге ғана ерекшеленеді – Құдайдың Құдайдан бұрынғы еркінің болуға ұмтылысын білдіретін басталудан, осы өсудің бөлігі болып табылатын және осылайша аралықтағы толықтырудан, сондай-ақ Құдай толыққанды және өзіне толыққанды болған соңғы нүктеден тұрады. Шеллингтің жаңа оң философиясы (positive Philosophie) туралы нақты мәліметтер оның 1854 жылғы 20 тамызда Бад Рагатцтағы қазасынан кейін ғана қолжеткілі болды. Оның ұлдары Берлин лекцияларының төрт томын шығарды: I том. Мифология философиясына кіріспе (1856); II том. Мифология философиясы (1857); III және IV томдар. Аян философиясы (1858).

In 1793, Schelling contributed to Heinrich Eberhard Gottlob Paulus's periodical Memorabilien. His 1795 dissertation was De Marcione Paullinarum epistolarum emendatore (On Marcion as emendator of the Pauline letters). In 1794, Schelling published an exposition of Fichte's thought entitled Ueber die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt (On the Possibility of a Form of Philosophy in General). This work was acknowledged by Fichte himself and immediately earned Schelling a reputation among philosophers. His more elaborate work, Vom Ich als Prinzip der Philosophie, oder über das Unbedingte im menschlichen Wissen (On the I as Principle of Philosophy, or on the Unconditioned in Human Knowledge, 1795), while still remaining within the limits of the Fichtean idealism, showed a tendency to give the Fichtean method a more objective application, and to amalgamate Spinoza's views with it. He contributed articles and reviews to the Philosophisches Journal of Fichte and Friedrich Immanuel Niethammer, and threw himself into the study of physical and medical science. In 1795 Schelling published Philosophische Briefe über Dogmatismus und Kritizismus (Philosophical Letters on Dogmatism and Criticism), consisting of 10 letters addressed to an unknown interlocutor that presented both a defense and critique of the Kantian system. Between 1796/97, there was written a seminal manuscript now known as the Das älteste Systemprogramm des deutschen Idealismus ("The Oldest Systematic Program of German Idealism"). It survives in Hegel's handwriting. First published in 1916 by Franz Rosenzweig, it was attributed to Schelling. It has also been claimed that Hegel or Hölderlin was the author. In 1797, Schelling published the essay Neue Deduction des Naturrechts ("New Deduction of Natural Law"), which anticipated Fichte's treatment of the topic in Grundlage des Naturrechts (Foundations of Natural Law). His studies of physical science bore fruit in Ideen zu einer Philosophie der Natur (Ideas Concerning a Philosophy of Nature, 1797), and the treatise Von der Weltseele (On the World Soul, 1798). In Ideen Schelling referred to Leibniz and quoted from his Monadology. He held Leibniz in high regard because of his view of nature during his natural philosophy period. In 1800, Schelling published System des transcendentalen Idealismus (System of Transcendental Idealism). In this book Schelling described transcendental philosophy and nature philosophy as complementary to one another. Fichte reacted by stating that Schelling's argument was unsound: in Fichte's theory nature as Not Self (Nicht Ich = object) could not be a subject of philosophy, whose essential content is the subjective activity of the human intellect. The breach became unrecoverable in 1801 after Schelling published Darstellung des Systems meiner Philosophie ("Presentation of My System of Philosophy"). Fichte thought this title absurd since, in his opinion, philosophy could not be personalized. Moreover, in this book Schelling publicly expressed his estimation of Spinoza, whose work Fichte had repudiated as dogmatism, and declared that nature and spirit differ only in their quantity, but are essentially identical. According to Schelling, the absolute was the indifference to identity, which he considered to be an essential philosophical subject. The "Aphorismen über die Naturphilosophie" ("Aphorisms on Nature Philosophy"), published in the Jahrbücher der Medicin als Wissenschaft (1805–1808), are for the most part extracts from the Würzburg lectures, and the Denkmal der Schrift von den göttlichen Dingen des Herrn Jacobi ("Monument to the Scripture of the Divine Things of Mr. Jacobi") was a response to an attack by Jacobi (the two accused each other of atheism). A work of significance is the 1809 Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände (Philosophical Inquiries into the Essence of Human Freedom), which elaborates, with increasing mysticism, on ideas in the 1804 work Philosophie und Religion (Philosophy and Religion). However, in a change from the Jena period, evil is not an appearance coming from quantitative differences between the real and the ideal, but is something substantial. This work clearly paraphrased Kant's distinction between intelligible and empirical character. Schelling himself called freedom "a capacity for good and evil". The 1815 essay Ueber die Gottheiten zu Samothrake ("On the Divinities of Samothrace") was ostensibly a part of a larger work, Weltalter ("The Ages of the World"), frequently announced as ready for publication, but of which little was ever written. Schelling planned Weltalter as a book in three parts, describing the past, present, and future of the world; however, he began only the first part, rewriting it several times and at last keeping it unpublished. The other two parts were left only in planning. Christopher John Murray describes the work as follows:Building on the premise that philosophy cannot ultimately explain existence, he merges the earlier philosophies of Nature and identity with his newfound belief in a fundamental conflict between a dark unconscious principle and a conscious principle in God. God makes the universe intelligible by relating to the ground of the real but, insofar as nature is not complete intelligence, the real exists as a lack within the ideal and not as reflective of the ideal itself. The three universal ages – distinct only to us but not in the eternal God – therefore comprise a beginning where the principle of God before God is divine will striving for being, the present age, which is still part of this growth and hence a mediated fulfillment, and a finality where God is consciously and consummately Himself to Himself. No authentic information on Schelling's new positive philosophy (positive Philosophie) was available until after his death at Bad Ragatz, on 20 August 1854. His sons then issued four volumes of his Berlin lectures: vol. i. Introduction to the Philosophy of Mythology (1856); ii. Philosophy of Mythology (1857); iii. and iv. Philosophy of Revelation (1858).

