Кіріспе

Тасманиядағы Гордон бөгеті (немесе жай ғана Франклин бөгеті) жобасы – Австралиядағы Тасманиядағы Гордон өзенінде ешқашан салынбаған бөгет жобасы. Жобаның тоқтатылуына әкелген қозғалыс Австралия тарихындағы ең маңызды экологиялық науқандардың біріне айналды. Бөгет су электр қуатын өндіру мақсатымен жобаланған. Құрылысы аяқталған жағдайда, пайда болатын жаңа электр қуатының көлемі, қоршаған ортаға сезімтал Франклин өзеніне, Гордон өзеніне жақын орналасқандықтан, әсер ететін еді. Бөгетке қарсы науқан кезінде екі аймақ та ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізілігіне енгізілді. Одан кейін болған науқан 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Педер көлінде үш бөгет салуға қарсы науқаннан туған шағын «жасыл» қозғалысты нығайтты. 1978 жылы бөгет жобасы жарияланғаннан бастап, 1983 жылы жоспарлар тоқтатылғанға дейін өткен бес жыл ішінде бөгетті жақтаушылар мен қарсыластары арасында қызу пікірталас болды, екі тараптан да үлкен наразылықтар өтті. 1982 жылдың желтоқсан айында наразылар бөгет құрылысының орнын басып алды, бұл кең ауқымды тұтқындауларға және жариялылықтың артуына әкелді. Келесі наурыз айында бұл дау федералдық мәселеге айналды, фотограф Питер Домбровскистің суреттері ұлттық баспа баспасөзінде жарияланған науқан 1983 жылғы сайлауда Малкольм Фрейзер үкіметінің құлауына көмектесті. Боб Хоук басқаратын жаңа үкімет бөгет құрылысын тоқтатуға уәде берді. Федералдық үкімет пен Тасмания үкіметі арасында сот процесі болды, нәтижесінде Федералдық үкіметтің пайдасына Жоғары соттың маңызды шешімі шығарылды. Бұл өзенде бөгет салуға болатын ең төменгі нүкте болды, себебі тасқын аймағы өзеннің төменгі ағысына дейін созылады. #2 бөгет, биіктігі [мәлімет жоқ], Макколл тауының жолымен (Фрэнклин өзені жолы) қол жетімді. Бұл идея Тасмания қоғамын екіге бөліп жіберді. Ол мемлекеттің экономикалық қиындыққа тап болған аймағында жұмыс орындарын құру үшін қоғамның кейбір бөліктерінен қолдау тапты. Бөгет құрылысы Тасманияға өнеркәсіп тартуға көмектеседі деп болжалды, сонымен қатар ол тікелей жұмыс орындарын да құрмақ. Алғашқы сауалнамалар бөгетке шамамен 70% қолдау көрсетті. Алайда, 1970 жылдардың басында Педер көлінің бөгетіне қарсы күреске жиналған наразылық қозғалысы жаңалыққа жауап ретінде қайта құрыла бастады. Педер бөгетіне қарсы және Оңтүстік-Батыс Тасмания іс-қимыл тобынан құрылған Тасманияның жабайы табиғат қоғамы, Тасманияның консервациялық қоры және Австралияның консервациялық қоры өзенге қатысты қоғамдық мүдделерді қорғау науқанын бастады. Домбровски мен оның әріптесі Олег Труханастың суреттері көп назар аударды. Науқан екі апта ішінде 30 мың қолдау хатын жинады. «Соңғы жабайы өзен» атты фильм Тасманияның екі коммерциялық телеарнасында көрсетілді. 1980 жылдың маусым айында шамамен 10 мың адам Хобарт көшелерімен шеру тартты, үкіметтен құрылыс жұмыстарын тоқтатуды талап етті. Бұл штат тарихындағы ең ірі митинг болды.

