Кіріспе

Норвегиядағы бұрынғы муниципалитет Одда – Норвегиядағы бұрынғы муниципалитет. Муниципалитет 1913 жылдан бастап 2020 жылы таратылғанға дейін болды, ол Вестланд округінің Ульленсванг муниципалитетіне қосылды. Ол Sørfjorden-нің оңтүстік жағын қоршап, оңтүстік-шығыс Хордаланд округінде орналасқан. Әкімшілік орталығы Одда қаласы болды, ол сонымен қатар бүкіл Хардангер аймағының негізгі сауда және экономикалық орталығы еді. Муниципалитеттегі басқа ауылдарға Ботнен, Эйтрхейм, Хора, Рёльдаль, Сельжестад, Скаре және Тюсседаль кірді. 2020 жылы таратылғанға дейін, муниципалитет Норвегиядағы 422 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 42-ші орында тұрды. Одда Норвегиядағы халық саны бойынша 150-ші муниципалитет, оның халқы 7025 адамды құрады. Муниципалитеттің халық тығыздығы және соңғы он жылда халық саны 1,8%-ға азайды. 1927 жылы «Одда Смельтеверк» компаниясында жұмыс істейтін Эрлинг Джонсон үш компонентті NPK тыңайтқыштарын өндіру процесін ойлап тапты. Бұл процесс қазір Одда процесі деп белгілі.

Жалпы ақпарат

Одда муниципалитеті 1913 жылғы 1 шілдеде құрылды, ол кезде Ульленсвангтың оңтүстік бөлігі жеке муниципалитет ретінде бөлініп шықты. Алғашқыда Оддада 3077 адам тұрды. 1960 жылдары Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде Норвегияда көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында көршілес Релдал муниципалитеті (халық саны: 676) Оддаға қосылды, соның нәтижесінде жаңа муниципалитеттің жалпы халқы 10 163 адамды құрады. 2020 жылдың 1 қаңтарында Йондал, Одда және Ульленсванг көршілес үш муниципалитеті біріктірілді. Жаңа муниципалитет Ульленсванг деп аталды, ал оның әкімшілік орталығы – Одда қаласы.

Атауы

Муниципалитет (бастапқыда приход) ескі Одда шаруашылығының атымен аталып кеткен, себебі алғашқы Одда шіркеуі сол жерде салынған. Атауы "оди" сөзімен толық сәйкес келеді, ол "мүйіс" дегенді білдіреді.

Елтаңба

Герб 1982 жылдың 8 қазанында бекітіліп, 2020 жылдың 1 қаңтарына дейін, муниципалитет таратылғанға дейін қолданыста болды. Ресми сипаттамасы: "Көк түсті фонға күміс жебе ұшы" (På blå grunn ein opprett sølv pilodd). Бұл гербтің көк фонға (түсіне) және жоғары қарай бағытталған жебе ұшына (pilodd) ие екенін білдіреді. Жебе ұшы күміс түспен боялған, яғни көбінесе ақ түспен көрсетіледі, бірақ металдан жасалса, күміс қолданылады. Герб муниципалитет атауының "мүйіс" немесе "ұшқыр шет" деген мағынасына байланысты сөздік ойынға (кантинг) жақын. Дегенмен, жебе ұшы күш пен қозғалысты бейнелегендіктен таңдалды. Бұл қауымдастықтың құлшынысын, сондай-ақ гидроэлектр энергиясын өндіруді және оған негізделген маңызды өнеркәсіптерді көрсетеді. Түстер Фолгефонна мұздығының ақ түсі мен Одданы қоршаған қарлы тауларды, ал фьордтың көк түсі муниципалитетке дейін ландшафтқа терең бойлап енуін көрсетеді. Гербті Hallvard Trætteberg жасаған. Муниципальдік тудың дизайны гербтің дизайнымен бірдей.

Шіркеулер

Норвегия шіркеуінің Одда муниципалитеті ішінде төрт приход (sokn) болды. Ол Бьёргвин епархиясындағы Хардангер ог Восс декандық (prosti) құрамына кіреді. Оддадағы шіркеулер:

Приход (sokn) | Шіркеу атауы | Шіркеудің орналасқан жері | Құрылған жылы
---|---|---|---
Одда | Одда шіркеуі | Одда | 1870
Рøльдаль | Рøльдаль Став шіркеуі | Рøльдаль | шамамен 1250
Скаре | Скаре шіркеуі | Скаре | 1926
Тиссседаль | Тиссседаль шіркеуі | Тиссседаль | 1965

