Кіріспе

Snowy Mountains Scheme, сондай-ақ Snowy Hydro немесе Snowy схемасы деп аталады, ол оңтүстік-шығыс Австралиядағы гидроэлектрлік және суару кешені. Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викторияның шекарасына жақын жерде, 1949 және 1974 жылдар аралығында салынған бұл жобаға он алты ірі бөгет, тоғыз электр стансасы, екі сорғы стансасы, сондай-ақ туннельдер, құбырлар мен су құбырлары кіреді. Жоба бас инженер сэр Уильям Хадсонның басшылығымен аяқталды. Бұл Австралияда жүзеге асырылған ең ірі инженерлік жоба. Сноуи өзенінің және оның бірқатар салаларының суы, олардың көп бөлігі бұрын шығыс Гиппстлендтің өзен жазықтарына оңтүстік-шығысқа ағып, Тасман теңізінің Бас бұғазына құйылатын, биік жерлерде тоқтатылып, Мюррей және Мюрримбидж өзендерінің суару аймақтарына бағытталды. Жобаға Австралияда Ұлы бөлгіш жотасы деп аталатын қарлы таулардың континенттік бөлігі арқылы салынған екі ірі туннель жүйесі кіреді. Су құлап, ірі гидроэлектр станциялары арқылы өтеді, олар Австралия астанасы аумағы, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Викторияға жоғары жүктеме кезінде электр қуатын өндіреді. Бұл жоба Мюррей-Дарлинг бассейнінде су ағынының қауіпсіздігін де қамтамасыз етеді, Австралияның суармалы ауыл шаруашылығы саласында пайдалану үшін жылына шамамен суды береді. 2016 жылы Snowy Mountains Scheme Австралияның ұлттық мұра тізіміне енгізілді.

Өмірбаян

1800 жылдардан бері Мюррей және Мюрримбидж өзендері сумен жабдықтау және суару қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін даму мен бақылауға алынып келді. Керісінше, Австралия Альпісінде басталып, таулы және көбінесе адам тұрмайтын аймақтар арқылы ағып, Шығыс Гиппслендтің өзен жазықтарына құятын Сноуи өзені электр энергиясын өндіру немесе суару мақсатында ешқашан бақылауға алынбаған. Оның суының көп бөлігі шығысқа қарай Оңтүстік Тынық мұхитына (Тасман теңізіне) ағып кетті. Сноуи өзені Австралиядағы ең биік бастау көзіне ие және Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік-шығыс қарлы аймақтарынан судың үлкен бөлігін тартып алады. Қарлы таулар жобасын салу, ірі ішкі өзендердің ағынын толықтыру, гидроэлектр энергиясын дамыту, сондай-ақ Мюррей және Мюрримбидж аңғарларындағы ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру құралы ретінде қарастырылды. Екі ұсыныстың ұлттық маңызын ескере отырып, Ұлттық үкімет Сноуи өзенінің суларын пайдалану мәселесін талқылау үшін жиын өткізді және 1946 жылы мәселені ең кең ауқымда зерттеу үшін комитет құрылды. Бұл комитет 1948 жылдың қарашасында ұсынған есебінде бұрынғылардан әлдеқайда ірі жобаны қарастыруды ұсынды. Бұл тек Сноуи өзенінің суларын пайдалану ғана емес, сонымен қатар аймақтағы бірнеше өзендерді, тіпті Сноуи ғана емес, Мюррей мен Мюрримбидж өзендерінің салаларын да бұру мүмкіндігін қарастыруды қамтыды. Комитеттің ұсыныстары Ұлттық үкіметті, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарын білдіретін министрлер конференциясымен келісілді, сонымен қатар комитет өз зерттеулерін жалғастыруы керек деген келісімге келді. (1955 жылы тағайындалған) Сноу-Маунтинс Гидроэлектрлік Басқармасының төрағасы ретінде жобаны басқаруға таңдалды және оған шетелден жұмысшыларды іздеу тапсырылды. Хадсонның 32 (көбінесе еуропалық) елден жұмысшыларды жұмысқа алуы, олардың көпшілігі бірнеше жыл бұрын бір-бірімен соғысқан, Австралияның мәдени құрамына елеулі әсер етті.

