Кіріспе

Ықпал ету науқанының түрі

Қара пропаганда – бұл оны жоққа шығару мақсатындағы адамдар жасағандай әсер қалдыруға бағытталған пропаганда түрі. Қара пропаганда өз көзін жасырмайтын сұр пропагандадан және шығу тегін мүлдем жасырмайтын ақ пропагандадан өзгеше. Ол көбінесе жауды қасақана бұрмалау арқылы қаралау немесе ұялта үшін қолданылады. Қара пропаганданың ерекшелігі – аудиторияның біреудің оларға әсер етіп жатқанын сезбеуі және қандай да бір бағытта итермелеп жатқанын түсінбеуі. Қара пропаганда нақты көзден емес, басқа көзден шыққандай көрінеді. Бұл түрдегі пропаганда жасырын психологиялық операциялармен байланысты. Кейде ақпарат көзі жасырылады немесе жалған авторитеттерге сілтеме жасалады, соның салдарынан жалғандықтар, шындыққа келмейтін мәлімдемелер мен алдау таратылады. Қара пропаганда – бұл "үлкен өтірік", оның құрамында барлық түрлі шығармашылық алдаулар бар. Қара пропаганда ақпарат көзіне сенуге дайындыққа тікелей байланысты. Егер қара пропаганданы жасаушылар немесе таратушылар өз аудиториясын жеткілікті түрде түсінбесе, хабар дұрыс түсінілмей, күдікті болып көрінуі немесе мүлдем сәтсіз аяқталуы мүмкін.

Америка революциясында

Бенджамин Франклин Бостон газетіне жалған қосымша жасап, таратып, онда үндістер жасаған зұлматтар және американдық тұтқындарға қалай қарау туралы хаттар жариялады.

Британдықтар

Ұлыбританияда саяси соғыс басқармасы бірқатар қара пропаганда радиостанцияларын басқарды. Густав Зигфрид Эйнс (GS1) – мұндай алғашқы станциялардың бірі болды, ол жасырын неміс станциясы болып таныстырылды. "Шеф" атымен таныс болған хабаршы, Адольф Гитлер мен оның жақтастарын әлсіздікке айыптаған нацистік экстремист рөлін сомдады. Станция нацистік партия мүшелерінің жемқорлығы және әдепсіздігі туралы ақпараттарды таратуға бағытталды. Тағы бір мысал – Soldatensender Calais британдық радиостанциясы, ол Вермахтқа арналған радиостанция болып көрсетілді. Берлин диалектін мінсіз меңгерген британдық журналист Сефтон Делмердің басшылығымен Soldatensender Calais және оның серік қысқа толқын станциясы Kurzwellensender Atlantik [de] музыка, спорт жаңалықтары, Адольф Гитлердің сөздерін ("жамылу" үшін) және сырттай үгіт-насихаттарды таратумен айналысты. Радио Deutschland – соғыс кезінде британдықтар қолданған тағы бір радиостанция, мақсаты – неміс халқының рухын құлату және соғыс күшін әлсірететін шиеленістер тудыру. Станция эфирге шығу жиілігі нақты неміс радиостанциясының жиілігіне жақын болды. Соғыс жылдары немістердің көпшілігі бұл станцияның шын мәнінде неміс радиостанциясы екеніне сенеді, тіпті ол Германияның пропаганда министрі Йозеф Геббельстің танылуын да иеленді. Британдық қара пропаганда радиостанциялары басып алынған Еуропаның көптеген тілдерінде, сондай-ақ неміс және итальян тілдерінде хабар таратумен айналысты. Олардың көпшілігі Блетчли Парк және Уобёрн Аббаттығының маңында, Бакингемшир және Бедфордширде орналасқан. Тағы бір мысал – Шыңыл көшесіне неміс әскерлерінің шабуыл жасау әрекеті болды, бірақ олар ауыр шығындармен кері қайтарылды деген қауесет. Бұл туралы американдық баспасөз және Уильям Л. Ширердің "Берлин күнделігінде" жазылды, бірақ ресми түрде жоққа шығарылды. 1993 жылы құпиясы ашылған британдық құжаттар бұл оқиғаның Ұлыбритания, АҚШ және басып алынған Еуропа елдеріндегі халықтың рухын көтеру үшін британдық қара пропаганданың табысты мысалы болғанын көрсетеді. Автор Джеймс Хейвард американдық баспасөзде кеңінен таралған қауесеттердің АҚШ-тың ынтымақтастығын қамтамасыз ету және Ұлыбританияның неміс армиясына қарсы тұру қабілетін көрсету арқылы көмек ресурстарын алу мақсатындағы қара пропаганданың табысты жобасы болғанын айтты. Дэвид Хейрдің "Гитлерді жалау" атты пьесасы Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық қара пропагандаға негізделген көркемдік туынды.