Компромисске ұмтылу

Лейбористік штаттық үкімет, премьер-министр Дуг Лоу басшылығымен, бастапқы ұсыныстан мойын бұрып, Франклин өзенін жаңа Жабайы өзендер ұлттық паркіне қосуға келісті. Лоу бастапқыдағы «Франклиннен төмен Гордон» ұсынысының орнына «Ольгадан жоғары Гордон» жобасын қолдады. Бұл Гордонның Франклинмен қосылатын жерінен жоғары орналасқанмен, ол әлі де жабайы табиғат сапасы жоғары аймақтарға тиісті болар еді. Бұл келісім Тасманияның оңтүстік-батысында ешқандай бөгет салуға қарсы тұрған экологиялық топтарды қанағаттандырмады. Шілде айында бөгет салуды қолдайтын және қарсы тұратын топтар (соңғыларының ішінде кәсіби одақтар да болды) Тасманияда үлкен жарнамалық кампания ұйымдастырды. HEC бөгет салынбаса, 10 000-ға дейін жұмыс орны жоғалуы мүмкін екенін мәлімдеді. Консерваторлар басымдығы бар Заң шығару кеңесі Лейбористік үкіметтің «Ольгадан жоғары Гордон» келісімін қабылдамады, керісінше бастапқы ұсынысты іске асыруды талап етті. Екі тарап келісімге келе алмады, нәтижесінде парламенттің екі палатасы арасындағы келіспеушілік салдарын тудырды.

Тергеу, референдум және Тасмания штатының сайлауы

1981 жылы Австралиялық демократтар партиясының сенаторы Дон Чипп "Тасманияның оңтүстік-батысындағы табиғи құндылықтардың Австралия және әлем үшін маңызы" және "Тасманияның ұлттық және халықаралық деңгейде маңызды жабайы аймақтарын сақтауға жәрдемдесудегі федералдық үкіметтің жауапкершілігі" тақырыбында Сенат тергеуін бастады. 1981 жылдың басында археологтар бөгет салынатын болса су астында қалатын үңгірлерде шамамен 15 000 жыл бұрынғы адамдардың қоныстанғандығын көрсететін дәлелдер тапты. Ең маңызды үңгір 1977 жылдың қаңтарында геоморфология студенті Кевин Киран тарапынан қайта табылды. 1982 жылдың ортасында Тасмания аборигендер орталығының ұсынысымен ол Кутикина деп атауға ие болды. Киран және үңгір зерттеушілердің (спелеологтардың) тобы аймақта 100-ден астам үңгір тапты. Сонымен қатар, жойылып бара жатқан түрлердің мекендеу ортасының қысылуына қатысты алаңдаушылықтар да көтерілді. 1981 жылдың 12 желтоқсанында аймақтық үкімет дауды шешу мақсатымен 1981 жылғы "Энергия жөніндегі референдумды" өткізді. Референдумда сайлаушыларға әр бөгет жобасы бойынша таңдаудың екі ғана мүмкіндігі ұсынылды. Дөңгеленген мәліметтер бойынша, 47% бастапқы Гордон төмен Франклин жобасын қолдады, 8% Гордон жоғары Ольга жобасына келісім білдірді, ал 45% жарамсыз дауыс берді. 1982 жылдың мамырында Холгейт Еңбекші партиясы үкіметі бөгет құрылысын жақтаған Робин Грей басқаратын Либералдық партиядан жеңіліс тапты. Жаңа премьер-министр бірден бастапқы жоспарды іске асыруға бұйрық берді және қажетті заңнаманы қабылдады. Грей федералдық үкіметті араласудан бас тартуға тырысты, олар араласса, Достастықтан шығып кететінін мәлімдеді. Федералдық үкімет бастапқыда дауға араласудан бас тартты.

