АҚШ түрмесінде отырған Мысыр туған британдық исламист террорист

Кіріспе

Мысыр туған британдық исламшы террорист АҚШ-тың федералды түрмесінде қамауда отыр.

Мұстафа Камел Мустафа (مصطفى كامل مصطفى; 1958 жылдың 15 сәуірінде туған), сондай-ақ Әбу Хамза әл-Масри (/audio=En us Әбу Хамза әл-Масри) деп белгілі. Әбу Хамза әл-Масри (ағылш. ogg/'/ɑː//b//uː// /'/h//ɑː//m//z//ə// //ɑː//l// /'/m//ɑː//s//r//i/; أبو حمزة المصري, Abū Ḥamzah al Maṣrī – сөзбе-сөз, Хамзаның әкесі, мысырлық), немесе жай ғана Әбу Хамза – мысырлық дін қызметкері, ол Англияның Лондонындағы Финсбери парк мешітінің имамы болған, онда ислами фундаменталистік көзқарастарды уағыздаған. Ұлыбританияның таблоидтық баспасөзі оны ойдан шығарылған қарақшы Капитан Крюкке байланыстырып, протездік ілгек құрылғылары болғандықтан "Капитан Крюк" деп атады. 2004 жылы АҚШ оны сотқа өткізуді сұрағаннан кейін британдық полиция Хамзаны тұтқындады. Кейіннен британдық билік оны зорлық-зомбылық пен нәсілдік жеккөрушілікті қоздырғандығы үшін он алты қылмыс жасады деп айыптады. 2006 жылы британдық сот оны зорлық-зомбылыққа итермелеуде кінәлі деп танып, жеті жылға бас бостандығынан айырды. 2012 жылдың 5 қазанында сегіз жылдық сот дауларынан кейін ол Ұлыбританиядан АҚШ-қа сотқа өткізілді. 2014 жылдың 14 сәуірінде Нью-Йоркте оның сот процесі басталды. 2014 жылдың 19 мамырында Манхэттендегі қазылар алқасы Хамзаны он бір терроризмге қатысты айыптау бойынша кінәлі деп таныды. 2015 жылдың 9 қаңтарында ол өмір бойына түрмеге кесілді, шартсыз босату мүмкіндігі жоқ.

Өмірбаян

Хамза 1958 жылы Мысырдың Александрия қаласында орта таптық әскери офицердің ұлы болып дүниеге келді. 1979 жылы ол студенттік визамен Ұлыбританияға келді. Ұлыбританиядағы өмірді ол "қалағаныңды істей алатын жұмақ" деп сипаттады. Ол Брайтон политехникалық институтында азаматтық инженерияны оқыды. 1999 жылы Мальтада исламизмді қабылдағанға дейін Хамза "жағымды алып" және "әйелдерге құмар" ретінде танымал болды. Хамза 1980 жылдан 1983 жылға дейін Соходағы стриптиз-барларда өз атымен жұмыс істеді, сол кезде клуб бароны Жан Агиус сутент болуға сөз байласып әрекет еткені үшін ұсталды. Агиус Хамзаның сол кезде клубтың тең иесі болуы мүмкін екенін айтады. Бір көзі және екі қолы жоқ Хамза бір кезде Ауғанстанда кеңес әскерімен шайқаста осы мүшелерін жоғалтқанын айтқан. CNN телеарнасы оның "Ауғанстанда минаны залалсыздау кезінде алған жарақаттары" екенін хабарлады. Хамзаның әңгімесіне қарсы шыққан көптеген мәліметтердің ішінде, BBC қауіпсіздік тілшісі Гордон Корераның Омар Насиридің "Джихад ішінде: Аль-Каидамен өмірім" атты естеліктеріне кіріспесінде Хамзаның "жыхадта жарақат алғаны туралы қауесеттермен сенімділігін арттырғаны" делінген; сондай-ақ, Насири олардың "жаттығу лагерінде тәжірибелер кезінде болған апаттан" туындағанын білгенін және Хамза Насириден "өзінің беделін түсірмеу үшін бұл құпияны сақтауды" сұрады. Бұл оқиғаның нұсқасын Аль-Каиданың химиялық қару бағдарламасының жетекшісі, МИ-6 үшін қос агент болған Аймен Дин растады. Дин мен Хамзаның екеуі де Аль-Каиданың бас бомба жасаушысы Әбу Хабабтан оқыған. Дин Хамзаның Лахор маңындағы жаттығу лагерінде жарақаттанғанын айтады, онда ол нитроглицерин партиясын дайындағаннан кейін, детонаторды орнатпас бұрын қоспаның салқындауын күту туралы ұстазының нұсқауларын елемеді. АҚШ-тағы сотта Хамза өзінің жарақаттарын Лахорда Пәкістан армиясымен жарылғыш заттармен жұмыс істеген кезде алғанын мәлімдеді.

