Кіріспе
Норвегияның Мёре-ог-Ромсдал аймағындағы муниципалитет
Норвегияның Нордмордегі муниципалитет.
Кристиансунд (/US/'/k//r//ɪ//s//tʃ//ən//s//ʌ//n//d//, /'/k//r//ɪ//s//t//i//ə//n//ʊ//n/,; тарихи түрде Кристианссунд деп жазылып, алғашқыда Фосна деп аталған) – Норвегияның батыс жағалауындағы, Мёре-ог-Ромсдал аймағының Нордморде округінде орналасқан муниципалитет. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Кристиансунд қаласы (1742 жылы құрылған), ол бүкіл Нордмор аймағының ірі қаласы болып табылады. Муниципалитеттегі басқа да маңызды елді мекендерге Квальваг, Ренсвик және Недре Фрай ауылдары кіреді. Муниципалитет Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 333-ші орында тұр. Кристиансунд Норвегиядағы халық саны бойынша 53-ші муниципалитет, оның халқы 24 159 адамды құрайды. Муниципалитеттің халық тығыздығы және соңғы 10 жылда халқы 0,1% өсті.
Жалпы ақпарат
Christianssund қауымы 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңын қараңыз). Бастапқыда шағын аралдық муниципалитетке Christianssund қаласы және оның тікелей айналасындағы аумақ кірді. 1960 жылдары Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде Норвегияда көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында Kristiansund муниципалитеті солтүстік-батыстағы кішкентай Grip муниципалитетімен (халық саны: 104) және Нордланд аралындағы Bremsnes муниципалитетінің Dale аймағымен (халық саны: 963) біріктірілді. Қөршілес Frei муниципалитеті 2008 жылдың 1 қаңтарында Kristiansund муниципалитетімен біріктіріліп, әлдеқайда ірі Kristiansund муниципалитеті құрылды.
Топонимика
Муниципалитет Кристиансун қаласының атымен аталған. Тарихи тұрғыдан, ол Кристианссунд деп жазылатын. Атаудың бірінші бөлігі 1742 жылы қалаға негіз салған Дания-Норвегия королі Кристиан VI-дан шыққан. Атаудың соңғы бөлігі – sund, ол «бұғаз» немесе «шолақ теңіз» дегенді білдіреді. Қаланың/ауылдың ескі аты (алғашқыда Киркеланде аралы) Фосна немесе Фосен болған, бұл «жасырын орын» (мұнда «жасырын порты») деген мағынаны білдіреді. Ол сондай-ақ, Орландедегі Сторфосна («үлкен Фосен») аралынан ажырату үшін Лилле Фосен («кіші Фосен») деп те аталатын. 1877 жылға дейін атау Кристианссунд деп жазылса, 1877 жылдан 1888 жылға дейін Кристиансун, ал 1889 жылдан бері қазіргі Кристиансун деп жазылады. 1968 жылы Норвегияда пошталық индекстер енгізілгенге дейін Кристиансун атауын оңтүстіктегі Кристиансандтан шатастыру оңай болды. Сондықтан Кристиансунға (Кристиансун N) әрқашан N (солтүстік) әрпін, ал Кристиансандқа (Кристиансанд S) S (оңтүстік) әрпін қосу міндетті болды. Бұл әлі де сақталып келеді және пошталық мекенжайлардан басқа да кейбір жағдайларда қолданылады.
Елтаңба
Герб 1742 жылдың 27 маусымында бекітілді. Гербты король Кристиан VI берген, және ол көк түсті фонға қарсы жардан ағып жатқан күміс немесе ақ өзен, ал оның ішінде лосось балықтары жоғары қарай жүзіп бара жатқан түрінде сипатталған. Бұл су көшкіні қаланың бұрынғы атының дұрыс түсінілмеуінен туындаған болуы мүмкін, себебі ол норвегия тіліндегі "су көшкіні" сөзімен ұқсас. 1992 жылы қаланың 250 жылдығына орай гербте бейнеленген су көшкінінің көшірмесі салынды.
