Кіріспе

Трёнделаг, Норвегиядағы муниципалитет. Рёрос муниципалитетіндегі кен қаласы (норвегиялық) немесе Россе*.

Муниципалитет Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде аумағы бойынша 39-шы орында. Рёрос Норвегиядағы халық саны бойынша 167-ші муниципалитет, оның халқы 5 598 адамды құрайды. Муниципалитеттің халық тығыздығы [халық тығыздығы мәні] және соңғы 10 жыл ішінде халқы 0,2% артқан.

Жалпы ақпарат

Рёрос приходы 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңын қараңыз). 1875 жылдың 1 қаңтарында көршілес Ален муниципалитетінің халқы жоқ аймағы Рёросқа қосылды. 1926 жылдың 1 қаңтарында Рёрос төрт муниципалитетке бөлінді: Рёрос Ландсогн (халық саны: 701), Бреккен (халық саны: 1,098), Гломос (халық саны: 983) және Рёрос қаласы (халық саны: 2,284). 1960 жылдары Норвегияда Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында Гломос (халық саны: 700), Бреккен (халық саны: 964), Рёрос Ландсогн (халық саны: 482) және Рёрос қаласы (халық саны: 3,063) төрт муниципалитеті Рёрос деген атпен қайта біріктірілді. 1989 жылдың 21 сәуірінде Рёростың халқы тұрмайтын бөлігі көршілес Холтален муниципалитетіне берілді. 2018 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ескі Сёр-Трёнделаг округінен жаңа Трёнделаг округіне өтті.

Атауы

Муниципалитет (алғашқыда приход және қала) ескі Рёрос шаруашылығының атымен аталыпты, себебі осы жерде Рёрос кен қаласы орналасқан. Бірінші элемент – жергілікті Рёа өзенінің атынан алынған, оның мағынасы белгісіз. Соңғы элемент – "өзен сағасы" дегенді білдіретін óss сөзінен шыққан (кішкентай Рёа өзені осы жерде үлкен Glåma өзеніне құяды). 2022 жылдың 9 қыркүйегінде ұлттық үкімет муниципалитетке тең дәрежелі, ресми саам тіліндегі атауды қосу туралы қаулыны бекітті: Россе. Саам тіліндегі атаудың жазылуы қолданылуына қарай өзгереді. Ол жеке жазылғанда Россе деп аталады, ал саам тілінде "Рёрос муниципалитеті" деген мағынаны білдіргенде Rossen tjïelte деп аталады.

Елтаңба

Герб 1992 жылдың 29 қазанында бекітілді. Блезон: "Gules, a venus symbol over a crossed hammer and chisel Or" (I rødt, en gull kobber (Венера символы) korslagt bergjarn og feisel) деп сипатталады. Бұл гербтің қызыл фонда (түсінде) Венера символының үстінен қиылысқан балға мен кескіш орналасқандығын білдіреді. Символдың түсі – ор (алтын), яғни ол әдетте сары түспен бейнеленеді, бірақ егер металдан жасалса, алтын қолданылады. Бұл дизайн Рёростағы мыс өндіру саласын көрсетеді. Венера символы – мысты білдіретін ежелгі символ, және Рёроста ғасырлар бойы көп мөлшерде мыс өндірілген. Гербті Сверре Одегард жасаған. Әкімшілік тудың дизайны гербтің дизайнымен бірдей.