Отбасы

1980 жылы 16 мамырда Хамза британдық азамат Валери Флемингке үйленді, ол ислам дініне кірген католик. Одан кейін, 1981 жылдың қазанында Мұхаммед Мустафа Камель есімді ұлдары дүниеге келді. 1984 жылы олардың қарым-қатынасы шиеленісіп, сол жылы Хамза үш жасар Мұхаммедті өзімен бірге Египетке алып кетті, бұл Валеримен байланысты үзіп тастады. Ақырында олар ажырасып, Хамза Нажат Мустафаға үйленді, одан жеті баласы болды: бес ұл, содан кейін екі қыз. Хамзаның әкесінің қызы Донна Траверсо 2006 жылы The Times газетіне Хамзаның Ұлыбританияда тұру құқығын алу үшін анасы Валерияны алдап, онымен некеге тұрғанына сенгенін айтты (төмендегі "Қорылулар, айыптаулар және бас бостандығынан айыру" бөлімін қараңыз). 1999 жылы Хамзаның 17 жасар ұлы Мұхаммед, Хамзаның әкесінің ұлы Мохсин Галлен және тағы сегіз адаммен бірге Йеменде тұтқындалды. Барлығы террористік бомбалау науқанын жоспарлағандықтары үшін сотталды, ал айыптау тарапы Хамзаның осы адамдарды осы шабуылды жүзеге асыру үшін жібергенін мәлімдеді. Мұхаммед пен Мохсин сәйкесінше үш және жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Хамзаның марокколық келіні 2012 жылы Белмарш түрмесінде болған кезде, оған ұялы телефонның SIM-картасын жеткізуге тырысқаны үшін түрмеге жабылды. Қазір ол депортацияға ұшырауы мүмкін, бірақ ол Ұлыбритания азаматы болып табылатын ұлының жалғыз күтушісі болғандықтан, Еуропалық соттың бас адвокаты оның қылмыстық іс-әрекеттеріне қарамастан, ол қоғамға "қатты" қауіп төндірмейінше автоматты түрде депортацияланбайтынын шешті.

Діндарлық өмірі

Хамза 1997 жылдан бастап Финсбери Парк мешітінің имамы және Ислам шариатын қатаң түсіндіруге сенетін «Шариғат қолдаушылары» тобының жетекшісі болды. 1999 жылдың 14 қыркүйегінде ол ең ірі араб газеттерінің бірі – «Әл-Хаятқа» мақала жолдады, онда ресейлік пәтерлерді бомбалауды қолдап, «соғыста әйелдер мен балалар нысанаға алынбайды десек те», бұл шабуылдар «Чечнядағы Ресейдің қылмыстық саясатына мұсылманның кек алуы» ретінде қажет екенін мәлімдеді. 2003 жылы ол Лондон орталығында «Исламдық әл-Мухаджирун» ұйымы шақырған митингке қатысты, онда оның мүшелері жаңа ислам халифатын құру және Батыс қолдаған Таяу Шығыс елдерінің үкіметтерін ауыстыру сияқты исламдық мақсаттарды қолдағандарын айтты. 2003 жылдың 4 ақпанында (сәуір айынан бері тоқтатылғаннан кейін) Хамза Англия мен Уэльсте қайырымдылық қорларын реттейтін мемлекеттік орган – Қайырымдылық комиссиясы тарапынан Финсбери Парк мешітіндегі лауазымынан босатылды. Мешіттен қуылғаннан кейін ол 2004 жылдың мамырына дейін қақпа сыртында уағыз айтты, содан кейін АҚШ тарапынан оған қарсы экстрадиция ісі басталғанда тұтқындалды (қараңыз төмен). Хамза исламшылдардың халифат құру және Осама бен Ладенді қолдау сияқты мақсаттарын ашық білдірді. Ол «Әл-Ансар» («Жеңімпаз») деген мақала жазып, онда Алжирдегі Қарулы Ислам тобының (GIA) әрекеттерін қолдағанын айтты, бірақ кейін олар бейбіт азаматтарды өлтіре бастағанда олардан бас тартты. Бір уағызында ол: «Аллаға сенгендерді, оған сенбегендерді өлтіргендерді жақсы көреді. Алла оны ұнатады. Егер сіздерге, мұсылмандарға, қанды жек көруден ұнамайтын болса, онда сіздерде бір кемшілік бар» деді. Ол Абдулла әл-Файсалмен байланыста болған, ол Ұлыбританияда уағыз айтып, еврейлерді, индуистерді, христиандарды және американдықтарды өлтіруге шақырғаны үшін түрмеге жабылып, 2007 жылы Ямайкаға депортацияланды.