Неміс тілі

Неміс қара пропагандасы көбінесе еуропалық расизм мен антикоммунизмді пайдаланды. Мысалы, 1944 жылдың 27 сәуірінде түні қараңғыда (немесе, мүмкін, Корольдік әуе күштерінің белгілерін жалған көрсетіп) неміс ұшақтары оккупацияланған Данияға үгіт насихат жапырақшаларын таратты. Бұл жапырақшалар "Frihedsposten" деген атауды қолданды, ол шын мәніндегі даниялық астыртын газеттің аты еді, және "азаттық сағаты" жақындап келе жатқанын мәлімдеді. Олар даниялықтарға әскери операциялардың нәтижесінде туындаған алғашқы тәртіпсіздіктер басылғанға дейін "орыс немесе арнайы даярланған американдық қара нәсілді әскерлердің оккупациясын" қабылдауға кеңес берді. Германияның "Конкордия" бюросы бірнеше қара пропаганда радиостанцияларын басқарды (олардың көпшілігі өзіне бағытталған елдердің ішінде заңсыз хабар тарататындай көрінді). Осы станциялардың бірі – "Workers' Challenge" болды, ол британдық коммунистік радиостанция ретінде танылып, британдық жұмысшыларды "капиталистік" басшыларына қарсы ереуілге шығуға үндеді.

Тынық мұхит театры

Танака мемориалы – Қытайды басып алудан басталып, әлемді жаулап алуға арналған жапондық жоспарды сипаттайтын құжат. Ол американдық ресми жапондықтарға қарсы үгіт-насихат материалдарында (мысалы, «Қытай шайқасы» және «Жауларыңызды біліңіз: Жапония») жиі сілтеме жасалды, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оны жалған құжат деп санайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар Филиппинге таратып жіберген қара үгіт-насихат парақшаларында төмендегі хабарлама таратылды. Оның мақсаты – филиппиндіктерді АҚШ-қа қарсы қайыру болды.

Кеңес Одағы

Салқын соғысқа дейін және оның кезінде Кеңес Одағы бірнеше рет дезинформация қолданды, оның жасырын, немесе "қара", "белсенді шараларын" жүзеге асыру үшін КГБ-ның Бірінші Бас Директоратының А қызметін пайдаланды. А қызметі шетелдік үкіметтерге, халыққа бағытталған құпия науқандарды ұйымдастыруға, сондай-ақ Кеңес үкіметі мен оның саясатына қарсы тұрған жеке тұлғалар мен топтарға әсер етуге жауапты болды. Олардың көптеген операцияларын КГБ-ның басқа бөлімдері мен дирекциялары жүргізді.

Ұлыбритания

Құпия ашылған құжаттар Британия үкіметінің Африка, Таяу Шығыс және Азияның бір бөлігінде ондаған жылдар бойы жасырын қара насихат науқаны жүргізгенін көрсетті. Бұл науқанның мақсаты – жалған көздерден таратылған үнқағаздар мен есептер арқылы нәсілдік шиеленістерді қоздыру, хаос тудыру, зорлық-зомбылықты ынталандыру және антикоммунистік идеяларды күшейту арқылы суық соғыстағы қарсыластарын тұрақсыздандыру болған.

