Кіріспе

Англия мен Солтүстік Ирландиядағы мектеп тестілеуі

Он бір плюс (11+) – Англия мен Солтүстік Ирландияда бастауыш білім берудің соңғы жылындағы кейбір оқушыларға тапсырылатын стандартизацияланған емтихан. Ол грамматикалық мектептерге және академиялық іріктеуді қолданатын басқа орта мектептерге қабылдауды анықтайды. Атауы орта білім беруге қабылдау жасына байланысты: 11–12 жас. Он бір плюс бір кезде бүкіл Ұлыбританияда қолданылған, бірақ қазір Англиядағы таңдаулы мектептерді жалпы білім беретін мектептердің орнына ұсынатын округтері мен қалаларында ғана қолданылады. «Көшіру тесті» деп те белгілі, ол әсіресе 1944 жылдан 1976 жылға дейін Ұлыбританияның көп бөлігінде қолданылған үш бөлімді жүйемен байланысты. Емтихан оқушының проблемаларды шешу қабілетін, сөздік және сөзсіз ойлау арқылы тексереді. Көптеген емтихандарда қазір математика және ағылшын тілі пәндері де бар. Бұл емтиханның мақсаты – интеллектті (танымдық қабілетті) IQ тестіне ұқсас жалпы тест болуы еді, бірақ оқытылған оқу бағдарламасының дағдыларын тексеру арқылы бұрынғы жылдары дамыған академиялық қабілетті бағалайды, бұл үй және мектеп ортасының қаншалықты қолдау көрсеткенін көрсетеді. 1944 жылы енгізілген емтихан оқушының бастауыш білімнен кейін қандай мектепке бару керектігін анықтау үшін пайдаланылды: грамматикалық мектеп, орта мектеп немесе техникалық мектеп. Үш бөлімді жүйенің негізі – баланың білім алуы үшін қаржылық ресурстарға қарағанда дағдылар маңыздырақ деген идея болды: әртүрлі дағдылар әртүрлі білім беруді қажет етеді.

Үшжақты жүйеде

1940 жылдары академиялық, техникалық және практикалық бағыттардан тұратын үш тарапты білім беру жүйесі құрылды. Сол кездегі басым білім беру пікірі, сынақ – баланың қай бағытқа ең лайықты екенін анықтаудың тиімді жолы еді. Емтихан нәтижелері балалардың орта мектептерін олардың қабілеттеріне және болашақ кәсіби қажеттіліктеріне сәйкес тағайындау үшін пайдаланылатын болды. Жүйе іске асырылғанда, техникалық мектептер көзделгендей жеткілікті деңгейде ашылған жоқ. Оның орнына, үш тарапты жүйе беделді гимназияларға оқуға қатысты күшті бәсекелестікке ұшырады. Осылайша, "он бір плюс" емтиханы ерекше маңызға ие болды. Қажеттіліктері мен қабілеттеріне сәйкес бөлудің орнына, ол өту-өтпеу мәселесі ретінде қарастырыла бастады. Бұл кейбір адамдардың наразылығына, ал басқаларының қолдауына ие болды.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландиядағы жүйе Англиядағыдан ерекше болды. Соңғы "он бірлік" емтиханы 2008 жылдың қараша айында өтті. 1997 жылғы Білім беру туралы жарлықта "Министрлік оқушыларды мемлекеттік-жеке меншікті мектептерге қабылдау бойынша қажет деп санайтын нұсқауларды шығаруға және қайта қарауға құқылы" делінген. Осыған сүйене отырып, Солтүстік Ирландияның білім министрі Кайтриона Руан 2008 жылдың 21 қаңтарында орта білімге көшуге қатысты жаңа нұсқауларды заң ретінде емес, реттеуші акт ретінде бекітті. Бұл ұсыныстарды Солтүстік Ирландия Парламенті бекіту қажеттігін жойды, себебі онда бұл өзгерістерге көппартиялық қолдау болған жоқ. Кейбір мектептер, ата-аналар мен саяси партиялар жаңа заңдық аяға қарсы шығып отыр. Осының салдарынан көптеген орта білім беретін мектептер өздерінің қабылдау емтихандарын өткізуде.