Құрылыс

Сноуй жобасының құрылысын Сноуй таулары гидроэлектрлік басқармасы басқарды. Ол 17 қазан 1949 жылы ресми түрде басталды және 25 жылға созылды, 1974 жылы ресми түрде аяқталды. АҚШ-тың Суды қайта өңдеу бюросы мен Сноуй таулары Гидроэлектрлік басқармасы арасындағы техникалық көмек және инженерлерді оқыту туралы келісім 16 қараша 1951 жылы Вашингтон қаласында АҚШ пен Австралия арасында жасалды. 1962 жылы Дүниежүзілік банкіден 100 миллион долларлық қарыз алынды. Жобаның құрылысында туннель қазу бойынша рекордтар жасалды және ол 1974 жылы 820 миллион долларға аяқталды, бұл 1999 және 2004 жылдары 6 миллиард австралиялық долларына тең болды. Жоба үшін салынған екі қала қазір тұрақты: Австралиядағы ең биік қала – Кабрамура және Ханкобан. Кума жобаның құрылысы кезінде гүлденді және жобаны басқаратын компанияның штаб-пәтері болып қала береді. Адаминаби, Джиндабайн және Талбинго елді мекендері Эукумбен көлі, Джиндабайн көлі және Жоунама суқоймасының суларымен жабылған. Биік таулы аймандарға көлік инфрақұрылымының жақсаруы 1950 жылдары Thredbo және Guthega шаңғы курорттарының құрылысына мүмкіндік берді, оларды Австралияның шаңғы индустриясының кеңею потенциалын түсінген бұрынғы Сноуй жобасының жұмысшылары салды. Жоба Костюшко Ұлттық паркінің ішінде, дерлік толығымен оның аумағында орналасқан. Жобаның жоспары Теннесси аңғарының басқармасының жоспарына негізделген. Туннельдерді салу кезінде бірнеше теміржолдар жұмыс орындарынан шығарылған материалды тасымалдау және жұмысшылар, бетон және жабдықтарды жеткізу үшін пайдаланылды. Жобада Австралияның алғашқы транзисторлық компьютері, әлемдегі алғашқылардың бірі қолданылды. "Snowcom" деп аталған компьютер 1960 жылдан 1967 жылға дейін пайдаланылды. Жоба аяқталғаннан кейін Австралия үкіметі көптеген жұмыс күшін сақтап алып, қазір халықаралық инженерлік консалтингтік компания болып табылатын Сноуй таулары Инженерлік корпорациясын (SMEC) құрды. Жоба материктік Австралиядағы ең ірі жаңартылатын энергияны өндіруші болып табылады және Ұлттық электр нарығының жұмысында маңызды рөл атқарады, материктік Ұлттық электр нарығындағы барлық жаңартылатын энергияның шамамен 67%-ын өндіреді. Сноу жобасының негізгі функциясы суды басқару болып табылады, бірақ корпоративтендірілген модельде NSW, Орталық және Виктория үкіметтері – үш акционерлік үкіметке долларлық дивидендтер төлеуі керек. Жоба Мюррей-Дарлинг бассейніне су ағынының қауіпсіздігін қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарады. Жоба бассейнді жылына шамамен сумен қамтамасыз етеді, бұл шамамен 3 миллиард долларлық суармалы ауыл шаруашылығы саласына қосымша сумен қамтамасыз етеді. Жоба жеті электр стансасын және 16 ірі бөгеттерді тау аралық туннельдер мен су құбырлары арқылы байланыстырады. Сноу жобасының тарихы оның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Австралияны құрудағы маңызды рөлін көрсетеді. Сэр Уильям Хадсон 1949 және 1967 жылдар аралығында қызмет еткен Сноуй таулары Гидроэлектрлік басқармасының бірінші комиссары болып тағайындалды. Комиссардың міндеті – жобаның жалпы басқаруы. Ол жобаны үкіметтің жоғары деңгейінде ұсынды, халықаралық ғалымдар мен инженерлерді қабылдады, ғылыми және инженерлік зерттеулерді ынталандырды, сондай-ақ көптеген әлеуметтік және азаматтық шараларға қатысты. Сэр Уильямның басқару стилі «басқару мен еңбек арасындағы ынтымақтастыққа және ғылыми білімге (фактілерге) көзқарас емес» деп баса назар салды. Жоба 21 қазан 1972 жылы Австралияның генерал-губернаторы сэр Пол Хаслук Тумут-3 электр стансасы жобасын ресми түрде ашуымен аяқталды.