Тарих

Рёрос муниципалитеті тарихи тұрғыдан оңтүстік саам халқының бұғы өсіруіне пайдаланылған. Мыс кендерімен әйгілі Рёрос – Норвегияның 17 ғасырда қызметін бастаған екі ұлттық маңызы бар кен қаласының бірі (екіншісі – «күміс қаласы» Конгсберг, Конгсберг күміс кендеріне қараңыз). Рёрос 1678 және 1679 жылдары Скания соғысы кезінде швед әскерімен толығымен өртеліп жанып кетті. 1718 жылы Ұлы Солтүстік соғысы барысында қала тағы да швед әскерінің шабуылына ұшырады, оған генерал Де ла Барр басшылық етті. Ол Карл Густав Армфельдт басқаратын швед әскерінің оңтүстік қанатын құрады. Де ла Барр қару қолданып қаланы және барлық қазылған мысты басып алды. 1718 жылдың 30 қарашасында Карл XII Фредрикстен маңында қаза тапқаннан кейін Де ла Барр армияның бас бөлігімен қосылу үшін солтүстікке шегінді. Бірақ бұл трагедиямен аяқталды: Рёростың солтүстік-батысындағы таулардағы қатал ауа райынан 3000-нан астам жақсы дайындалмаған әскер қаза тапты. Рёрос және оның халқы 20 ғасырдың басында жартылай көркем автор Йохан Фалькбергет арқылы норвегиялықтарға танымал болды, ол тау-кен өнеркәсібінің тарихын қоғамдық ең төменгі сатыдағы ауыр сынақтан өткен кеншілердің көзқарасынан баяндады. Өзінің нағыз ағаш құрылыстарымен Рёрос 1980 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.

Рёростың мыс зауыты

1644 жылы Конгсберг кенішінің бас директоры Раухаммааренге жақын тауларда мыс кенін қазуға рұқсат берді. Сторвола және Гамле Сторварц компанияның ең маңызды кен орындарына айналды. Нордгрув, тағы бір маңызды кен аймағы, Рёростың солтүстік-шығысында орналасқан. 1685 жылы Рёроста көптеген күміс кендері табылды. Бұл кен қазу жұмыстары шамамен 40 жылға созылды, нәтижесінде барлығы 1350 тонна таза күміс өндірілді. Бұл Дания-Норвегия қазынасына Фредерик IV-тің Солбьерг сарайын салуына көмектесу үшін үлкен кіріс әкелді. 1740 жылдан бастап Рёрос мыс зауыты өркендеу кезеңін бастан өткерді, бірнеше кен орындары мол өнім берді. Олденбург патшалық отбасының қаржылық қолдауының арқасында Лерос күміс және мыс кенінің масштабы кеңейді. Кен орны Тронхеймге жақын және төменгі ендікте орналасқандықтан, кен шығару Скандинавия Фалунынан әлдеқайда жоғары болды. Кен аймағының мол табысы патшалық отбасын кен өндірісін кеңейтуді бірнеше рет сұрауға итермеледі. 1870 жылдан бастап динамит, ал кейін бұрғылау машиналары пайдаланылды. 1897 жылдан бастап электр станциясы кендерді қуатпен жабдықтау үшін жоғары кернеулі электр желілерін салды. Бессемер процесі 1800 жылдардың соңында енгізілді. Рёросбанен темір жолы 1877 жылы аяқталды. Мыс пен мырышқа жоғары бағалар жақсы нәтиже берді, бірақ кейін бағалар төмендеді және бірнеше жыл бойы үлкен шығындарға ұшырады. 333 жылдан кейін, 1977 жылы Рёростағы кен қазу тоқтатылды.

Мәдениет

Қыс айларында "Rørosmartnan" деп аталатын дәстүрлі базар ұйымдастырылады, ол жыл сайын Røros қаласына шамамен 60,000-нан 70,000-ға дейін туристерді тартады. Базар ақпан айының соңғы сейсенбісінде басталып, бес күнге созылады. Сондай-ақ, Рёроста швед әскерлерінің суықтан қаза болуын еске алу мақсатында ашық ауада музыкалық театрлық қойылым қойылады. Бұл қойылым 1994 жылдан бері көрсетіліп келеді. Рёрос қаласы Генрих Ибсеннің "Куыршақ үйі" пьесасының түсірілім алаңы болды, оны режиссер Джозеф Лоси түсірген.