Табиғат философиясы

Шеллингтің табиғат философиясының міндеті – идеалдың нақтыдан туындайтынын көрсету. Тәжірибе әкелетін өзгерістер екіұштылық тұжырымдамасына, табиғаттың өзін-өзі таныту жолы – полярлық қарама-қайшылыққа алып келеді. Табиғаттағы динамикалық сатылар тізбегі – материя, негізгі кеңею және жиырылу күштерінің тепе-теңдігі, жарық (оның бағынышты процестері – магнетизм, электр және химиялық әрекеттер) және организм (оның құрамындағы көбею, тітіркену және сезімталдық фазалары). Шеллинг бастапқыда организмдердің көбейтілуі үшін Канттың "Талдау қабілетіне сын" еңбегінде дамытқан өзін-өзі ұйымдастыру тұжырымдамасын қабылдады. Бірақ Шеллинг осы ұғымды өмірдің бастапқы пайда болуымен, сондай-ақ жаңа түрлер мен туыстардың пайда болуымен кеңейтті. Ол оны қазіргі заманғы өзін-өзі ұйымдастыру теорияларымен сабақтас табиғи тарихтың толыққанды теориясы ретінде қарастырды.

Атақ-даңқы мен ықпалы

Кейбір ғалымдар Шеллингті дарынды ойшыл ретінде сипаттайды, ол өте зерек болғанымен, бір тақырыптан екіншісіне жиі ауысып, толыққанды философиялық жүйе құруға қажетті жинақтау қабілетіне ие болмады. Басқалары Шеллингтің ойларындағы терең өзгерістерге күмәнданып, оның философиясының әрқашан бірнеше ортақ тақырыпқа, әсіресе адамның еркіндігіне, абсолюттілікке және рух пен табиғат арасындағы байланысқа ден қойғанын айтады. Гегельден айырмашылығы, Шеллинг абсолюттіні тек рационалды зерттеу арқылы толыққанды түсінуге болады деп санамады. Шеллингтің еңбектері әлі де зерттеледі, бірақ оның беделі уақыт өте келе өзгеріп отырды. Оның шығармалары ағылшын романтигі, ақын және сыншы Сэмюэл Тейлор Колриджге үлкен әсер етті, ол оның идеяларын ағылшын тілдес мәдениетке енгізді, кейде толыққанды мойындамай, мысалы, "Biographia Literaria" еңбегінде. Колридждің сындық еңбектері ықпалды болды және ол ағылшын әдебиетіне Шеллингтің санасыздық туралы тұжырымын енгізді. Шеллингтің Трансценденттік Идеализм жүйесі Зигмунд Фрейдтің 1899 жылғы "Түс жору" еңбегінің алғы күші ретінде қарастырылды. XIX ғасырдағы Тюбинген университетіндегі Рим католик теологтарынан құралған Католиктік Тюбинген мектебі Шеллингтің ықпалына түсіп, оның аян философиясын католик теологиясымен үйлестіруге тырысты. 1950 жылға дейін Шеллинг тіпті Германияда да ұмытылған философ еді. 1910-1920 жылдары неокантиандық және неогегельдік философтар, мысалы Вильгельм Виндельбанд немесе Рихард Кронер, Шеллингті Фихте мен Гегельді байланыстыратын бір кезең ретінде сипаттауға бейімділік танытты. Оның соңғы кезеңі көбінесе назардан тыс қалды, ал 1790 жылдардағы және XIX ғасырдың басындағы табиғат және өнер туралы философиясы басты назарда болды. Осы контексте Куно Фишер Шеллингтің ерте философиясын "эстетикалық идеализм" деп сипаттады, оның негізгі аргументі өнерді "философияның жалғыз нақты және мәңгілік құралы және құжаты" (das einzige wahre und ewige Organon zugleich und Dokument der Philosophie) ретінде бағалауына ден қойды. Георгий Лукаш сияқты социалистік философтар оны көнешіл деп санады. Мартин Хайдеггер нацистік партиямен байланысқан кезеңінде Шеллингтің "Адамның еркіндігі туралы" еңбегінде Батыс онтологиясының маңызды тақырыптарын – болмысты, өмірді және еркіндікті тапты және оларды 1936 жылғы лекцияларында кеңінен зерттеді. 