Тарих

Ролдал шіркеуі 1200–1250 жылдары қазіргі Ролдал ауылында салынған. Бұл муниципалитеттегі ең көне құрылыстардың бірі болды. 19 ғасырда Одда маңызды туристік орынға айналды. 1830 жылдар шамасында келген ағылшын саяхатшыларынан бастап, 1891–1914 жылдар аралығында жыл сайын Оддаға келетін неміс императоры Вильгельм II-ге дейін көптеген адамдар келді. Бұл муниципалитетте бірнеше қонақ үйлердің салынуына әкелді. Одда муниципалитетінің орталығы Хардангерфьордтың Сёрфьорден саласының басында орналасқан, 20 ғасырдың ортасында салынған қорыту заводтарының маңында өскен қазіргі Одда қаласы болды. Бұл қала Норвегияның әртүрлі аймақтарынан келген көшпендерді тартты. Карбид өндірісі және одан кейінгі цианамид өндірісі 1908 жылы су электр станциясы іске қосылғаннан кейін басталды, ол доғалық пештерге қажетті электр энергиясын қамтамасыз етті. Зауыт әлемдегі ең ірі зауыттардың бірі болды және 2003 жылға дейін, Филипп Бразерс Химикалз Инк. компаниясына сатылғаннан кейін ғана тоқтатылды. Норвегия үкіметі бұл орынды басқа өнеркәсіптік нысандармен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге тырысты. 2010 жылғы халықаралық баяндамада былай делінген: "Одда қорыту зауытының Норвегияның су электр станцияларын және химия өнеркәсібінің алғашқы қадамдарын Дүниежүзілік мұра ретінде тану үшін маңыздылығы – оның халықаралық деңгейде бірегейлігі, ерте химиялық өндіріс процесінің физикалық қалдықтарының әлі де сақталғандығында".

Диалекті

Одда ХХ ғасырдың басында осы қорыту зауытының төңірегінде өркендеп, Норвегияның түрлі аймақтарынан көшіп келгендерді қызықтырды. Осының нәтижесінде, көшіп келгендердің туған жерлерінде қолданылған тілдердің қосылысынан жаңа диалект пайда болды – лингвистер бұл құбылысты "койне тілі" деп атайды. Одда қаласы және оның көршілес Тайсседал ауылы, Оддамен бірдей уақытта және әлеуметтік-экономикалық жағдайларда пайда болғандықтан, осы құбылысты зерттеуші лингвистерге құнды мәліметтер берді. Зерттеуші Пол Керсвилл осы екі қауымдастықта сөйленетін норвег тілін терең зерттеп, олардың географиялық тұрғыдан өте әртүрлі екенін анықтады: Оддадағы жұмысшылардың басым көпшілігі (86%) Батыс Норвегиядан келген. Тайсседалда Батыс Норвегиядан келгендер үштен бірін құраса, Шығыс Норвегиядан келгендер де үштен бірін құрады, ал қалғаны елдің басқа аймақтарынан келді. Осы екі қауымдастықта қалыптасқан диалекттер бір-бірінен күрт ерекшеленді, тіпті олардың арасы географиялық жағынан жақын болса да.

Үкімет

Өмір сүрген кезеңінде бұл муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылды. Қала әкімі муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен жанама түрде сайланды.

Муниципалды кеңес

Одданың муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) төрт жылдық мерзімге сайланған 27 өкілден тұрды. Соңғы муниципалдық кеңестегі партиялардың құрамы келесідей болды:

География

Одда муниципалитеті өте таулы болды және елді мекендердің бәрі аңғарларда орналасқан. Көптеген таулардың болуына байланысты, Лётефоссен, Эспеландсфоссен және Тайссестренге сияқты көптеген үлкен сарқырамалар кездеседі. Sandvinvatnet, Votna, Valldalsvatnet, Røldalsvatnet, Ringedalsvatnet, Langavatnet және Ståvatn көлінің бір бөлігі сияқты көптеген ірі көлдер де бар. Батыс Оддадағы биік таулардың үстінде Буарбреен мұздығымен қоса, кең аумақты Фолгефонна мұздығы жатыр, ол Одда қаласына жақын орналасқан. Фолгефонна ұлттық саябағының бір бөлігі Одда муниципалитетінде орналасқан. Муниципалитеттің батыс бөлігі Hardangervidda платосының оңтүстік бөлігінде орналасқан, соның ішінде Hardangervidda ұлттық паркінің де бір бөлігі кіреді. Платода Кистенутен және Сандфлоегга таулары орналасқан.

Көлік

Қала екі маңызды жолдың тоғысқан жерінде орналасқан. Еуропалық E134 тас жолы Одда муниципалитеті арқылы шығыстан батысқа қарай өтеді, Релдал туннелі, Хорда туннелі, Аустманнали туннелі және Хаукели туннелі арқылы көптеген тауларды кесіп өтеді. Тағы бір маңызды жол – Норвегияның 13-ші ұлттық тас жолы, ол муниципалитет арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай өтеді. Екі жол Селджестадтан Хораға дейін бірігіп өтеді. Эйтрхаймда Фолгефонна туннелі Одданы Квиннхерад муниципалитетіне қарасты Марангер аймағымен байланыстырады, бұл туннель Фолгефонна мұздығының астындағы тауларды кесіп өтеді.

Денсаулық сақтау

Одда ауруханасы Хардангер аймағының тұрғындарына денсаулық сақтау қызметтерін ұсынады. Жедел жәрдем станциясы, Folgefonn DPS Odda және қалалық аурухана да осы аурухана аумағында орналасқан. Тұрғындар жергілікті медициналық пункттерде де денсаулық сақтау қызметтерін ала алады.

Танымал мәдениетте

Қала Netflix-тің норвегиялық тілдегі драмалық сериалы "Рагнарёк" үшін Эдда қалашығының түсірілім алаңы ретінде қолданылады.