Қауіпсіздік

Жобаның құрылысы кезінде көптеген жаңашыл тәсілдер қолданылды. Мысалы, жобаның барлық бөліктерінде жүретін барлық көліктерде жүргізуші мен алдыңғы орындық жолаушысы үшін қауіпсіздік белбеулері болуы міндетті еді, сондай-ақ оларды пайдалану да талап етілді. 1958 жылдың 16 сәуірінде Кабрамураның жанындағы бөгеттегі лифт кабельдің жыртылуынан шамамен 400 футқа құлап, француз құрылыс фирмасының 4 итальяндық қызметкері қаза тапты.

"Сноу" жобасындағы жұмыс туралы жеке оқиғалар мен естеліктер

"Қарлы тау" жобасы туралы әртүрлі әңгімелер мен естеліктер жазылған. Сиобан МакХьюдің "Қарлы: билікке қол жеткізгендер" атты әлеуметтік тарихы ең танымал, ол Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының премьерінің беймәлім әдебиет саласындағы сыйлығына ие болды және 1987 жылғы ABC радиолық деректік сериясының, сондай-ақ Film Australia компаниясының 1989 жылғы "Қарлы, өсу арманы" атты деректік фильмінің бастауы болды. Оның кітабы бұрынғы "Қарлы" жұмысшылары мен тұрғындарынан алынған 90-ға жуық ауызша тарихқа негізделген, ал түпнұсқа жазбалар Жаңа Оңтүстік Уэльс мемлекеттік кітапханасында зерттеу жинағы ретінде сақталған. Кітабының 70 жылдық жаңартылған басылымы 2019 жылы New South баспасынан шықты, ал мазмұны Ричард Фидлердің танымал ABC подкасты "Conversations" бағдарламасында МакХьюмен сұхбаттасу арқылы ұсынылды. Соңғы кезде Snowy Hydro, Woden Community Service, Gen S Stories және PhotoAccess бірлесіп Digital Storytelling жобасын іске қосты, оның аясында жеті бұрынғы жұмысшы, екі өмір бойы жұмыс істеген қызметкер және "Қарлы" жұмысшысының баласынан алынған әртүрлі оқиғалар ұсынылды. Жоба аясында қатысушылар "Қарлы" жобасындағы өмірлік тәжірибелері туралы қысқаметражды фильмдер түсірді. Әр оқиға 1949 және 1974 жылдар аралығында жобаны салу кезіндегі өмірдің ерекше көрінісін ұсынады. Жобаның көркемдік жетекшісі Дженни Савиньи қатысушыларға қысқа фильмдер жасауға көмектесті, оларға сценарийлерді дайындауға, дауысты жазуға және фильмдерді монтаждауға көмектесті. The Canberra Times газетіндегі Эндрю Браунмен сұхбаттасқанда Савиньи қатысушылардың өз сөздерімен "Қарлы Гидро" тарихын жасаудың маңызды екенін айтты: "Олардың сол кезде болу сезімі мен адамдардың өміріне оның қандай мағынасы болғанын жеке түсінуге болады". Фильмдердің тұсаукесері 2018 жылдың 7 маусымында Канберрадағы New Acton қаласындағы Palace Electric Cinema кинотеатрында өтті және оларды Woden Community Service YouTube арнасынан көруге болады.