Медиа

Рёроста «Arbeidets Rett» және «Fjell Ljom» газеттері жарияланады.

Үкімет

Рёрос муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге арналған қызметтер, әлеуметтік қамтамасыздандыру және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерге жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Трёнделаг аймақтық сотының және Фростатинг апелляциялық сотының қарауына жатады.

Муниципалды кеңес

Рёростың муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) 27 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.

География

Рёрос теңіз деңгейінен жоғары, көбінесе қайың және қарағай өсетін, жайлап еңіс жатқан платода орналасқан, бірақ ағаштар шегі алыс емес. Глома өзені осы жерден басталады. Норвегиядағы үшінші ірі көл – Фемундтың ең солтүстік бөлігі Фемундмарка ұлттық саябағының батысында, Рёроста орналасқан. Бұл көлдер, сондай-ақ Рёростағы Болаген және Фленсьоен сияқты көлдер каякинг және балық аулауға өте ыңғайлы. Тағы да Фераген, Хосюен, Рамбергсюен, Корсюен, Недре Роастен, Роген және Риен көлдері бар.

Климат

Рёрос аймағының климаты субарктикалық. Көбінесе мұхиттың ықпалынан қорғалған және шамамен 650 м теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан Рёрос, Норвегияның оңтүстік жартысындағы ең суық температураны 1914 жылғы қаңтардың басында тіркеген. Еуропадағы 2010 жылғы қаңтардағы суық толқын кезінде Рёроста ең төмен температура тіркелді. Ең суық айлар – 1941 жылғы қаңтар және 1942 жылғы қаңтар, олардың орташа температурасы және 1941 жылғы қаңтардағы күндізгі орташа ең төмен температурасы болды. Рёростағы қыстар әрқашан суық болады. Ең жылы қаңтар (1973) орташа температураны көрсетті, ал ең жылы қыс айы 2006 жылғы желтоқсан болды, оның орташа температурасы ең жылы наурыз айы (2012) орташа температураны көрсетті. Ең жоғары температура 2008 жылғы шілдеде тіркелді. Ең жылы ай – 2014 жылғы шілде, оның орташа температурасы болды, ал 2018 жылғы шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура болды. Қыста шаңғы тебуге жағдай әдетте өте жақсы, ақпаннан сәуірге дейінгі кезең ең қолайлысы, себебі күн биік және күндізгі уақыт қысқы уақыттан ұзақ. Рёростағы ең терең қар қалыңдығы 1956 жылғы наурызда тіркелді. Соңғы жылдары жердегі қар 2009 жылғы наурызда тіркелді. Рёроста желтоқсаннан сәуірдің басына дейін қардың болуына кепілдік беріледі. 1997 жылғы мамырдың басында жерде 76 см қар болды (дерегі: eklima/met.no). Рёрос әуежайынан шамамен орналасқан, құрамына енбеген Haugan елді мекені Норвегия метеорология институтының (Метеорологиялық институт) басқаратын ауа райы станциясының орналасқан жері. Барлық рекордтық ең төмен температуралар ескі, ең соңғысы (желтоқсан) 1978 жылдан, ал айлық рекордтық ең жоғары температуралардың жартысынан астамы 2000 жылдан немесе одан кейінгі жылдардан басталады.

Көлік

Муниципалитетке Rørosbanen темір жол желісі Røros станциясы арқылы қызмет көрсетеді. Røros әуежайы Ослоға жоспарлы рейстерді жүзеге асырады. Норвегияның 30-шы аймақтық жолы (Fylkesvei 30) Рёросты оңтүстікке Тинсетке және солтүстік-батысқа қарай Гаула аңғары арқылы Тронхеймге дейін жалғастырады. Сондай-ақ, 705-ші Норвегиялық аймақтық жолы солтүстікке Селбу мен Стьёрдалға, ал 31-ші Норвегиялық аймақтық жолы (Fylkesvei 31) шығысқа қарай Швецияға барады.