Кіріспе

Албаниядағы Әлемдік мұра орны

Бутринт (Βουθρωτόν және Βουθρωτός, Buthrōtum,) – ежелгі грек полисі, кейіннен рим қаласы және Эпирдегі ерте христиандық епископтықтың орталығы болды. Бастапқыда грек тайпасы хаониялықтардың қонысы ретінде пайда болған, кейіннен Эпир мемлекетінің құрамына кірді, сосын римдік колониясы мен византиялық епископтыққа айналды. Кейінгі антик дәуірде құлдырауға ұшырады, ал орта ғасырларда болған күшті жер сілкінісі қаланың көп бөлігін су басып, тастап кетуге әкелді. Қазіргі кезде Албанияның Влора облысында, Саранда қаласының оңтүстігінде, Грекия шекарасына жақын орналасқан археологиялық ескерткіш. Вивари арнасын көріп тұратын төбеде орналасқан және Бутринт ұлттық паркінің құрамына кіреді. Бүгінде Бутротум латын католик шіркеуінің титулдық орыны болып табылады және сонымен қатар Әли-паша сарайын қамтиды. Бұл қала Албаниядағы ең маңызды археологиялық орындардың бірі саналады. Мәдени, тарихи және табиғи құндылықтарының молдығы мен маңызды тарихының арқасында Бутринт 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, ал 2000 жылы оның бірінші директоры Аурон Таре басшылығымен Ұлттық парк мәртебесін алды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Ең ерте тұрақты қоныстанудың археологиялық дәлелдері б.з.д. 10-шы мен 8-ші ғасырлар аралығына дейін жетеді, дегенмен кейбір деректер б.з.д. 12-ші ғасырға дейін соққандығын көрсетеді.

Ежелгі грек дәуірі

Бутротон жеріндегі қазба жұмыстары 7 ғасырдағы протокоринфтік керамикалық бұйымдарды, ал 6 ғасырда коринфтік және аттикалық керамикалық бұйымдарды табыс етті, бірақ тарихқа дейінгі елді мекеннің іздері жоқ. Бутротон Корфу бұғазына қол жеткізуінің арқасында стратегиялық маңызға ие болды, сондай-ақ оның орналасқан жері материктік Греция мен Магна Греция, грек және «варвар» әлемдерінің тоғысқан жері болатын. Осылайша, ол төменгі Хаониядағы екі ежелгі портың біріне айналды, екіншісі – Онхесмос (қазіргі Саранда). Бутротон (қазіргі Бутринт) бастапқыда эпирот тайпасының шаониялықтарының маңызды орталықтарының бірі болды, олар солтүстік-батыс грек тайпаларының құрамына кірді. Олар Коринф колониясы Коркирамен (қазіргі Корфу) тығыз байланыста болды. Рим жазушысы Вергилийдің айтуынша, оның аңыз бойынша негізін қалаушы – Троя патшасы Приамның ұлы, көруші Гелен, ол Троя құлағаннан кейін Неоптолеммен және оның әйелі Андромахамен бірге батысқа көшіп келген. Вергилий де, грек тарихшысы Дионисий Галикарнас та Энейдің Трояның қирауынан қашқаннан кейін Бутротонға келгенін жазды. Акрополь Бутринт (немесе Бутротум) көлінің жағасындағы төбеде салынған. 7 ғасырдағы акропольдің алғашқы кеңейтілуі 5 ғасырда жүзеге асты. Екінші Пелопоннес соғысының (б.з.д. 413-404 жж.) алғашқы жылдары коркиралықтар Ксамильден Бутротумға дейін созылған бекіністер салды. Бұрын тәуелсіз қала болған Бутротум, жақын орналасқан Корфуға бағынды. Б.з.д. 4 ғасырға қарай оның маңызы артты және оған театр, Асклепийге арналған килісі және агора енді. Бутротум акрополі үш қабатты қоршау қабырғаларымен қорғалған. Соңғы және сыртқы қабырға б.з.д. 380 жыл шамасында салынды, ол 4 гектар аумақты қамтыды. Бұл 870 метрлік қабырғаға бастиондар мен бес қақпа кірді. Екі маңызды қақпа Скеан және Арыстан қақпалары деп аталды. Сонымен қатар, агора, стоалар, тұрғын үйлер және театр жеке қабырғамен қоршалған аймақта орналасқан. Театр тастарындағы көптеген жазулармен танымал. Олардың көпшілігі азат ету туралы және эллинистік дәуірдегі қала туралы маңызды мәліметтер береді. Осы құлдардың есімдері көбінесе грек тілінде болды, латын тіліндегі есімдердің саны азырақ болды, бірақ олар грек отбасылық атымен байланысты болды. Б.з.д. 228 жылы Бутротум Корфумен бірге Римнің қорғауына өтті. Б.з.д. 2 ғасырдың ортасында Бутротум тәуелсіз мемлекеттің орталығы болды, мүмкін «Прасайбойлардың Койноны», Дельфи оракулындағы теородоктар тізімінде көрсетілгендей.