География
Муниципалитет солтүстік-шығыста Smøla муниципалитетімен және Aure муниципалитетімен, шығыста Tingvoll муниципалитетімен, оңтүстікте Gjemnes муниципалитетімен, оңтүстік-батыста Averøy муниципалитетімен шектеседі. Кішкентай Грип архипелагы муниципалитеттің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Муниципалитет Фрейфьорден мен Квернесфьорденмен қоршалған, солтүстік-батысында ашық теңіз жатыр. Кристиансунд төрт негізгі аралға және көптеген кіші аралдарға салынған. Нордланд аралы ("Солтүстік жер", әзілде "Марокко" деп аталады), екінші ең үлкен арал және жергілікті әуежайдың, Кристиансунд әуежайы, Квернбергеттің (IATA коды: KSU) орналасқан жері. Киркеланде, көлемі бойынша үшінші орында. Жергілікті диалектте Киркеланде ("Шіркеу елі") ортаңғы "е"-сіз "Киркеланде" деп айтылады. Ең кішкентай арал – Иннланд ("Ішкі жер"; әзілде "Тахити"). Муниципалитеттегі ең үлкен арал – Фрей, ол 2008 жылдың 1 қаңтарында Кристиансундқа біріктірілген ескі Фрей муниципалитетінің бөлігі болды. Муниципалитеттің ең биік нүктесі Фрей аралында, Фрейколенде орналасқан. Кристайансундтың солтүстік-батысында орналасқан Грип аралдары да муниципалитетке кіреді. Грип муниципалитеті 1964 жылы Кристиансундпен біріккенге дейін Норвегияның ең кішкентай муниципалитеті және ең шалғайдағы муниципалитеттерінің бірі болды. Бүгінде Грип аралы құмға батқан балықшылар ауылы болып табылады, бірақ жазғы маусымда ерекше орналасуы мен сәулетіне байланысты танымал туристік орынға айналды. Гриптегі тік бұрышты шіркеу Норвегиядағы екінші кішкентай тік бұрышты шіркеу (Ундредал шіркеуі кішірек), сондай-ақ Грипте орналасқан. Бұл жерде Грип маяғы да орналасқан. Кристиансундқа Норвегияның ең тығыз қоныстанған қалаларының бірі – Кристиансунд қаласы кіреді, ол салынған аралдардың салыстырмалы түрде кішкентай болуы және Киркеландеттің тығыз орталық порты/қалалық аймағына байланысты елдегі ең шағын қалалық орталық деп есептеледі.
The islands of Grip, located northwest of Kristiansund are also a part of the municipality. Grip Municipality was Norway's smallest municipality, and also one of the most remote until it merged with Kristiansund in 1964. Today the island of Grip holds status as a deserted fishing village, but in the summer season it is a popular tourist attraction due to the very special location and architecture. Grip Stave Church, the second smallest stave church of Norway (Undredal Stave Church is smaller), is also located at Grip. It is also where Grip Lighthouse is located. Kristiansund includes the town of Kristiansund which is one of the most densely populated cities of Norway, having what is arguably the country's most urban small city centre, due to the relatively small size of the islands on which it is built and the very constricted central harbor/town area of Kirkelandet.
8000 б. з. д. 1066
Қазіргі Кристиансунд аумағында б.з.д. 8000 жылға дейін қоныстанудың археологиялық куәліктері бар. Соңғы мұз дәуірі аяқталғанда Норвегияның батыс жағалауының бір бөлігі мұздан босады. Мұндай қоныстарға қатысты алғашқы мәліметтер 1909 жылы Кристиансундтағы Вольдватнеттен табылды. Кейіннен одан да көп табылды, мысалы, 2007 жылы Квернбергетте қала әуежайын кеңейту жұмыстары алдында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген кезде. Қола дәуірі мен ерте темір дәуірінен де жәдігерлер табылды. Викинг дәуірінде Кристиансунд маңында көптеген шайқастар болды. Ең әйгілісі – Фрай аралындағы Растаркалв шайқасы, онда Норвегия королі Хокон Жақсы Эйрик ұлдарымен шайқасты. Шайқас болған Недре Фрейге жақын жерде қазір ескерткіш орнатылған.