Тұтқындалу, айыптау және бас бостандығынан айыру

Хамза 1980 жылдың желтоқсанында Сохо стриптиз клубына жасалған рейд кезінде туристік визасының мерзімі өткені үшін тұтқындалды, ол оған Ұлыбританияда бір айға дейін болуға мүмкіндік берді. Ол виза мерзімін сақтамағаны үшін кінәсін мойындады, бірақ британдық азамат Валери Флемингке үйленгендіктен Ұлыбританияда қалуға рұқсат алды. Шамамен екі айдан кейін, 2004 жылдың 19 қазанында Хамзаға түрлі британдық заңдарға сәйкес он бес қылмыс тағылды, оның ішінде мұсылман емес адамдарды өлтіруге шақыру және нәсілдік жеккөрушілікті қоздыруға талпыну. Сот отырысы 2005 жылдың 5 шілдесінде басталды, бірақ кейінге шегерілді және 2006 жылдың 9 қаңтарында ғана қайта басталды. 2006 жылдың 7 ақпанында ол он бір айып бойынша кінәлі деп танылды, ал төрт айып бойынша кінәсіз деп шешім шығарылды: 1861 жылғы Адамдарға қарсы қылмыстар туралы заң бойынша адам өлтіруге шақырудың алты қылмысы бойынша кінәлі; тағы үш осындай қылмыс бойынша кінәсіз. Сондай-ақ, 1986 жылғы Халық тәртібі туралы заңтың 18(1) бабына қайшы келетін, нәсілдік жеккөрушілікті қоздыру ниетімен қатыгез, ұятсыз немесе қорлау сөздерін немесе мінез-құлқын қолдануға қатысты үш айып бойынша кінәлі деп танылды, бұл 2000 жылғы Терроризм туралы заңның 58-бабына сәйкес келеді. 2000 жылғы Терроризм туралы заң бойынша тағылған бұл айып Әбу Хамзаның «Ауған жихадының энциклопедиясы», «Әл-Қаида» нұсқаулығы және Әбу Хамза жасаған басқа да үгіт-насихат материалдарын иеленуімен байланысты болды. Сот шешімінде Хьюз мырза Хамзаның «кейбір адамдар үшін өлтіруді заңды ғана емес, сонымен қатар әділдік іздеу жолында моральдық және діни борыш деп санауға мүмкіндік беретін атмосфера құруға көмектескенін» айтты. Әбу Хамза жеті жылға бас бостандығынан айырылды. 2012 жылдың қыркүйегінде Фрэнк Гарднер королева Елизавета II бірнеше жыл бұрын Әбу Хамза әл-Масриді ұстай алмағанына ренжіді деп мәлімдеді. BBC сол күні кешірім сұрады.