Ежелгі Рим дәуірі

Келесі ғасырда ол Македония провинциясының бір бөлігіне айналды. 44 ж.б. Цезарь Бутротумды Помпейге қарсы күрескен әскерлерін марапаттау үшін колония деп жариялады. Жергілікті жер иесі Тит Помпоний Аттик өзінің корреспонденті Цицеронға қарсылық білдірді, ол Сенатта бұл жоспарға қарсы лобби жасады. Осының салдарынан, колонистердің саны аз болды. 31 ж.б. Рим императоры Август Актиум шайқасында Марк Антоний мен Клеопатраны жеңгеннен кейін Бутротумды ветерандар колониясына айналдыру жоспарын қайта жаңартады. Жаңа тұрғындар қаланы кеңейтті, соның ішінде акведук, римдік монша, үйлер, форум кешені және нимфеум салынды. Сол дәуірде қаланың аумағы екі есеге артты. Театр мен Асклепей храмының маңында, бар болған құрылыстардың қасына көптеген жаңа ғимараттар салынды. 3-ші ғасырда жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратты, Врина жазығындағы және қала орталығындағы форумдағы ғимараттарды тегістеді. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, қала бұрыннан-ақ құлдырауға ұшыраған. Дегенмен, бұл елді мекен соңғы антик дәуірге дейін сақталды, сондай-ақ Ескі Эпир провинциясының маңызды портына айналды. Кейінгі антик дәуірдегі қала құрамына 425 жыл шамасында салынған ірі жергілікті тұлғаның үйі – әсем Триконх сарайы кірді.

Византия және славян дәуірі

Қала қабырғалары, әлдебір Византия императоры Анастасийдің басшылығымен 5 ғасырдың соңында кеңінен қайта жаңартылды. Индульф бастаған остготтар 550 жылы Иония жағалауына шабуыл жасап, Бутротумға да шабуылдаған болуы мүмкін. 6 ғасырдың соңында славян тайпалары Бутротумға келген болуы ықтимал. Қазба жұмыстарынан алынған мәліметтерге сәйкес, Шығыс Жерорта теңізінен тауарлар, шарап және май импорттау 7 ғасырдың басында Византия империясы осы провинцияларын жоғалтқанға дейін жалғасты. Славян шапқыншылықтары мен кеңірек аймақтағы халықтардың қоныс аудару кезеңінде Бутротум Эпирдегі аман қалған және епископтық орын ретінде мәртебесін үздіріспей сақтап қалған сирек қалалардың бірі болды. Деректердің жетіспеуіне байланысты, Бутротос 7-10 ғасырлар аралығында славяндардың немесе византиялықтардың билігінде болды ма, жоқ па, анықтау қиын. Византияның сол кездегі жазбалары Энналық Әулие Илияның Бутротоста тыңшы ретінде ұсталғанын, ал Корфулық Арсений (876-953) қаланың теңіз байлығын атап көрсеткен. Бутротумның Ұлы базиликасы 6 ғасырдың бірінші жартысында елді мекеннің солтүстік-шығыс жағында салынды. Басқа да ескерткіштерге Акрополь базиликасы (4 ғасыр), Триконх сарайы (6 ғасыр), үлкен және күрделі мозаикасы бар баптистерия (6 ғасыр), Көл қақпасы шіркеуі (9 ғасыр) және баптистерия шіркеуі (9 ғасыр) кіреді. Византия билігінің отарлауы Лев VI (886-912) тұсында болған секілді. Сол кездегі императорлық әкімдер аймақты цитадельден емес, Врина жазығындағы "ойкос" (οίκος, резиденция) арқылы басқарған болуы мүмкін. Араб саяхатшысы Мұхаммед әл-Идриси 12 ғасырда Бутротумның тығыз халқы бар, көптеген базарлары бар қала екенін айтқан. Ол 1204 жылға дейін Нормандардың шабуылдарынан қорғайтын Византия империясының алғы шебі болып қала берді. Төртінші крест жорығынан кейін Византия империясы фрагменттеніп, Бутротум Епирдің тәуелсіз деспоттығына қарады. Келесі ғасырларда бұл аймақ Византия, Оңтүстік Италияның Анжуйліктері және Венеция арасындағы қақтығыстар ошағы болды.

