Кіріспе

Бір кезде жойылып кеткен деп саналған генетикалық белгілердің қайта пайда болуы

Биологияда атавизм – бұл биологиялық құрылымның өзгеруі, осы арқылы ата-бабалардың генетикалық белгісі алдыңғы буынның эволюциялық өзгерісі нәтижесінде жоғалғаннан кейін қайта пайда болады. Атавизмдер бірнеше жолмен туындауы мүмкін, олардың бірі – бұрынғы фенотиптік белгілердің гендері ДНҚ-да сақталып, жаңа белгілерге жауапты басым гендерді жоятын немесе ескі белгілерді жаңаларынан басым ететін мутация арқылы олардың өршуіне әкеледі. Атавизмдер көбінесе эволюцияның куәсі ретінде қарастырылады. Геннің түзілімі бұзылмаса, оны бақылап тұратын генетикалық механизмдегі ақаулық оның қайтадан өршуіне мүмкіндік береді. Кейде ұйықтаған гендердің өршуіне жасанды түрде ынталандыру себеп болуы мүмкін. Адамдарда атавизмнің мысалдары бар, мысалы, құйрықпен туған нәрестелер (олар «кокцигеальді процесс», «кокцигеальді проекция» немесе «каудальді қосымша» деп аталады). Басқа приматтар сияқты ірі тістері бар адамдарда да атавизмді көруге болады. Сонымен қатар, медициналық әдебиетте «жылан жүрегі» жағдайы туралы хабарланған, ол «жүрек тамырлары мен миокард құрылымы тікенектілердің жүрегіне ұқсас». Атавизм жақында құс динозаврларының (құстардың) ұрықтарында құс емес динозаврлардың (құс емес) жоғалған белгілерін, соның ішінде тістерін өршу үшін қолданылды. Байқалған атавизмдердің басқа мысалдары: киттер мен сиреналардың артқы аяқтары; қазіргі жылқының қосымша саусақтары; аяқсыз омыртқалы жануарларда аяқтардың қайта пайда болуы; орибатид кенелерінде партеногенезден жыныстық көбеюге эволюция; құс динозаврларының (құстардың) тістері; иттердегі тұяқтар; қанаттары жоқ таяқшалы және жапырақты жәндіктерде, құлаққұйрықтарда және құсқұйрық сияқты сүтқоректілерде қанаттардың қайта пайда болуы; гүлді өсімдік Hieracium pilosella және Crotoniidae туысына жататын кенелерде жыныстық көбеюдің қайта пайда болуы; ересек аксолотлдердің қанатты аяқтары; адамның құйрығы (нағыз емес құйрық) және адамдардағы (және басқа приматтардағы) қосымша сүт бездері.

Мәдениет

Атавизм – Жозеф Шумпетердің ХХ ғасырдағы либералды Еуропадағы Бірінші дүниежүзілік соғысты түсіндіруінде қолданылатын термин. Ол, саудаға негізделген халықаралық қоғам соғыстың салдары мен салыстырмалы бағасының жоғары болуына байланысты соғыстан қашынады деген либералдық халықаралық қатынастар теориясын қорғайды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың себебі "атавизм" деп аталады, онда ол Еуропадағы ескірген үкіметтер (Германия империясы, Ресей империясы, Осман империясы және Австро-Венгрия империясы) либералды Еуропаны соғысқа сүйреп алды, ал континенттік державалардың басқа либералды режимдері оған себеп болмады деп санайды. Ол бұл идеяны либерализм мен сауданың халықаралық қатынастардағы тыныштандырушы әсерін жалғастыра беретінін және сауда байланыстарымен байланысты елдер арасында соғыс тумайтынын айту үшін пайдаланды. Бұл соңғы идея кейінгі "Алтын аркалар" теориясына өте ұқсас. Лондон университетінің профессоры Гай Стэндинг прекариаттың үш ерекше топтарын анықтады, олардың бірін ол "атавистер" деп атайды, олар жоғалған деп санайтын өткенге ұмтылады.

Әлеуметтік дарвинизм

1800 жылдардың ортасында эволюция қабылданысы мен 1900 жылдардың басында генетиканың қазіргі заманғы түсінігі арасындағы кезеңде атавизм бірнеше буын бойында жоғалғаннан кейін белгінің жеке дарада қайта пайда болуын түсіндіру үшін қолданылды – көбінесе «өткенге оралу» деп аталатын құбылыс. Атавизмдерді таңдаулы шаралар арқылы немесе қайта өсіру арқылы жинақтауға болатындығы туралы идея Хек сиырлары сияқты тұқымдардың пайда болуына әкелді. Бұл сиырлар ежелгі жергілікті тұқымдардан таңдалып алынған, примитивті белгілері бар, және құрып кеткен жабайы сиыр түрін – аurochs-ты «қайта жандандыру» мақсатымен өсірілді. Әлеуметтік дарвинистер де атавизм туралы ұғымды пайдаланды, олар «кемтар» нәсілдер атавистік белгілерді көрсетеді және басқа нәсілдерге қарағанда көне белгілерге ие деп мәлімдеді. Атавизм және Эрнст Геккельдің рекапитуляция теориясы эволюциялық прогреске байланысты, өйткені олар үлкен күрделілікке және жоғары қабілеттерге қарай дамуды білдіреді. Сонымен қатар, атавизм ұғымын қылмыстық ауытқудың себептерін жекелеген тұрғыдан түсіндірудің бір бөлігі ретінде 1870 жылдары итальян криминологы Чезаре Ломброзо танымал етті. Ол қылмыскерлерге тән физикалық ерекшеліктерді анықтауға тырысты және тапқандарын атавистік, «өткенге оралу» белгілері деп атады, олар «примитивті» қылмыстық мінез-құлықты анықтайды. Оның статистикалық дәлелдері және евгеникамен тығыз байланысты идеясы ғылыми қауыммен ұзақ уақыттан бері қабылданбайды, бірақ физикалық белгілердің адамның қылмыстық немесе әдепсіз мінез-құлқының ықтималдығына әсер етуі мүмкін деген пікір әлі де ғылыми тұрғыдан қолдау табады.