Орта ғасырлар
Грип аралы орта ғасырларда маңызды балықшы қауымдастығы болған және сол кезде аймақтағы ең ірі муниципалитет саналған. Қазіргі Кристиансун қаласы орналасқан жерге жақын Лилль-Фосендегі табиғи бей де балық аулау үшін жиі қолданылған.
17-18 ғасырлар
XVII ғасырда қазіргі Кристиансунн портының орнында шағын елді мекен пайда болды. Осы аймаққа көшіп келгендердің саны арта келе, ол балық аулау және жағалау бойында ағаш тасымалдау үшін маңызды сауда портына айналды. Дания-Норвегия үкіметі Тронхеймдегі басты сауда порты бақылап отырған кедендік бекетті мұнда орнатып, 1631 жылы осы порты ладстед деп жарияланды. Голландия теңізшілері XVII ғасырдың соңында Кристиансуннға клипфиш өндірісінің тәжірибесін әкелді. Бірнеше жыл бойы қала Норвегияда клипфишті ең көп экспорттаған қала болды, тауарларын негізінен Испания және Португалия сияқты Жерорта теңізі елдеріне жөнелтті. Қаланың клипфиш өндірісі 1742 жылы қала мәртебесін алуының да бір себебі болды.
Үкімет
Кристиансунд муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), стационарлық емес денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік қамтамасыздандыру және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық кәсіпорындарға жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Қала әкімі муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Мёре-о-Ромсдал аймақтық сотының және Фростатинг апелляциялық сотының қарауында.
Муниципалды кеңес
Кристиансунд қалалық кеңесі (Bystyre) 45 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Төмендегі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және өткен құрамы көрсетілген.
Парктер мен бақтар
Критиансунд қаласы көлемі жағынан шағын болғанымен, онда көптеген жасыл саябақтар мен бақтар бар, оларды қала тұрғындары жиі пайдаланады. Қала орталығына жақын екі ірі саябақ орналасқан. Біріншісі Лангвейенге жақын салынған, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған. Екіншісі Ванндаман аумағында. Бұл аймақ бұрын қаланың сумен жабдықталуының бір бөлігі болған, себебі мұнда көптеген шағын көлдер болған. (Содан осы аймақ "Ванндаман" (Су тоғандары) деп аталған). Екі саябақ ішінара байланысты, бірақ Лангвейен саябағы қала орталығына жақын болғандықтан, қалалық демалыс орны ретінде пайдаланылады, ал Ванндаман саябағы серуендеу мен жүгіруге ыңғайлы.