1950 жылдары жағдай өзгерді. 1954 жылы оның қайтысының жүз жылдығына орай Шеллинг туралы халықаралық конференция өтті. Карл Ясперс сияқты бірнеше философтар оның ой-пікірінің ерекшелігі мен маңыздылығы туралы баяндама жасады, қызығушылық оның өмірдің бастауы туралы соңғы жұмыстарына ауысты. Шеллинг Юрген Хабермастың 1954 жылғы диссертациясының тақырыбы болды. 1955 жылы Ясперс Шеллингтің еңбегін жариялады, оны экзистенциалистердің алға басушысы ретінде көрсетті, ал 1954 жылғы конференцияның ұйымдастырушыларының бірі Уолтер Шульц "Шеллингтің кейінгі философиясындағы неміс идеализмінің толықтығы" ("Die Vollendung des Deutschen Idealismus in der Spätphilosophie Schellings") деген мақала жариялады, онда Шеллингтің неміс идеализмін оның соңғы философиясымен, әсіресе 1840 жылдардағы Берлиндегі лекцияларымен толықтырғанын мәлімдеді. Шульц Шеллингті Гегель толық аяқтамаған философиялық мәселелерді шешкен тұлға ретінде көрсетті, бұл Шеллингті Гегельден ертерек басып өткен деген қазіргі заманғы пікірге қайшы келді. Теолог Пол Тиллих былай деп жазды: "Шеллингтен алған білімдерім менің философиялық және теологиялық дамуымның шешуші факторы болды". Морис Мерло-Понти өзінің табиғи онтология жобасын 1957-1958 жылдарғы "Табиғат курсы" еңбегінде Шеллингтің жобасымен салыстырды. 1970 жылдары табиғат философтардың қызығушылығына оралды, әсіресе қоршаған орта мәселелеріне байланысты. Шеллингтің табиғат философиясы, әсіресе табиғат пен интеллектуалды өмірді бір жүйемен және әдіспен қамту және табиғатты философияның орталық тақырыбы ретінде қайта жаңғырту ниеті қазіргі заманда қайта бағаланды. Оның неміс өнер саласына, әсіресе романтикалық әдебиет пен бейнелеу өнеріне әсері мен қарым-қатынасы 1960 жылдардың соңынан бастап Филипп Отто Рунгеден Герхард Рихтер мен Йозеф Бойске дейін қызығушылық тудырды. Бұл қызығушылық соңғы жылдары экологиялық философ Арран Гардің жұмысы арқылы қайта жанданды, ол ғылым мен гуманитарлық ғылымдар арасындағы қақтығысты жеңіп, экологиялық ғылым мен экологиялық философияны түсінудің негізін ұсынатын Шеллингтік ғылымның дәстүрін анықтады. Психологияға қатысты Шеллинг "санасыздық" терминін енгізгені үшін ерекшеленеді. Славой Жижек Шеллингтің философиясын, әсіресе ортаңғы кезеңдегі еңбектерін, "Weltalter" сияқты, Жак Лаканның еңбектерімен байланыстыруға тырысқан екі кітап жазды. Құдайдағы қарсылық және жамандық мәселесі, кейінгі Шеллинг зерттеген мәселелер, Луиджи Парейзонның ой-пікіріне әсер етті.