Ағымдағы операциялар

Схеманы Snowy Hydro Limited компаниясы басқарады, ол Австралия Федералды үкіметіне тиесілі, мемлекеттік емес акционерлік қоғам болып тіркелген. Қазіргі уақытта 2017 жылы жарияланған "Снежный 2.0" бағдарламасы бойынша қарлы схеманы кеңейту жұмыстары жүргізілуде. Үкімет тарапынан қолдау көрсетілгеніне қарамастан, бұл операцияның логистикалық және қаржылық мүмкіндігіне қатысты көптеген сын мен алаңдаушылықтарды қайта жақтандырды.

Қоршаған ортаны қорғау

Бастапқы жоспар бойынша Сноуи өзенінің табиғи ағысының 99%-ы Жиндабине көлінің төменгі жағындағы схема арқылы бұрылатын болды. Схемадан шығарылатын су тек жағалаудағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне негізделген, ал экожүйенің қажеттіліктері ескерілмеді. Бірақ көп ұзамай Сноуи өзенінің төменгі ағысында ауыр экологиялық проблемалар пайда болғаны анық болды. Бұл мәселеге байланысты кең ауқымды қоғамдық науқан жүргізіліп, 1998 жылдың қаңтарында Сноуи суын зерттеу комиссиясы құрылды. Комиссия сол жылдың қазан айында Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория үкіметтеріне табиғи ағымның 15%-ға дейін ұлғайтуды ұсынды. Екі үкімет те бұл көрсеткіш бойынша нақты шешім қабылдамады. Экономикалық факторлармен қатар, Мюррей өзенінің денсаулығы Сноуи өзенінен маңыздырақ деп саналды және қосымша экологиялық су ағындары оған тиімдірек пайдаланылуы мүмкін еді. 1999 жылғы Виктория штатының сайлауында тәуелсіз кандидат және Сноу Ривер Альянсының мүшесі Крейг Инграм Гиппленд Шығысы округін жеңіп алды, оның үгіт науқанының басты мақсаты Сноуи өзенінің су ағынын жақсарту болды. 2000 жылы Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттары 28%-дық ұзақ мерзімді мақсатқа келісті, бұл ішкі суармалау шаруашылықтарына келтірілген залалды өтеу үшін 156 миллион австралиялық доллар инвестиция қажет ететінін білдірді. 2010 жылғы сайлауда Инграм Гиппленд Шығысы округін Ұлттық партияға жеңіліп қалды. 2017 жылы 21%-дық мақсатқа алғаш рет қол жеткізілгені жарияланды. Кейбір су шаруашылығы мамандары, табиғатты қорғаушылар, саясаткерлер және фермерлер Сноуи өзеніне экологиялық су ағынын қайтаруды қолдауын жалғастыруда. 1996 жылы құрылған Сноу Ривер Альянсы, қоршаған ортаға су жеткізілмеу мәселесін шешу үшін жыл сайын тамыздың соңында Сноуи Ривер күнін тойлайды, бұл 2002 жылы Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Федералды үкіметтер Моумба бөгетінен Сноуи өзеніне алғаш рет су жіберген мерейтойы. Далгети ауданы мен қауымдастығы Далгети қаласының ауыз суының ластануына, балық аулаудың тоқтауына және жылдам жабылу қаупі бар кемпингтің болуына жауап ретінде құрылды. Олардың күш-жігерінің арқасында Далгетиде бөгет салынды және кемпинг сақталды. Сноу Су Лицензиясына сәйкес, Сноу Гидро Лимитед Моумба акведугін қайта іске қосты. Маусымдық өзгермелі су ағындары өзеннің экологиясы үшін маңызды, соның ішінде Австралиялық платипустар мен жергілікті Австралиялық бас балығы сияқты маңызды экожүйелерді қолдау үшін судың тазаруы да қажет. Инграм бастапқыда Сноуи өзеніне су ағынын қамтамасыз ету үшін күрескен түрлерді қорғауға бағытталған. Қазіргі уақытта осы су ағынын жеңілдету үшін үлкен су ағызу құрылысын жаңарту жұмыстары жүргізілуде.