Ангевиндер, Византия империясы және Эпир деспотаты арасында

Қабырғалар Византия императоры Михаил I тарапынан нығайтылған болуы мүмкін. 1267 жылы Анжу әулетінен шыққан Карл Бутринт пен Корфуды басып алды, осының нәтижесінде қабырғалар мен Ұлы базилика қайта жаңартылды. 1274 жылы Византия әскерлері Бутринтке қайта кірді, бұл Византия мен Эпир деспоты арасында қақтығыс тудырды, себебі деспот Никефор бұл жерді өзінің иелігі деп есептеді. Католик Карл Анжу мен берік православиелік Никефор арасындағы діни айырмашылықтарға қарамастан, екеуі де Византия императоры Михаилға қарсы одақтасып, 1278 жылы византиялықтарды аймақтан ығыстырып шығарды. 14 ғасырда бұл жер Корфу сияқты бірдей тағдырға ұшырады. 1305-1306 жылдары оны Эпир деспоты Томас I Комнен Дукас басқарды. Бутринт Анжу әулеті басып алғаннан кейін католиктік дінге көшті және 14 ғасыр бойы солай болып қалды.

Венеция мен Осман империясы арасында

Венеция догальдық республикасы 1386 жылы Анжуйлерден Корфуды қоса алған аймақты сатып алды; алайда, венециялық саудагерлер негізінен Корфуға қызығушылық танытты және Бутринто қайтадан маңызсыз аймаққа айналды. 1572 жылға қарай Венеция мен Осман империясы арасындағы соғыстар Бутринтоны қиратып, акрополь тастап кететілді, ал Корфудың венециялық қолбасшысы Доменико Фоскаринидің бұйрығымен Бутринто мен оның айналасындағы басқару шағын үшбұрышты бекініске, үлкен балық аулау құрылғыларымен байланыстырып, ауыстырылды. Кейін бұл аймақ сиреп қоныстанды, 1655 және 1718 жылдары Осман түріктері басып алды, бірақ венециялықтар оны қайта басып алды. Балық шаруашылығы Корфуға тамақпен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды, ал зәйтүн ағаштарын өсіру, мал шаруашылығы және ағаш өңдеу негізгі экономикалық қызметтер болды. 1797 жылғы Кампо-Формио шарты бойынша Франция мен Австрия Венеция Республикасының аумағын бөлісті, оны Франция жаулап алып, таратып жіберді, ал шарттың 5-бабына сәйкес Бутринто және Албаниядағы басқа да бұрынғы венециялық анклавтар француз билігіне көшті. Бірақ 1799 жылы жергілікті Осман албан билеушісі Али-паша Тепелена оны басып алды, ал оның қайтысынан кейін 1912 жылы Албания тәуелсіздік алғанға дейін ол Осман империясының ресми бөлігі болды. Сол кезде бұрынғы қала орны ғасырлар бойы бос тұрды және денгелік батпақтармен қоршалған еді. Осман билігінің Эпирдегі кезеңінде Бутринт тұрғындары грек революциялық қозғалыстарын үнемі қолдады.

Қазіргі Албания

1913 жылы Бірінші Балқан соғысы аяқталғаннан кейін Бутринт Грекияға берілді, бірақ Италия бұл шешімге қарсы шықты және Лондон шартында аймақ жаңадан құрылған Албанияға берілді. Осылайша Бутринт, негізінен грек тілінде сөйлейтін аймақта, жаңадан құрылған Албан мемлекетінің оңтүстік шекарасына жақын орналасты. Жергілікті грек халқы наразылық білдіріп, алты ай бойы Солтүстік Эпирдің Автономиялық Республикасын құрды, бірақ ол күшпен Албанияға қайтарылды, ал 1919 жылға дейін итальяндық бейбітшілік сақтау күштері тыныштықты қамтамасыз етті. Италия бұл шешімді қабылдамады, себебі Грекия Корфу бұғазының екі жағын да бақылауына бөгет болғысы келмеді.