АҚШ-қа экстрадициялау

2004 жылғы 27 мамырда Хамза британдық билік органдарымен ұсталды және АҚШ-қа экстрадициялау процесі басталғанда судьялар алдына келді. Йемен де оны ұстап беруді сұрады. АҚШ Хамзаның 1998 жылы Йеменде 16 адамды кепілге алуға қатысты он бір қылмыстық іс бойынша сотталуын қалады, 2001 жылы Ауғанстанда джихадты қолдауы, 1999 жылдың соңы мен 2000 жылдың басында Орегон штатының Блай қаласының жанында "террористік оқу лагерін" құруға тырысқан Джеймс Ужаманы қолдауы және «Аль-Каидаға» көмектесуі. Ужама – АҚШ азаматы, ол 1999 жылы Англияда Әбу Хамзамен кездескен. Ол АҚШ-та «Аль-Каидаға» көмектескені, террористік оқу лагерін құруға тырысқаны және жаһандық джихадты насихаттаған веб-сайтты жүргізгені үшін айыпталды. Әбу Хамза осы кезеңде Ұлыбританияда болды. 2007 жылғы 15 қарашада британдық соттар Хамзаны АҚШ-қа экстрадициялауға рұқсат берді. Әбу Хамза бұл шешімге қарсы Еуропалық адам құқықтары сотына (ЕАҚС) шағымдануға тырысты. Осы уақыт аралығында Хамза жазасын өтегеннен кейін түрмеде қамауда ұсталды. 2010 жылғы 8 шілдеде ЕАҚС Хамзаны терроризмге қатысты айыптаулар бойынша АҚШ-қа экстрадициялауды уақытша тоқтатты, оның адамгершілікке жатпайтын жағдайға түсуі мүмкін емес екеніне көз жеткізілгенше. Бұрынғы істерде ЕАҚС Ұлыбританияның күдікті шетелдік террористерді азаптау қаупі бар жерлерге депортациялауына кедергі келтірген. Хамзаның жағдайында бұл өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін елге экстрадициялаудан бас тартуға дейін кеңейтілді, онда түрме режимі тым қатал деп есептелді. Сот өмір бойына бас бостандығынан айыру адам құқықтарының бұзылуы болар ма, жоқ па деген мәселе бойынша қосымша заңдық пікірталас қажет екенін айтты. Сот Хамзаның және экстрадиция күтіп тұрған басқа да тұтқындардың АҚШ-қа жіберілген жағдайда адамгершілікке жатпайтын жағдайға тап болатыны туралы жаңа мәліметтерді сұрады. 2012 жылғы 24 қыркүйекте сот Хамзаны АҚШ-қа экстрадициялауға келісті. Барлық дәлелдерді және ADX Флоренциядағы лауазымды тұлғалардың мәлімдемелерін қарастырғаннан кейін, сот «ADX-тегі жағдайлар жаман қарым-қатынасқа жатпайды» деп шешті, сондай-ақ «халықаралық терроризмге кінәлі барлық сотталғандар ADX-те орналастырылмаған және егер олар орналастырылса да, мұндай ауысу туралы шешім қабылдамас бұрын тыңдау өткізу сияқты жеткілікті процессуалдық кепілдіктер бар еді» және «егер ауысу процесі қанағаттандырмас болса, Федералдық түрмелер бюросының әкімшілік шаралар бағдарламасына және АҚШ федералдық соттарына шағымдану мүмкіндігі бар еді» деп мәлімдеді, бұл Әкімшілік шаралар бағдарламасына сілтеме жасады. 2012 жылғы 26 қыркүйекте Жоғарғы сот судьясы Хамзаны АҚШ-қа экстрадициялауды тоқтатты. 2012 жылғы 5 қазанда Жоғарғы сот Ұлыбритания үкіметінің Хамзаны АҚШ-қа экстрадициялау туралы өтінішін мақұлдады. Алып кету процесі сол күні кешке өтті, Хамза Лонг Лартин түрмесінен Саффолк қаласындағы RAF Милденхоллға жеткізілді, онда ол АҚШ маршалының қолына берілді. Әбу Хамза 2012 жылғы 6 қазанда АҚШ-қа келді, ол кепілге алу, жауынгерлік оқу лагерін құруға қатысты және Ауғанстанда қасиетті соғысқа шақыру туралы он бір айыптаумен күшті қақтығысқа түсті. Ол 6 қазанда Нью-Йорк оңтүстік округінің округтік сотында пайда болды және кейін қамауға алынды. Ол 9 қазанда тағы да сотқа келді және он бір айыптау бойынша өзін кінәлі емес деп танысты. 2014 жылғы 14 сәуірде оның соты қазылар алқасын іріктеумен басталды. 2014 жылғы 19 мамырда ол терроризмге қатысты айыптаулар бойынша кінәлі деп танылды. Ұлыбританияның ішкі істер министрі Тереза Мэй Әбу Хамзаның «соңында әділдікке тап болғанына» «құанышты» екенін айтты. 2015 жылғы 9 қаңтарда Хамза өмір бойына түрмеге кесілді, шартты түрде босату мүмкіндігі жоқ, және барлық жаза Колорадо штатындағы ADX Флоренция түрмесінде өтеледі. АҚШ-тағы қамауда оның ілгектері тәркіленіп, протездік қасыққа ауыстырылды. 2020 жылғы тамыздың соңында The Times Әбу Хамзаның ADX Флоренциядағы «адамгершілікке жатпайтын және қорлаушы» жағдай деп сипаттаған АҚШ Бас прокуроры Уильям Баррға қарсы сотқа шағым түсіргенін хабарлады. Хамзаның шағымдарына жалғыздыққа қамау, қолдары болмағандықтан протездік ілгектерін алып тастау, тамақ қораптарын ашудан тіс шіруі және кошер тағамын жеуден «діни стресс» сезінуі кірді.