Көлік
1876 жылы басталған және әлі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан Sundbåt ("Sound Boat" / "Strait Crossing Boat") шатл қызметі аралдар арасында ондаған жолаушы тасымалдайды. Кішкентай моторлы паром Киркеландеттен Иннландетке, содан кейін Нордландетке, Гомаландетке және қайта Киркеландетке қатынайды. Апта ішінде таңнан кешке дейін жарты сағат сайын айналымды қайталайды. Sundbåt – үздіксіз қызмет ететін әлемдегі ең көне моторлы қоғамдық көлік жүйесі. Кристиансундқа құрлықтан келуге арналған Норвегияның 70-ші ұлттық жолы Krifast деп аталатын көпір-тоннель жүйесі арқылы Еуропалық E39 бағытына қосылады. Krifast-тың орталық бөлігіндегі су астындағы Фрайфьорд туннелінен өткеннен кейін 70-ші ұлттық жол Фрай арқылы өтеді және Омсунд көпірі арқылы Нордландетке Кристиансундқа кіреді. Nordsund көпірі Rv 70 жолын Гомаландетке және қала орталығындағы Киркеландетке жеткізеді. Тағы бір биік көпір – Сорсунд көпірі Киркеландеттен Иннландетке дейін созылады. E39 оңтүстік-батысқа Молде қаласына, ал солтүстік-шығысқа Еуропалық E6 бағыты арқылы Трёнделагқа және Тронхейм қаласына жетеді. Бұрын Киркеландет аралынан көршілес Аверой муниципалитетіне автомобиль паромдары қатынайтын. Аверой халқы көп жылдар бойы жұмыс істеу үшін және ауылшаруашылық өнімдерін сату үшін қалаға қатынайтын. Аверойға қатынайтын паром Кристиансундты Норвегияның 64-ші ұлттық жолымен байланыстырды, ол көрікті Атлантерхавсвеген арқылы Мольдеге дейін жалғасты. 2009 жылдың желтоқсанында паромның орнына ұзын су астындағы Атлант мұхиты туннелі салынды. Екі туннельде де велосипед жүруге тыйым салынғандықтан, Кристиансундқа велосипедпен оңай жете алмайсыз. Екінші автомобиль паром Нордландеттегі Севикадан солтүстік-шығыстағы Тюстнаға (жол: RV 680) қатынайды, одан әрі жол және паром байланыстары Смола және Хитра аралдарымен, сондай-ақ құрлықтағы Ауре муниципалитетімен жалғасады. Жолдар, автомобиль паромдары және Кристиансунд әуежайы, Квернбергеттен басқа, Кристиансундқа қатынайтын байланыстарға дәстүрлі жағалау экспресі Hurtigruten (Оңтүстіктегі Бергеннен Солтүстіктегі Киркенес қалаларына дейін) және жоғары жылдамдықты катамаран жолаушылар қызметі Kystekspressen (Тронхеймге) кіреді. Кристиансундқа жетудің тағы бір жолы – Норвегияның басқа қалаларынан Scandinavian Airlines авиакомпаниясымен ұшу.
Сауда және өнеркәсіп
Кристиансунд Норвегияның басты бакалхау қаласы ретінде танымал. Бакалхау – тұздалған, кептірілген треска балығынан жасалады және дәстүрлі түрде Испанияға, Португалияға және Латын Америкасына Ұлы ораза кезінде пайдалануға ыңғайлы тағам ретінде көп мөлшерде экспортталған. Соңғы жылдары Кристиансунд солтүстік-батыс жағалаудағы маңызды мұнай және газ қаласына айналды. Royal Dutch Shell және Statoil сияқты мұнай компанияларының Кристиансундта кеңселері бар, олар Haltenbanken (әлемдегі ең солтүстік теңіз асты мұнай кен орындарының бірі) жатқан мұнай платформаларын осы жерден қамтамасыз етеді. Қаланың балық өңдеу және халықаралық теңіз көлігімен байланысы тығыз болғандықтан, Кристиансундта бұрынғыда, көбінесе Латын Америкасы елдеріне, жеті консулдық болған. Қазіргі таңда бес консулдық қалды: Ұлыбритания, Финляндия, Латвия, Нидерланды және Португалия.