Құралымдары

Схеманың құрылысы 1949 жылы басталды және 1974 жылы аяқталды. Гутега электр станциясы 1955 жылдың 21 ақпанында электр энергиясын өндіруге кірісті.

Электр станциялары

Су электр станциясы Орнатылған қуаты (МВт) АТ (мың) Аяқталған жылы Гутега 60 80 1955 Тумут 1 330 440 1958 Тумут 2 286.4 384 1961 Блоуэринг 80 110 1967 Мюррей 1 950 1,270 1967 Мюррей 2 550 740 1969 Тумут 3 1,800 2,210 1973 Тумут 3 Шағын СЭС 0.72 0.97 2004 Жоунама Шағын СЭС 14.4 19.3 2010 Джиндабайн тоғаны Шағын СЭС 1.1 1.5 2011 Жалпы орнатылған қуаты:

Сорғы станциялары

"Снежные горы" жобасының екі сорғы станциясы бар. Тумут 3 электр стансасындағы 600 МВт қуаттылықтағы сорғылық электр стансасы суды Талбинго суқоймасына қайтарады. 1 МВт қуаттылықтағы Jindabyne сорғы станциясы Jindabyne көлінен Island Bend-тегі Snowy Geehi туннеліне дейін суды қағу арқылы жібереді.

Кеңейту жоспарлары

2017 жылдың наурызында Малькольм Тернбулл басқарған Австралия үкіметі 2 миллиард долларлық 4,1 ГВт-қа дейін жеткен Қарлы таулар жобасын 2 ГВт насостық жинақтағыш арқылы бір аптаға дейін кеңейтуді, жаңа туннельдер мен электр станцияларын салуды ұсынды, бірақ жаңа тоғандар салу жоспары болмады. Мұндай жинақтағыштың 80% тиімділігі ұсыныс пен сұраныс арасындағы айырмашылықты теңестіру үшін жеткілікті болуы мүмкін. "Сноуви 2.0" деп аталған кеңейту 2019 жылдан бері салынып жатыр және 2026 жылға дейін аяқталуы күтілген. Кешігулерге байланысты жоба толыққанды іске қосылмай 2029 жылға дейін созылады.

Туризм

Қарлы схема – маңызды туристік орын. Схеманың негізгі нысандарына автомобиль саяхаттары Кума, Адаминеби және Джиндабайн сияқты аймақтық орталықтардан, Снежный Таулар тас жолы мен Альпілік жол сияқты схема үшін салынған жолдармен, сондай-ақ Австралияның ең биік қаласы Кабрамураға, тамаша тоған қабырғаларына және көркем көлдерге бағытталған. Схема көлдерінде, әсіресе Джиндабайн және Эукумбен көлдерінде шапан балық аулау кең таралған. 2011 жылы Адаминебиде Қарлы схема мұражайы ашылды, ол схеманың тарихын көрсетеді. Австралияда шаңғы спорты 1860 жылдары Солтүстік Қарлы тауларында басталып, 1949 жылдан бастап схема жұмысындағы тәжірибелі еуропалық шаңғышылардың келуімен және инфрақұрылымның жақсаруымен таулар кең ауқымды шаңғы индустриясын дамытуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде Тредбо және Перишер Австралияның жетекші курорттарына айналды. Гутега тоғанының құрылысы шаңғышыларды шалғай орналасқан Гутега ауданына жеткізді және 1957 жылы онда арқан жол орнатылды. Қарлы жұмысшы Чарльз Антон Тредбо аңғарының әлеуетін анықтады.

Инженерлік мұра сыйлығы

Бұл жоба Австралия инженерлерінің "Инженерлік мұраны тану" бағдарламасы аясында Ұлттық инженерлік ескерткіш тізіміне енгізілген.