Индонезия

Британдықтардың бір науқаны 1965-1966 жылдардағы Индонезиядағы жаппай қырғынды жасауға қатысты, бұл 20 ғасырдағы ең қорқынышты жаппай кісі өлтірулердің бірі. Бұл трагедия Сингапурда орналасқан британдық жедел жұмыскерлер жазған жалған ақпараттың нәтижесінде туды. Олар сарай күзетшілері жасаған сәтсіз төңкеріс әрекетін пайдаланып, Индонезия Коммунистік партиясын (ПКИ) және этникалық қытайларды негізсіз айыптады. ПКИ-дің төңкеріске қатысы екенін көрсететін ешқандай дәлел болмаса да, олар өздерін елден қуылған индонезиялық патриоттар деп көрсетіп, оларды қатысқан деп жала жапты, зорлық-зомбылыққа ұлтады және оларды "жоюға" шақырды. Содан кейін индонезиялықтарды, ПКИ мүшелерін және Сукарноның жақтастарын нысанаға алған жаппай қырғындар орын алып, кем дегенде 500 000 адамның өмірін қиды.

Америка Құрама Штаттары

11 қыркүйекте АҚШ-қа жасалған шабуылдардан кейін АҚШ Қорғаныс министрлігі шетелдегі, әсіресе мұсылман елдеріндегі халықтың қолдауын арттыру үшін Стратегиялық ықпал ету кеңсесін құрып, жұмысын бастады. OSI-нің басшысы – USAF генералы Пит Уорден. The New York Times газеті оның миссиясын "шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарын, интернетті және жасырын операцияларды пайдаланатын шабуылдық кампанияларға қатысты құпия ұсыныстарды тарату" деп сипаттады. Уорден мен содан кейін Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд Пентагон шенеуніктерінің айтуынша, "жалған ақпарат пен басқа да құпия әрекеттерді қолданатын "қара" кампаниялардан бастап, шындыққа негізделген "ақ" ақпараттық жұмыстарға дейінгі кең ауқымды миссияны" жоспарлады.

Австралиялық БАҚ

2007 жылғы Австралиядағы федералды сайлауға дейін Сиднейде «Исламдық Австралия Федерациясы» деп аталатын жалған ұйым атынан парақшалар таратылды. Аталған парақшаларда терроризмді, ислам фундаменталистерін және Балидегі жарылыс күдіктілерін қолдағандығы үшін Австралияның Еңбек партиясына алғыс білдірілді. Оқиғаға Сиднейдегі Либерал партияның бір топ мүшесінің қатысы болды деген күдік туды.

Британдық БАҚ

1995 жылдың қарашасында «Санди телеграф» газетінің мақаласында Ливияның Сайф аль-Ислам Каддафи (Муаммар Каддафидің ұлы) валютаның жалған ақшасымен байланысты екені туралы айтылды. Бұл мақаланың авторы Кон Кофлин бұл мәлімдемені «британдық банк қызметкеріне» қателікпен жатқызды, бірақ оның ақпараты шын мәнінде MI6 агенттерінен алынған. Бұл факт және Кофлиннің осы оқиғаға басқа көздері болмағаны тек Сейф Каддафи газеттің абыройын жоққа шығару үшін сотқа шағымданғанда ғана анықталды. Зиновьев хаты – 1924 жылы британдық «Daily Mail» газетінде жарияланған жалған хат. Ол Коминтерн президенті Григорий Зиновьевтің Ұлыбритания Коммунистік партиясына жазған хаты деп есептелді. Онда коммунистерді Лейбористік партиядағы «ықпалды күштерді» жұмылдыруға шақырылып, британдық қарулы күштерінде наразылық тудыру туралы сөз болды. Зиновьев хаты 1924 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың жеңісіне ықпал етті. Сол кезде хат нақты көрінгенмен, қазіргі тарихшылар оны жалған деп санайды. Тарихшылардың пікірінше, бұл хат 1924 жылғы лейбористердің дауыс беруіне елеулі әсер етпеді. Дегенмен, ол консерваторларға либералдық партияның құлдырауына соққан құлдырауын жеделдетуге көмектесті.