Some scholars characterize Schelling as a protean thinker who, although brilliant, jumped from one subject to another and lacked the synthesizing power needed to arrive at a complete philosophical system. Others challenge the notion that Schelling's thought is marked by profound breaks, instead arguing that his philosophy always focused on a few common themes, especially human freedom, the absolute, and the relationship between spirit and nature. Unlike Hegel, Schelling did not believe that the absolute could be known in its true character through rational inquiry alone. Schelling is still studied, although his reputation has varied over time. His work impressed the English romantic poet and critic Samuel Taylor Coleridge, who introduced his ideas into English speaking culture, sometimes without full acknowledgment, as in the Biographia Literaria. Coleridge's critical work was influential, and it was he who introduced into English literature Schelling's concept of the unconscious. Schelling's System of Transcendental Idealism has been seen as a precursor of Sigmund Freud's Interpretation of Dreams (1899). The Catholic Tübingen school, a group of Roman Catholic theologians at the University of Tübingen in the nineteenth century, was greatly influenced by Schelling and attempted to reconcile his philosophy of revelation with Catholic theology. Up to 1950, Schelling was almost a forgotten philosopher even in Germany. In the 1910s and 1920s, philosophers of neo Kantianism and neo Hegelianism, like Wilhelm Windelband or Richard Kroner, tended to describe Schelling as an episode connecting Fichte and Hegel. His late period tended to be ignored, and his philosophies of nature and of art in the 1790s and first decade of the 19th century were the main focus. In this context Kuno Fischer characterized Schelling's early philosophy as "aesthetic idealism", focusing on the argument where he ranked art as "the sole document and the eternal organ of philosophy" (das einzige wahre und ewige Organon zugleich und Dokument der Philosophie). From socialist philosophers like György Lukács, he was regarded as anachronistic. Martin Heidegger, during the period when he was involved with the Nazi Party, found in Schelling's On Human Freedom central themes of Western ontology being, existence, and freedom and expounded on them in his 1936 lectures. In the 1950s, the situation began to change. In 1954, the centennial of his death, an international conference on Schelling was held. Several philosophers, including Karl Jaspers, gave presentations about the uniqueness and relevance of his thought, the interest shifting toward his later work on the origin of existence. Schelling was the subject of Jürgen Habermas's 1954 dissertation. In 1955, Jaspers published Schelling, representing him as a forerunner of the existentialists and Walter Schulz, one of organizers of the 1954 conference, published "Die Vollendung des Deutschen Idealismus in der Spätphilosophie Schellings" ("The Perfection of German Idealism in Schelling's Late Philosophy") claiming that Schelling had made German idealism complete with his late philosophy, particularly with his Berlin lectures in the 1840s. Schulz presented Schelling as the person who resolved the philosophical problems which Hegel had left incomplete, in contrast to the contemporary idea that Schelling had been surpassed by Hegel much earlier. Theologian Paul Tillich wrote: "what I learned from Schelling became determinative of my own philosophical and theological development". Maurice Merleau Ponty likened his own project of natural ontology to Schelling's in his 1957–58 Course on Nature. In the 1970s, nature was again of interest to philosophers in relation to environmental issues. Schelling's philosophy of nature, particularly his intention to construct a program which covers both nature and the intellectual life in a single system and method, and restore nature as a central theme of philosophy, has been reevaluated in the contemporary context. His influence and relation to the German art scene, particularly to Romantic literature and visual art, has been an interest since the late 1960s, from Philipp Otto Runge to Gerhard Richter and Joseph Beuys. This interest has been revived in recent years through the work of the environmental philosopher Arran Gare who has identified a tradition of Schellingian science overcoming the opposition between science and the humanities, and offering the basis for an understanding of ecological science and ecological philosophy. In relation to psychology, Schelling was considered to have coined the term "unconsciousness". Slavoj Žižek has written two books attempting to integrate Schelling's philosophy, mainly his middle period works including Weltalter, with work of Jacques Lacan. The opposition and division in God and the problem of evil in God examined by the later Schelling influenced Luigi Pareyson's thought.