Археологиялық қазбалар

Қазіргі заманғы археологиялық қазба жұмыстары 1928 жылы Бенито Муссолинидің фашистік үкіметі Италиядан экспедиция жіберген кезде басталды. Мақсаты ғылыми емес, геосаяси болды – аймақта итальяндық гегемонияны кеңейту. Экспедицияны итальяндық археолог Луиджи Мария Уголини басқарды, ол миссиясының саяси мақсаттарына қарамастан, жақсы маман еді. Уголини 1936 жылы қайтыс болды, бірақ қазба жұмыстары 1943 жылға дейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. Олар қаланың эллиндік және римдік бөлігін, соның ішінде «Арыстан қақпасын» және «Скеан қақпасын» (Уголини Гомердің «Илиадасында» айтылған Трояның танымал қақпасының құрметіне осылай атады) ашты. 1944 жылы Энвер Ходжаның коммунистік үкіметі Албанияны басып алғаннан кейін, шетелдік археологиялық миссияларға тыйым салынды. Албан археологтары, оның ішінде Хасан Чека жұмысты жалғастырды. Никита Хрущев 1959 жылы қираған жерді аралап, Ходжаға осы аймақты суасты кемелерінің базасына айналдыруды ұсынды. Албанияның Археология институты 1970 жылдары кең ауқымды қазба жұмыстарын бастады. 1993 жылдан бері Бутринт қоры және Албанияның Археология институты бірлесіп, жаңадан ірі қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Қаланың батыс қорғанысындағы соңғы қазбалар қабырғалардың одан әрі қолданылғанын көрсетті, бұл қалада өмір жалғасқандығын білдіреді. Қабырғалар 9 ғасырда өртенген болуы мүмкін, бірақ кейін жөнделген. 1992 жылы коммунистік режим құлағаннан кейін, жаңа демократиялық үкімет осы жерде бірнеше ірі жобаларды жоспарлады. Сол жылы Бутринттің қалдықтары ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. 1997 жылы болған саяси және экономикалық дағдарыс пен лоббилік әрекеттер әуежай жоспарын тоқтатты, ал ЮНЕСКО тонау, қорғаудың, басқарудың және сақтаудың жетіспеушілігіне байланысты оны Әлемдік мұра тізіміне қауіпті деп қосты. 1994–95 жылдар аралығындағы археологиялық миссиялар кезінде тағы да римдік виллалар мен ерте христиан шіркеуі табылды. Археологиялық қазба жұмыстары бас зерттеуші Дэвид Р. Эрнандес басшылығымен жалғасты. Климаттың өзгеруі салдарынан, бұл жер, әсіресе ежелгі театр мен рим форумы аумағы, кейде сумен жабылуы мүмкін, сондықтан мәдени және табиғи мүлікті басқарудың жаңа жоспары енгізілді.

Жолдар

Бутринт жеріне 1959 жылы Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущевтің сапары үшін салынған жолмен Сарандеден жетуге болады. Бұл жол 2010 жылдың жазында жаңартылды. Құрылыс қоршаған ортаға зиян келтірді және Бутринттің Әлемдік мұра тізіміне енген мәртебесіне қауіп төндіруі мүмкін. Ежелгі қала танымал туристік орынға айналып, жақын орналасқан грек аралы Корфудан күндізгі саяхатшыларды тартады. Корфу қаласындағы Жаңа порттан Сарандаға күн сайын гидрофойлдар (30 минут) және паромдар (90 минут) қатынайды. Көптеген туристер Корфудан Бутринтке Сарандеден жалдамалы автобустармен келеді, сонымен қатар Саранде порты мен Бутринт арасында тұрақты қатынайтын қоғамдық автобус та бар. Тағы да басқалары Грекиямен Кафе Боте шекарасы арқылы Конисполға жақын жерден келіп, Бутринттегі кабельдік пароммен Вивари каналын кесіп өтеді.