Кіріспе

Lou Silver Harrison (14 мамыр 1917 – 2 ақпан 2003) – американдық композитор, музыка сыншысы, музыкалық теоретик, суретші және ерекше музыкалық аспаптар жасаушы. Харрисон бастапқыда бұрынғы мұғалімі және замандасы Генри Коуэллге ұқсас диссонанстық, ультрамодернистік стильде шығармалар жазды, бірақ кейіннен шығармаларына Батыс емес мәдениеттердің элементтерін енгізуге көшті. Мысалы, Индонезиядағы белгілі гамелан музыканты Канженг Нотопроджодан оқығаннан кейін жазылған Ява стиліндегі гамелан аспаптарына арналған бірнеше шығарма бар. Харрисон серіктесі Уильям Колвигпен бірге жеке музыкалық ансамбльдер мен аспаптар құрды, олар қазір американдық гамелан қозғалысы мен әлемдік музыканың негізін қалаушылары деп есептеледі; Гарри Парч, Клод Вивье композиторлары және этномузыколог Колин Макфимен бірге. Харрисонның көптеген шығармалары мен арнайы аспаптары тең темперамент емес, таза интонация үшін жазылған, бұл оны микротонмен тәжірибе жасаған ең белгілі композиторлардың біріне айналдырды. Ол сондай-ақ халықаралық эсперанто тілінде шығарма жазған алғашқы композиторлардың бірі және музыкасына гомосексуализм тақырыбын алғаш енгізгендердің бірі болды.

Балалық шақ

Харрисон 1917 жылғы 14 мамырда Орегон штатының Портленд қаласында Кларенс "Поп" Харрисон мен бұрынғы Аляска тұрғыны Каллин Лилиан "Кал" Харрисонның (қызметтес аты – Сильвер) отбасында дүниеге келді. Отбасы бастапқыда бұрынғы мұраларының арқасында қаржылық жағдайы жақсы болған, бірақ Ұлы депрессияға дейін қиын жағдайға түсті. Харрисон Портленд аймағында тоғыз жыл ғана тұрды, содан кейін ата-анасы мен кіші інісі Биллмен бірге Солтүстік Калифорнияның бірнеше қалаларына, оның ішінде Сакраменто, Стоктон және ақырында Сан-Францискоға көшіп кетті. Сол кезде қалада көптеген азиялық американдықтар тұрғандықтан, Харрисон көбінесе Шығыс мәдениетінің ықпалында өсті. Анасы үйді жапондық шамдармен, әсем парсы кілемдерімен және ежелгі қытайлық өнер туындыларының көшірмелерімен безендірді. Ол жерде Кантон операсы, гавайилік кикакила, джаз, нортеньо және классикалық музыка сияқты әртүрлі музыканы тыңдап, қатты қызығушылық танытты. Кейін ол есейгенде еуропалық музыкадан гөрі дәстүрлі қытай музыкасын көбірек естігенін айтты. Харрисонның музыкаға деген қызығушылығын ата-анасы қолдады, Кал кейде фортепиано сабақтарына ақы төледі, ал Поп жас Харрисонды Сан-Франциско де Асис миссиясындағы дәстүрлі Грегориан әнін оқытуға қысқа мерзімге апарып барды. Алайда, отбасының жұмыс іздеп жиі көшіп-қонуы жасөспірім Харрисонға ұзақ мерзімді достық қарым-қатынас құруға мүмкіндік бермеді. Көбінесе өзін сырттан келген адам сезінген ол өзінің эстетикалық шешімдерін өз ойынша қабылдап, Батыс өнерінен одан да алыстады. Оның орнына жеке білімін арттыруға бел буды, көбінесе жергілікті кітапханада зоологиядан конфуциандыққа дейінгі әртүрлі кітаптарды оқып уақытын өткізді. Ол күніне екі кітап оқи алатынын еске алды, ал оның қызығушылықтарының кең спектрі оны өмір бойы, соның ішінде болашақ шығармаларында да әртүрлі ықпалдарды байланыстыруға итермеледі. Оның жастық шағындағы жалғыздық қалалық мегаполистерге және соталған "қалалық өмірге" деген күшті жек көруіне себеп болды деп саналады. Харрисон Бурлингэм орта мектебінде оқып жүргенде бір сыныптасының жігітіне деген тартымдылығын сезіп, өзінің гей екенін білді. 1934 жылғы желтоқсанда 17 жасында мектепті бітірген кезде ол отбасына ашылып, өзінің сексуалдық бағытын және жеке басын жасыруға тырыспауға шешім қабылдады – сол кезде гей ер адамдар үшін мүлдем естімеген нәрсе.