On 27 May 2004, Hamza was detained on remand by British authorities and appeared before magistrates at the start of a process to try to extradite him to the United States. Yemen also requested his extradition. The United States wanted Hamza to stand trial for eleven counts relating to the taking of sixteen hostages in Yemen in 1998, advocating jihad in Afghanistan in 2001, supporting James Ujaama in an alleged attempt to establish a "terrorist training camp" in late 1999 and early 2000 near Bly, Oregon, and of providing aid to al Qaeda. Ujaama is a US citizen who had met Abu Hamza in England in 1999 and was indicted in the US for providing aid to al Qaeda, attempting to establish a terrorist training camp, and for running a website advocating global jihad. Abu Hamza was in Britain throughout the relevant period. On 15 November 2007, British courts gave permission for Hamza's extradition to the US. Abu Hamza appealed against this decision to the European Court of Human Rights (ECHR). In the meantime, Hamza was kept in prison after the completion of his sentence. On 8 July 2010, the ECHR temporarily blocked Hamza's extradition to the United States to face terrorism charges until the court was satisfied that he would not be treated inhumanely. In past cases, the ECHR prevented the UK from deporting suspected foreign terrorists to places where they might be tortured. In Hamza's case, this was extended to refusing extradition to a country where he might be jailed for life, and where the prison regime is judged too harsh. The court said there should be further legal argument on whether life without parole would be a breach of human rights. The court asked for fresh submissions on whether Hamza, and other prisoners awaiting extradition, would face inhumane treatment in the US if they were sent there to stand trial. On 24 September 2012, the court agreed Hamza could be extradited to the US to face terrorism charges. After considering all evidence, statements by officials at ADX Florence, the court held that "conditions at ADX would not amount to ill treatment" and also stated that "not all inmates convicted of international terrorism were housed at ADX and, even if they were, sufficient procedural safeguards were in place, such as holding a hearing before deciding on such a transfer" and that "if the transfer process had been unsatisfactory, there was the possibility of bringing a claim to both the Federal Bureau of Prisons' administrative remedy programme and the US federal courts", referring to the Administrative Remedy Program. On 26 September 2012, a High Court judge halted the extradition of Hamza to the US on terror charges after the cleric launched a last ditch appeal. On 5 October 2012, the High Court granted the UK's government's request to extradite Hamza to the US. The removal process took place that same evening, when Hamza was taken from Long Lartin jail to RAF Mildenhall in Suffolk, where he was placed into the hands of the US Marshals. Abu Hamza arrived in the US on the morning of 6 October 2012 to face eleven charges relating to hostage taking, conspiracy to establish a militant training camp and calling for holy war in Afghanistan. He appeared in the United States District Court for the Southern District of New York on 6 October and was then taken into custody. He appeared in court again on 9 October and pleaded not guilty to eleven charges. On 14 April 2014, his trial opened with jury selection. On 19 May 2014, he was found guilty of the terror charges. British Home Secretary Theresa May said that she was "pleased" that Abu Hamza had "finally faced justice". On 9 January 2015, Hamza was sentenced to life in prison without the possibility of parole, and the entire sentence would be served at ADX Florence in Colorado. In U. S. confinement, his hook devices were confiscated and replaced with a prosthetic spork. In late August 2020, The Times reported that Abu Hamza had filed a lawsuit against the US Attorney General William Barr over what he described as "inhumane and degrading" conditions at ADX Florence. Hamza's complaints included solitary confinement, the removal of his prosthetic hooks despite his lack of forearms, sustaining tooth decay from opening food packages, and encountering "religious stress" from eating kosher food.