Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Catalpa, көбінесе catawba деп те аталады, Bignoniaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, Солтүстік Американың, Кариб теңізінің және Шығыс Азияның жылы орташа және субтропиктік аймақтарына тән.
Genus of plants
Catalpa, commonly also called catawba, is a genus of flowering plants in the family Bignoniaceae, native to warm temperate and subtropical regions of North America, the Caribbean, and East Asia.
Түрлер
Солтүстік Американың екі түрі, Catalpa bignonioides (оңтүстік катальпа) және Catalpa speciosa (солтүстік катальпа), әдемі гүлдері мен тартымды пішіні үшін табиғи ареалдарынан тыс жерлерде әшекей ағаштар ретінде кеңінен отырғызылған. Солтүстік және оңтүстік катальпалар көрінісі жағынан өте ұқсас, бірақ солтүстік түрінің жапырақтары, гүлдері және бұршақтары сәл ірілеу. Гүлдеу 275 градус күндік жиналудан кейін басталады. Қытайдан шыққан, ақшыл сары гүлдері бар Catalpa ovata да әшекейлік мақсаттармен табиғи ареалынан тыс жерлерде отырғызылады. Бұл C. bignonioides және C. ovata түрлерінің будандасуына жағдай жасады, нәтижесінде алынған Catalpa × erubescens та өсірілетін әшекей өсімдікке айналды.
The two North American species, Catalpa bignonioides (southern catalpa) and Catalpa speciosa (northern catalpa), have been widely planted outside their natural ranges as ornamental trees for their showy flowers and attractive shape. Northern and southern catalpas are very similar in appearance, but the northern species has slightly larger leaves, flowers, and bean pods. Flowering starts after 275 growing degree days. Catalpa ovata from China, with pale yellow flowers, is also planted outside its natural range for ornamental purposes. This allowed C. bignonioides and C. ovata to hybridize, with the resultant Catalpa × erubescens also becoming a cultivated ornamental.
Эволюция
Бұл туыс Солтүстік Америкада пайда болған болуы мүмкін, ең ескі қазбалары АҚШ, Орегон штатының ерте олигоцен (Рупель) дәуіріне жататын тұқымдар. Қазба түрлері Еуропаның кейінгі олигоцен (Чаттиан) кезеңінен де белгілі, бірақ олар Миоцен дәуірінде аймақта жойылғанға ұқсайды. Доминикан кеудешегінен табылған *Catalpa hispaniolae* қазба түрі Миоцен кезеңінде Кариб теңізінде туыстың болғанын көрсетеді. Қытайдан табылған қазба жапырақтары Миоценнің ортасында Шығыс Азияда олардың болғанын көрсетеді. Қазіргі Солтүстік Америка түрлері *C. bignonioides* және *C. speciosa* Миоценнің соңында Шығыс Азиядан Солтүстік Америкаға қайта оралған болуы мүмкін.
The genus likely originated in North America, with the oldest fossils of the genus being seeds from the Early Oligocene (Rupelian) of Oregon, USA. Fossil species are also known from the Late Oligocene (Chattian) of Europe, but they appear to have become extinct in the region by the Miocene epoch. The fossil species Catalpa hispaniolae known from Dominican amber indicates the presence of the genus in the Caribbean by the Miocene. Fossil leaves from China indicate their presence in East Asia by the mid Miocene. The living North American species C. bignonioides and C. speciosa seem to have originated from a back migration to North America from East Asia, probably during the late Miocene.
Этимология
Атауы мускоги тіліндегі ағашқа берілген "кутулпа" деген аттан шыққан, ол "қанатты бас" деген мағынаны білдіреді және Катаваба халқының атына ешқандай қатысы жоқ. Марк Кэйтсби 1729 және 1732 жылдар аралығында "Каталпа" және "Каталпах" деп жазған, ал Карл Линней 1753 жылы бұл ағаштың атын Bignonia catalpa деп жариялаған. Джованни Антонио Скополи 1777 жылы Catalpa туысын белгілеген. Бұршаққа ұқсас тұқым қабығы – Catalpa bignonioides және Catalpa speciosa үшін "үнді бұршақ ағашы" және "сигар ағашы" деген баламалы халықтық атаулардың шығу тегі.
The name derives from the Muscogee name for the tree, "kutuhlpa" meaning "winged head" and is unrelated to the name of the Catawba people. The spellings "Catalpa" and "Catalpah" were used by Mark Catesby between 1729 and 1732, and Carl Linnaeus published the tree's name as Bignonia catalpa in 1753. Giovanni Antonio Scopoli established the genus Catalpa in 1777. The bean like seed pod is the origin of the alternative vernacular names Indian bean tree and cigar tree for Catalpa bignonioides and Catalpa speciosa, respectively.
Тамақ көзі
Ағаш – катальпа сфинксі көбелегінің (Ceratomia catalpae) жалғыз тамақ көзі, оның жапырақтарын күшіктер жейді. Күшіктер көп болғанда, зардап шеккен ағаштардың жапырақтары толығымен түсіп қалуы мүмкін. Жапырақтары түскен катальпалар жаңа жапырақтарды оңай шығарады, бірақ бірнеше ұрпақ пайда болғандықтан, жаңа жапырақтар келесі буын күшіктерге жем болуы мүмкін. Бірнеше жыл қатарынан ауыр жапырақ түсу ағаштардың өліміне әкелуі мүмкін. Күшіктер балық аулау үшін тамаша тірі жем болғандықтан, кейбір балықшылар катальпаның кішкентай бауларын өздерінің жеке "катаваба құрттары" көзі ретінде отырғызады, әсіресе оңтүстік штаттарында.
The tree is the sole source of food for the catalpa sphinx moth (Ceratomia catalpae), the leaves being eaten by the caterpillars. When caterpillars are numerous, infested trees may be completely defoliated. Defoliated catalpas produce new leaves readily, but with multiple generations occurring, new foliage may be consumed by subsequent broods. Severe defoliation over several consecutive years can cause death of trees. Because the caterpillars are an excellent live bait for fishing, some dedicated anglers plant catalpa mini orchards for their own private source of "catawba worms", particularly in the southern states.
Басқа қолданыстар
Каталпа кейде гитара жасауда дыбыс ағашы ретінде де қолданылады.
Catalpa is also occasionally used as a tonewood in guitars.