Дау

11 плюс 1944 жылға дейінгі жылдары Англия мен Уэльсте білім беру жүйесінде болған маңызды өзгерістердің нәтижесі болды. Атап айтқанда, 1926 жылғы Хадоу есебінде бастауыш және орта білім беруді 11 немесе 12 жастағы жасөспірім кезеңінде бөлу қажеттігі айтылды. Бұл бөлістің іске асырылуы Батлер заңы арқылы оқушыларды топтастыруға мүмкіндік берді, себебі барлық балалар бәрібір мектеп ауыстыратын еді. Осылайша, 11 жастағы тестілеу, көбінесе, тарихи жағдайдың нәтижесі болды, бұл жаста тестілеуге ерекше себептер болған жоқ. Математика, ағылшын тілі және сөздік ойлау қабілетін бағалайтын тестті 10 жастағы, тестке дайындықтан өтпеген балалар тапсыра алмады. Манчестер грамматикалық мектебінің бұрынғы директоры BBC Radio 4-тегі "Ахлақтық лабиринт" бағдарламасында, 11 плюс тестісінің негізін құрайтын сөздік ойлау сынақтарын көрмеген баланың оны тапсыруға "ешқандай мүмкіндігі болмайтынын" айтты және осы тестті "құндысыз" деп санап, жеке сұхбаттасуға көшті. Мектептегі балалар 11 плюсқа осылайша дайындалды, тіпті "құлақтарынан шығып" кететіндей болды. Отбасылар жүйеге бейімделуге тырысты, жергілікті газет дүкендерінен емтиханды қалай тапсыруға болатынын көрсететін кішкентай нұсқаулықтарды алуға болады, оларда барлық жауаптары бар көптеген өткен емтихан сұрақтары келтірілген, оларды балалар жаттап алды. Кейбір аймақтарда, әйелдерге арналған жеке мектептердің сақталуына байланысты, қыздарға қарағанда ұлдарға орын көп болды. Ал кейбір аймақтардағы білім беру жүйесі әр жынысқа тең мүмкіндік берді. 11 плюс тестісінің қарсыластары емтиханның әлеуметтік теңсіздікке бейім екенін айтты. 1957 жылы осы мәселені зерттеген Дж.У.Б. Дуглас, шекті көрсеткіштерге ие балалардың орта тапқа жататын отбасылардан шыққан жағдайда, гимназияға түсуге көбірек мүмкіндік алатынын анықтады. Мысалы, үй шаруашылығындағы қызметкерлердің рөлі немесе классикалық композиторлар туралы сұрақтарға орта таптағы балалардың жауап беруі, одан кем бай немесе білімі аз отбасылардан шыққан балаларға қарағанда оңай болды. Осыған жауап ретінде, 11 плюс тестісі 1960 жылдары интеллектуалды қабілетті бағалайтын тестке жақындатылды. Алайда, осы өзгерістерден кейін де гимназияларға көбінесе орта тапқа жататын балалар қабылданды, ал жалпы білім беретін мектептерге жұмысшы тапқа жататын балалар қабылданды. Когнитивтік дағдыларды тексеру баланың туа біткен қабілетін болашақ академиялық жетістіктерін болжау үшін бағалайды және бұл факторлар орта мен қолдаудан тәуелсіз. Проблема академиялық пәндерді, мысалы, математика мен ағылшын тілін тексеруде жатыр, онда жұмысшы сыныптан шыққан, жеткілікті қолдау көрсетілмейтін мектепте оқып, білімі аз ата-анасы бар баланың оқу ортасы оның потенциалынан гөрі бағаланады. 11 плюс тестісін тапсыру – немесе тапсырмау – көптеген өмірлерде "шешуші сәт" болды, ал білім беру "әлеуметтік мобильділікті арттырудың күміс озық қаруы" ретінде қарастырылды. Ричард Хоггарт 1961 жылы "мыңдаған үйлерде 11 плюс емтиханы ата-аналардың ойларында "біздің Джимми - ақылды бала және ол өзінің талантын дамытады" деп емес, "біздің Джимми басқа сыныпқа ауысады, ол кеңседе жұмыс істейтін болады" немесе осыған ұқсас ойлармен байланыстырылады" деді.