Цитаталар

Табиғат – көзге көрінетін рух, ал рух – көзге көрінбейтін табиғат. ["Natur ist hiernach der sichtbare Geist, Geist die unsichtbare Natur"] (Идеялар, "Кіріспе")
Тарих тұтас алғанда – Абсолюттің прогрессивті, бірте-бірте өзін-өзі ашып көрсетуі. (Трансценденталды идеализм жүйесі, 1800)
Егер еркіндіктің көрінісі міндетті түрде шексіз болса, Абсолюттің толық эволюциясы да шексіз процесс, ал тарихтың өзі – сол Абсолюттің толыққанды ашылмауы. Ол сана үшін, демек, тек көрініс үшін ғана саналы және санасыз, еркін және интуитивті болып бөлінеді; бірақ өзі, өзі орналасқан қолжетімсіз жарықта, Мәңгілік бірлік және екеуінің арасындағы мәңгілік келісімнің бастауы болып табылады. (Трансценденталды идеализм жүйесі, 1800)
Жаратылыстың соңғы мақсаты бар ма? Егер солай болса, неге ол бірден қол жеткізілмеді? Неге осы толыққандылық бастапқыда іске аспады? Бұл сұрақтарға бір ғана жауап бар: өйткені Құдай – Өмір, тек Болу емес. (Адам еркіндігінің табиғаты туралы философиялық зерттеулер, 1809)
Тек еркіндіктің дәмін татқан адам ғана оны үлгі етіп, баршаны өзгертуге, оны бүкіл ғаламға таратуға ниеттей алады. (Адам еркіндігінің табиғаты туралы философиялық зерттеулер, 1809)
Құдайдан бұрын да, одан тыс да ештеңе болмағандықтан, Ол өзінің өмір сүру негізін өзінде қамтуы керек. Барлық философиялар осылай дейді, бірақ олар бұл негізді нақты және шын мәніндегі нәрсе етпей, тек түсінік ретінде ғана айтады. (Адам еркіндігінің табиғаты туралы философиялық зерттеулер, 1809)
[Құдайлық] – ол құдайлық табиғат немесе субстанция емес, адам тек осындай тазалықпен ғана жақындаса алатын, тазалықтың жегіш күші. Барлық Болу отқа айналып кеткендей, ол әлі де Болуға араласып жатқан әркімге қол жетімсіз. (Әлемнің дәуірлері, шамамен 1815)
Демек, Құдайдың бастауы жоқ, өйткені Оның бастауының бастауы жоқ. Құдайдағы бастауы – мәңгілік бастауы, яғни мәңгілік бастауы болған, әлі де бар және ешқашан бастауы тоқтамайтын бастауы. (Хартсхорн мен Риздің "Философтар Құдай туралы айтады" кітабынан цитата, Чикаго: Чикаго университеті, 1953, 237-бет.)

"Nature is visible spirit, spirit is invisible nature." ["Natur ist hiernach der sichtbare Geist, Geist die unsichtbare Natur"] (Ideen, "Introduction")
"History as a whole is a progressive, gradually self disclosing revelation of the Absolute." (System of Transcendental Idealism, 1800)
"Now if the appearance of freedom is necessarily infinite, the total evolution of the Absolute is also an infinite process, and history itself a never wholly completed revelation of that Absolute which, for the sake of consciousness, and thus merely for the sake of appearance, separates itself into conscious and unconscious, the free and the intuitant; but which itself, however, in the inaccessible light wherein it dwells, is Eternal Identity and the everlasting ground of harmony between the two." (System of Transcendental Idealism, 1800)
"Has creation a final goal? And if so, why was it not reached at once? Why was the consummation not realized from the beginning? To these questions there is but one answer: Because God is Life, and not merely Being." (Philosophical Inquiries into the Nature of Human Freedom, 1809)
"Only he who has tasted freedom can feel the desire to make over everything in its image, to spread it throughout the whole universe." (Philosophical Inquiries into the Nature of Human Freedom, 1809)
"As there is nothing before or outside of God he must contain within himself the ground of his existence. All philosophies say this, but they speak of this ground as a mere concept without making it something real and actual." (Philosophical Inquiries into the Nature of Human Freedom, 1809)
"[The Godhead] is not divine nature or substance, but the devouring ferocity of purity that a person is able to approach only with an equal purity. Since all Being goes up in it as if in flames, it is necessarily unapproachable to anyone still embroiled in Being." (The Ages of the World, c. 1815)
"God then has no beginning only insofar as there is no beginning of his beginning. The beginning in God is eternal beginning, that is, such a one as was beginning from all eternity, and still is, and also never ceases to be beginning." (Quoted in Hartshorne & Reese, Philosophers Speak of God, Chicago: U of Chicago P, 1953, p. 237.)