Кіріспе

Склерит (грекше: sklēros, "қатаң" деген мағынаны білдіреді) – қатаң дене бөлігі. Биологияның түрлі салаларында бұл термин әртүрлі құрылымдарға қолданылады, бірақ омыртқалы жануарлардың сүйектері мен тістері сияқты анатомиялық ерекшеліктеріне қатысты емес. Көбінесе ол бунақты аяқтылардың экзоскелеттерінің қатаң бөліктеріне және кейбір губкалар мен жұмсақ маржандар сияқты омыртқасыздардың ішкі тікендеріне қатысты. Палеонтологияда склеритом – организмнің склериттерінің толық жиынтығы, көбінесе қазба омыртқасыздардан белгілі болған нәрсе.

Склериттер біріктірілген

Склериттер организмде, мысалы конус қабықшасының уы сияқты, дерлік толығымен оқшауланған күйде кездесуі мүмкін. Сондай-ақ, олар шашыраңқы болуы мүмкін, мысалы көптеген теңіз полихеттеріндегідей қорғанысқа арналған өткір, минералданған қылшықтардың топтары сияқты. Немесе олар құрылымды, бірақ байланыспаған немесе бос байланысқан жиынтықтар түрінде кездесуі мүмкін, мысалы көптеген моллюскалардың радиуласындағы минералды "тістер", хитондардың қақпақтары, головоножкалардың жұмсақ денесі немесе бунақты денелілердің бунақты экзоскелеттері сияқты. Склериттер буындарсыз құрылымға ұйымдастырылған жағдайда, бұл құрылым склеритом деп аталады, бұл термин көбінесе палеонтологияда қолданылады.

Артроподтар

Артроподтарда склериттерді қалыптастыратын қатаю экзокутикулядағы ақуыз тізбектерінің байланысуы арқылы, склеротизация деп аталатын процесспен, немесе экзоскелеттің аймақтарына кальций карбонаты сияқты минералдардың енгізілуі арқылы, немесе екеуінің бірдей комбинациясымен жүзеге асырылады. Осылайша, буынтық аяқтылардың экзоскелеті көптеген склериттерге бөлінеді, олар аз склеротизацияланған, мембраналық аймақтармен немесе тігістермен біріктірілген. Дене сегментінің жоғарғы (дорсальды) склериттері, көбінесе тақта тәрізді, тергиттер деп аталады. Сол сияқты, дене сегментінің төменгі (вентральды) склериттері стерниттер деп аталады. Дене сегменттерінің бүйір беттеріндегі жеке склериттер, плевралар, плевриттер деп аталады.

Артритпен айналысатын омыртқасыз жануарлар

Склериттердің әртүрлі түрлері әр түрлі омыртқасыз топтарында, оның ішінде полихеталар мен моллюскаларда кездеседі. Дегенмен, бұл термин ең көп қолданылатын екі таксон – жұмсақ маржандар мен губкалар (Porifera). Бұл екі топтың құрылымында да, құрылыстық және қорғаныс функцияларын атқаратын кремний немесе кальций карбонатынан тұратын минералданған инелер (spicules) болады. Көптеген омыртқасыз жануарлар статолиттер және осыған ұқсас құрылымдар ретінде, көбінесе минералданған бірнеше қатты бөліктерді өсіреді, бірақ олар әдетте склериттер деп атаылмайды. Паразиттік полиопистокотильді моногендік жалпақ құрттардың негізгі бекітілу құрылымы – кламптар, әртүрлі склериттер мен олармен байланысты бұлшық еттерінен тұрады және аптор деп аталатын артқы органда орналасқан. Клемстер – бұл иесі балықтың денесіне, әдетте, оның желбезектеріне бекітілетін арнайы құрылымдар.

Тарихқа дейінгі дәуір

Склеритом – оқшауланған элементтерден тұратын қаңқа, мысалы, гальваксиидтердің қабықтары, радиустағы тістер, губка қаңқасындағы шпикульдер немесе конодонт аппаратының элементтері сияқты организмдердің тікшелері. Бұл терминді палеонтолог Стефан Бенгсон ойлап тапты. Кем дегенде бір қазіргі заманғы, терең теңіз гидротермальдық бұлақтарының жанында тіршілік ететін, қарыншалы жұмсақ денелілердің кейбір кембрий склериттеріне ұқсас темір сульфидтерінен жасалған құрылымдары бар.