Мәдениет және спорт
Кристиансунд – Нордмор аймағының маңызды мәдени орталығы. Қала, ең алдымен, 1928 жылы Эдвард Брэйн құрған Норвегияның ең көне операларының біріне ие екенімен танымал. Кристиансундта әр жылдың ақпан айында «Опера апталары» (Operafestukene) деп аталатын жыл сайынғы опера фестивалі өтеді. Бұдан өзге, Кристиансунд Солтүстік Еуропадағы ең ірі фотофестиваль – «Nordic Light» фестиваліне де төңкерілген. Бұл фестиваль салыстырмалы түрде «жас» болса да (2006 жылы құрылған), ол Еуропадағы өз саладағы ең маңызды фестивальдердің біріне айналды, және Дон МакКуллин, Джок Стерджес және Уильям Клейн сияқты әлемнің түкпір-түкпірінен келген танымал фотографтарды қызықтырады. Кристиансундта өткізілетін басқа да шағын фестивальдерге Таити фестивалі және Кристиансунд шіркеуі, өнер және мәдениет фестивалі (норвегиялық тілінде KKKK фестивалі деп қысқартылады) жатады. Кристиансундтың бас футбол командасы – Kristiansund BK, 2003 жылы қаладағы ең ірі екі футбол командасы – KFK және Clausenengen бірігуінің нәтижесінде құрылды. Жергілікті кәсіпкерлердің қолдауымен біріккен элиталық клуб құруға көмектесті. Клуб Норвегия футбол лигасының төртінші деңгейінен (tredje divisjon) бастап, 2017 жылғы маусымда ең жоғары деңгейде (Eliteserien) ойнауға қабілетті болды. Команда бірінші маусымында баршаның күтуін асырып, 7-орынды иеленді және содан бері жоғарылап, 2020 жылы ең жоғары деңгейде 5-орынға жетті. Кристиансундта волейбол, күрес, жүзу, коньки тебу және қол добы сияқты танымал спорт түрлері де бар.
Туристік жерлер
Кристиансундтың солтүстік-батысындағы Грип архипелагы қазір Кристиансунд муниципалитетіне кіреді. 1964 жылға дейін ол Норвегияның ең кішкентай муниципалитеті – Грип муниципалитеті болды. Бүгінде ол орпақ бос балықшылар ауылы, бірақ ерекше сәулеті мен бірегей орналасуы үшін танымал туристік орын. Грипте Норвегияның ең кішкентай ағаш шіркеуі де орналасқан, ол 15 ғасырдың соңында салынған. Кристиансундтағы Сундбатендері 1876 жылы құрылған әлемдегі ең көне қоғамдық көлік жүйесі деп есептеледі. Шағын "Сундбат" жолаушылар паромдары қаланың төрт "ауданын" байланыстырады. Вагендегі ескі қала құрылымы – Кристиансундтың тарихи балық аулау орталығы. Мұнда сондай-ақ, ескі желкенді кемелерді құрастыратын Mellemværftet орналасқан. Норвегиялық Клипфиш мұражайы да осы жерде. Иннланд – Кристиансундтың ерекше және бірегей жағалау архитектурасы бар ескі қалалық бөлігі. Иннланд – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кристиансунд бомбалау кезінде ең аз зақымданған аймақ. "Nordic Light" – 2006 жылы алғаш рет ұйымдастырылған және қазір Солтүстік Еуропадағы осындай фестивальдердің ең ірісі. Фестивальді Мортен Крогвольд ұсынады. Festiviteten (Кристиансунд Операсы) – Норвегиядағы ең көне опера театры. Ол модерн стилінде салынған және 1914 жылы аяқталған. Бұл Кристиансунд қаласының орталығындағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалаудан аман қалған сирек ғимараттардың бірі. Tahitifestivalen – Кристиансундта жыл сайын өткізілетін музыка фестивалі. Фестивальді Фроде Алнес және Иннландтағы Dødeladen кафесі ұйымдастырады. Фестиваль алғаш рет 2000 жылы ұйымдастырылды. Онда Dance with a Stranger, Madcon, Hellbillies, Madrugada, Bigbang және тағы да көптеген артистер өнер көрсеткен. Варден – теңіз деңгейінен 78 метр биіктікте орналасқан ескі қарауыл мұнарасы. Мұнараның үстінен балықшылар ауылы Грип көрінісімен кеме жолына керемет көрініс ашылады. Панорама 360 градусқа жетеді, ал фонда Нордмор таулары орналасқан. Күнделікті ашық, кіру тегін, мұнда Нордмор таулары мен фьордтарын тамашалауға болады.