Акциялардың ауқымы кеңейеді

1982 жылы материктік штаттарда су бөгеттеріне қарсы ұйымдардың белсенді мүшелерінің саны жүз есе өсті. "Бөгеттерге жоқ" деген үшбұрышты стикерлер басылды. Австралияның қалаларында митингілер мен шаралар өтті. Боб Браун елді аралап, су бөгеттеріне қарсы науқанды қолдау көрсетіп, либералды премьер-министр Малкольм Фрейзерді бөгет құрылысына рұқсат берген штаттық заңнаманы күштен тоқтатып, араласуға көндіруге тырысты. Британдық ботаник және тележүргізуші профессор Дэвид Беллами Мельбурн митингісінде 5000 адамға сөз сөйледі. 1982 жылдың соңына қарай "экологтар" хиппилермен теңестірілетін пікір көптеп сынға ұшырады. Мысалы, Сиднейде Боб Браун мен Беллами 500 адамға шам жарығында кешкі ас ұйымдастырды, онда скрипка төрттігі музыка орындады, ABC классикалық музыка радиостанциясы "Франклинге арналған концерт" көрсетті, ал электроника кәсіпкері Дик Смит азаматтық наразылыққа бел буды. Бұрын табиғатты қорғау мәселесін қарастырмаған көптеген адамдар, шөлдік жерлерді дауыс беруге лайық мәселе деп санады, бұл туралы төмендегідей дауыс бюллетеньдеріне жазылған мәтіндерден көрінеді. 1982 жылдың наурыз айында Сиднейдегі парламент сайлауындағы сайлау учаскелеріндегі волонтерлер сайлаушыларды бюллетеньдеріне "No Dams" деп жазуға шақырды, және олардың 9% осылай істеді. Осындай "жазу" науқанының алғашқы кезеңінде көптеген адамдар федералдық бюллетеньдеріне хабарлама жазуға болатынын, бұл олардың дауысын жарамсыз етпейтінін білмеді. 1982 жылдың ортасында өткен АСТ (ACT) Мәжілісі сайлауында сайлаушылардың 40%-ға дейін бюллетеньдеріне "No Dams" деп жазды. 1982 жылдың желтоқсанында Виктория штатында өткен федералды Флиндерс сайлауында сайлаушылардың 40%-ы өздерінің бюллетеньдеріне "No Dams" деп жазды.