АҚШ БАҚ-тары

1844 жылы "Рурбак жалғандығы" бойынша Нью-Йорк штатының Итака хроникасында, неміс турисі баррон фон Рурбак деп таныстырған автор жазғандай, АҚШ Өкілдер палатасына демократ ретінде қайта сайлануға үміткер Джеймс К. Полк, құлдарын саудаға шығару алдында оларды таңбалап, басқалардан ажырату үшін сатқандығы туралы хабар тарады. Бұл әрекет Полкке тиімді болды, себебі өтірік ашыққа шыққанда бұл оның қарсыластарына жаман әсер етті. Кейіннен саяси жалақорлықтарды білдіретін "Рурбак" термині пайда болды. 1972 жылғы АҚШ президенттік сайлауы кезінде президент Ричард Никсонның қайта сайлану науқанының саяси операторы Дональд Х. Сегретти, сенатор Эдмунд Маскидің ресми қағазында, сенатор Генри "Скуп" Джексонның он жеті жасар әйелден заңсыз баласы бар деген жалған мәлімдеме жазған хат таратты. Бұл кезде жетекші саналған Маски, Джордж Макговернге жеңіліп қалды, ал Никсон қайта сайланды. Бұл хат Сегретти басқарған, "жалаң амалдар" деп аталған науқанның бір бөлігі болды және Уотергейт жанжалы аясында ашыққа шықты. Сегретти 1974 жылы заңсыз науқан материалдарын таратудың үш қылмыстық құқық бұзуына кінәлі деп танылып түрмеге қамалды. Оның тағы бір жалақорлығы – "Канук хаты", бірақ бұл Маскиге тағылған айып, қара пропаганда емес.

АҚШ Үкіметі

ФБР мәліметінше, ФБР-дің қарсы барлау бағдарламасы COINTELPRO "қара ұлтшылдардың, жек көрушіл ұйымдар мен топтардың, олардың басшыларының, мүшелерінің және қолдаушыларының қызметін ашуға, бұзуға, шатастыруға, беделін түсіруге немесе басқаша бейтараптандыруға" бағытталған. Қара пропаганда коммунистерге және Қара пантералар партиясына қарсы қолданылды. Ол АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуына қарсы шығушыларға, еңбек көшбасшыларына және үндістерге де қолданылды. ФБР стратегиясы 1968 жылғы бір меморандумда былай сипатталды: "Жаңа солшылдарды күлкіге қосқан карикатураларды, фотосуреттерді және анонимді хаттарды пайдалануды қарастырыңыз. Күлкі – оларға қарсы қолдана алатын ең тиімді қарудың бірі." "Пенковский құжаттары" – 1960 жылдары АҚШ Орталық барлау агенттігі жүргізген қара үгіт-насихаттың мысалы. "Пенковский құжаттары" кеңес GRU офицері, полковник Олег Пенковскийдің жазған деген болжам бар еді, бірақ шындығында оларды Суық соғыстың маңызды кезеңінде Кеңес Одағының беделін төмендету мақсатымен ЦРУ жасаған.

Діни қара насихат

1955 жылы Саентология шіркеуі "Миды жуу" атты кітап жариялады, оның авторлығы Совет қауіпсіздік қызметінің басшысы Лаврентий Берияға жатқызылды. Бірақ шындығында, кітапта Саентология қарсы тұратын барлық амалдар (ми хирургиясы, психиатриялық препараттар, психология, бала еңбегі заңдары және табыс салығы) Мәскеудің басшылығымен коммунистік қастандықтар ретінде бейнеленген. Ал "коммунизмге" ең үлкен қауіп ретінде "Саентология шіркеуі" көрсетілген (католик шіркеуі Кеңес Одағына төнетін қауіп ретінде көрініс таппаса, ал Кеңес Одағының басым діні болған Шығыс православие шіркеуі туралы мүлдем еске алынбаған). Сонымен қатар, "Берия" Л. Рон Хаббардтың (Саентологияның негізін қалаушысы) "ауырсынуға қарсы гипноз" және "ойлау қабілеті" сияқты нақты сөздерін қолданады. Л. Рон Хаббард басшылығымен Саентология шіркеуі "қара пропаганданы" пайдаланып, "адамдардың, компаниялардың немесе елдердің беделін немесе сенімін жою" мақсатымен "әділ ойын" ретінде жақтастарына қарсы қолдануға тырысқан деген күдік туып отыр. Автор Паулет Купер "Саентологияның дау-дамасы" кітабын жариялағаннан кейін Саентология шіркеуі бомбалау туралы жалған хабарларды жасау үшін оның кеңсе заттарын ұрлап, жасырын операция жүргізді.

Қоршаған ортаны қорғаушылардың қара үгіт-насихаттары

"Кеттік! "Арктикадағы Shell" веб-сайты Royal Dutch Shell компаниясының ресми сайтындай көрінетін етіп жасалған, бірақ шын мәнінде Greenpeace жасаған жалған сайт еді.