Блокада

1982 жылдың қарашасында Браун 14 желтоқсанда бөгетке қарсы блокада басталатынын мәлімдегенде, қақтығыс жаңа деңгейге көтерілді. Сол күні Парижде ЮНЕСКО комитеті Тасманияның жабайы өзендерін Әлемдік мұра тізіміне енгізуге тиіс болды. "Уорнерс-Лэндинг" алаңындағы блокадаға Тасманиядан ғана емес, басқа штаттардан және шетелден келген шамамен 2500 адам қатысты. Бұл Франклин және Гордон өзендерін қамтитын Тасманияның жабайы табиғаты Әлемдік мұра аймағы болып жариялануына әкеп соқты. Дегенмен, Тасманияның өзі екі лагерьге бөлінді, Хобартта бөгетті қолдайтын митингіге де шамамен 2500 адам жиналды. Блокада кезінде Норм Сандерс Тасмания Мәжілісінен кетуге және Австралия Сенатына үміткер болуға шешім қабылдады. Оның орнына Мәжіліске Боб Браун келді, ол блокададағы рөлі үшін он тоғыз күн түрмеде отырғаннан кейін бір күн бұрын ғана босатылған еді. 1983 жылдың қаңтарында блокадаға күн сайын шамамен 50 адам келді. Штат үкіметі наразылық білдірушілерге жағдайды қиындату үшін бірнеше заң қабылдады және тұтқындалғандарға қатысты ерекше кепілдік шарттарын енгізді. Полиция күзетімен баржадан бульдозерлер түсірілді. Барлығы 1217 адам тұтқындалды, олардың көпшілігі блокадаға қатысқандары үшін ғана. Наразылық білдірушілер құрылыс жұмыстарын тоқтатып, олармен байланысты жерлерді басып алды. Шамамен 500 адам кепілдік шарттарын бұзғаны үшін түрмеге қамалды, бұл аймақтағы түрмелердің толып кетуіне себеп болды. Британдық ботаник Дэвид Беллами түрмеге қамалды, бұл мәселе халықаралық деңгейде қызу талқылауға түсті. Автор Джон Марсден блокада кезінде тұтқындалғаннан кейін, оны ұстауға басқа жер болмағандықтан, бір аптаға Рисдон түрмесінің ең қауіпсіз бөліміне жатқызылды. Ақпан айында Хобартта бөгетке қарсы митингге шамамен 20 000 адам қатысты. 1 наурызда қозғалыс "G күні" деп аталатын акция күнін жариялады. 231 адам Гордон өзеніне бағытталған қайықтар флотилиясы кезінде тұтқындалды. Хобартта "Жабайы табиғатты қорғау қоғамының" туы ЖШС ғимаратының үстінде желбіреді. 2 наурызда "Жабайы табиғатты қорғау қоғамы" сол кезде сирек кездесетін The Sydney Morning Herald және The Age газеттерінде жарияланған Питер Домбровскистің "Таңғы тұман, Rock Island Bend, Франклин өзені" суретін қолдады, бұл сурет аңызға айналды. Суреттің астында "Осыны жоятын партияға дауыс бересіз бе?" деген сөздер жазылған еді. Goanna тобының фольк-рок әншісі Шейн Ховард "Let the Franklin Flow" әнін жазды және 1983 жылдың сәуірінде шығарды. Ән оның тобының және Redgum фольклорлық тобының мүшелерімен Гордон Франклин және Wilderness Ensemble псевдонимімен орындалды. Бұл ән Bob Brown жазған және орындаған "Franklin River – World Heritage" әнімен бірге сингл ретінде шығарылды.

Қаулы

1983 жылдың 5 наурызында Австралия Еңбек партиясы федералдық сайлауда үлкен үлкен жеңіске жетті. Жаңа премьер-министр Боб Хоук бөгеттің құрылысын тоқтатуға уәде берді, ал бөгетке қарсы дауыс Хоуктің көпшілігін арттырды. Кейбір федералды Виктория штаттарындағы сайлау округтері мәселеге қатты қызығушылық танытты. Алайда, Тасманиядағы дауыс беру ұлттық үрдіске қарсы болды және либералдар барлық бес мандатты сақтап қалды. Хоук үкіметі алдымен 1975 жылғы қолданыстағы Ұлттық парктері мен жабайы табиғатты қорғау туралы заңға сәйкес ережелерді қабылдады, содан кейін 1983 жылғы Дүниежүзілік мұра нысандарының сақталуы туралы заңды қабылдады, ол Тасмания штатының заңнамасымен рұқсат етілген Франклин өзеніндегі бөгетке байланысты тазарту, қазба жұмыстарын және құрылыс жұмыстарын тыйым салды. Алайда Тасмания үкіметі федералдық ережелер мен заңнаманы елемеді және бөгет құрылысын жалғастырды. 1983 жылдың сәуір айында Австралия үкіметі "Мираж" және кейін "RF 111" әуе шабуылдаушыларын, Корольдік Австралия әуе күштерінен, Тасмания үкіметінің жұмысты тоқтату туралы федералдық заңнаманы бұзғанын дәлелдеу үшін бөгеттің үстінен барлау миссиясын жүргізу үшін жіберді. Бұл мәселе 1983 жылдың 31 мамырында Жоғары сотта қарастырылды. Тасмания үкіметі федералдық үкіметтің Конституция бойынша ережелерді немесе заңнаманы қабылдауға құқығы жоқ деп мәлімдеді. Олар Конституцияда қоршаған ортаны қорғауға қатысты ешқандай ереже болмағандықтан, бұл құқық штаттардың қарауына жататындықтан, 1983 жылғы Дүниежүзілік мұра нысандарының сақталуы туралы заң конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Алайда, федералдық үкімет Конституцияның "сыртқы істер" ережесіне сәйкес, олар бөгет құрылысын тоқтату арқылы халықаралық шарт бойынша өз міндеттерін орындағандықтан, мұндай заң шығаруға құқылы екенін мәлімдеді (ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенциясы, Австралия оған қол қойып, ратификациялаған және Франклин өзені оған енгізілген). Федералдық үкімет сондай-ақ (сәтті) федералдық заңнама корпорациялар және кез келген нәсілдің адамдары туралы заңдар қабылдауға арналған федералдық үкіметтің конституциялық өкілеттіктерімен қолдалатынын дәлелдеді (бұл жағдайда Франклиндегі қасиетті үңгірлер суға батып кетер еді). Нәтижесінде туған сот процесі "Коммунельтьке қарсы Тасмания" деп аталды. 1983 жылдың 1 шілдесінде Брисбендегі Жоғары сот федералдық үкіметтің пайдасына 4 дауысқа 3 дауыспен шешім шығарды. Судьялар Мейсон, Мерфи, Бреннан және Дийн көпшілікті құрады, ал судьялар Уилсон және Доусон бас судья Гиббспен бірге азшылықты құрады. Бұл шешім федералдық үкіметке халықаралық келісімді орындау үшін қажет болған жағдайда кез келген мәселе бойынша заң шығару құқығын берді және содан бері дау тудырып келеді. Судья Лайонел Мерфи ЮНЕСКО конвенциясының жалпы адамзат мұрасы қағидаты тұрғысынан Франклин бөгетінің кең ауқымды экологиялық және әлеуметтік салдарлары туралы ең кеңінен жазды, былай деді: "Әлемдік мұраны сақтауды оқшауланған түрде қарастыруға болмайды, бірақ адамзаттың интеллектуалды және моральдық ынтымағына жетуге бағытталған ұлттар арасындағы ынтымақтастықтың бөлігі ретінде қарастыру керек және соның арқасында адамдар арасындағы татулықты нығайтатын және соғысқа ұшырататын тар ұлтшылдық пен жаттандыратын сезімдерді жояды. Адамдарды халықаралық тұрғыда ойлауға, өз елдерінің мәдениетін әлемдік мәдениеттің бір бөлігі ретінде қарауға, адамзаттың жойылуын болдырмау үшін физикалық, рухани және интеллектуалды әлемдік мұраны қабылдауға шақыру маңызды". Жоғары соттың шешімі бөгет құрылысын тоқтатты және жоспарлар ешқашан қайта жаңғыртылмады. 1983 жылдың 5 шілдесінде 2000 жылдан астам тарихы бар және диаметрі шамамен 9 фут (3 метр) болатын Хуон қарағайы, "Лия ағашы" деп белгілі, тізбектеліп кесіліп, өртенді. Ағашпен суретке түскен үш адам оқиғаға қатысқан деп күдіктелуде. Суретте ағашқа жазылған лақап сөздері бар граффити көрсетілген, бұл граффити қоршаған ортаны қорғаушыларға қарсы бағытталған сияқты. Бұл жоба тоқтатылғанына ашуланған адамдардың ісі болуы мүмкін. Алайда, Гидроның бөгет құрылысы аяқталған жоқ. Корпорация жақын маңдағы Кинг және Хенти өзендерінде "компромистік" электр станциясын салуға қабілетті болды, бұл Франклин жобасынан күтілген қуат өндірісінің жоғалуын өтеуге мүмкіндік берді. Кейіннен Батыс жағалаудағы жабайы темір жолы, Куинстаун мен Регатта нүктесі арасындағы ескі Маунт Лайлл Абт темір жолының қайта құрылуы, негізінен Тасмания үкіметіне "Франклин немесе Гордон өзендеріндегі бөгеттердің жоғалуы" үшін бөлінген өтемақы қаражатымен қаржыландырылды.