Алғашқы музыкалық білім

1934 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Харрисон Сан-Франциско мемлекеттік колледжіне (қазіргі Сан-Франциско мемлекеттік университеті) түсті. Дәл сол жерде ол Генри Коуэллдің «Дүниежүзі халықтарының музыкасы» курсын тыңдады. Харрисон Коуэллдің ең белсенді студенттерінің біріне айналып, кейін сынып көмекшісі болып тағайындалды. 1935 жылғы маусымда Пало-Альтода Коуэллдің фортепиано мен импровизациялық соқпалы аспаптарға арналған шығармасы орындалғаннан кейін, Харрисон оны естіген ең керемет туындыларының бірі деп мәлімдеді. Ол кейіннен музыкасына ұқсас табылған соқпалы аспаптар мен кездейсоқ орындау элементтерін енгізді. Сол жылдың күзінде Харрисон жеке композиция сабақтары алу үшін Коуэллге жүгінді, осылай жеке және кәсіби достық қарым-қатынас басталып, Коуэллдің 1965 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болғанға дейін жалғасты. Ол Коуэллдің өзі құрған «New Music Edition» баспасы арқылы Харрисонның музыкасын алғаш рет жариялады. Коуэллдің гомосексуалдық актілерге қатысты моральдық қылмыс бойынша Сан-Квентин түрмесінде төрт жыл өткізген кезінде Харрисон оның босатылуын жария түрде сұрады және түрмедегі тарамдар арқылы композиция сабақтарына үнемі барып тұрды. 19 жасында оқып жүргенде, 1936 жылдан 1939 жылға дейін Оклендтегі Миллс колледжінде музыка профессоры болды. 1941 жылы ол Лос-Анджелестегі Калифорния университетіне би факультетіне жұмыс істеуге ауысты, студенттерге Лабан қозғалысын талдауды үйретті және фортепианомен сүйемелдеді. Сол жерде ол Арнольд Шенбергтен теория сабақтарын алып, он екі тондық техникаға деген қызығушылығын арттырды. Кейін ол: «Он екі тонды музыканы үйрену үшін секіріс жасаудың қажеті болмады, мені Генри үйретті», – деді. Алайда, ол сол кезде жазған шығармаларының көп бөлігі әдеттегі емес материалдардан – мысалы, тозығы жеткен автомобиль тежегіш барабандары мен қоқыс жәшіктерінен – жасалған соқпалы туындылар болды. Оның сақталған шығармаларының азы – оның ішіндегі ең ерте мысалдардың бірі – «Грандио үшін прелюдия» (1937) – сериалистік он екі тондық стильді ұстанады. Бұл ультрамодернистік және авангардтық музыка Коуэллдің тағы бір шәкірті Джон Кейдждің назарын аударды. Харрисон мен Кейдж келесі жылдары бірлесіп жұмыс істеді және бірнеше романтикалық қарым-қатынастарға түсті. Олар бұл аспаптар мен хор үшін, сондай-ақ скрипка мен американдық гамеланға арналған сюита жазды. Сонымен қатар, Харрисон қытайлық гучжэн цитрасында ойнады және композиция жазды, 1960 жылдары (Колвигпен, оның шәкірті Ричард Ди және әнші Лили Чинмен) дәстүрлі қытай музыкасының 300-ден астам концертін ұсынды. Ол 1960 жылдары Калифорния штатының Сан-Хосе қаласында Сан-Хосе мемлекеттік университетінде композитор ретінде жұмыс істеді. Университет оны 1969 жылы Моррис Дейли аудиториясында өткен Харрисонға арналған концертпен құрметтеді, онда бишілер, әншілер мен музыканттар өнер көрсетті. Концерттің басты оқиғасы – Харрисонның «Орфей» әңгімесінің әлемдік премьерасы болды, онда солистер, Сан-Хосе мемлекеттік университетінің а капелла хоры және соқпалы аспаптардың бірегей тобы қатысты.

Активизм және басқа да әрекеттер

Харрисон өзінің саяси көзқарастары, мысалы, бейбітшілікке ұмтылысы (ол халықаралық эсперанто тілін белсенді түрде қолдады) және гей екендігі туралы ашық айтты. Ол сондай-ақ саяси тұрғыда белсенді және хабардар болды, гейлер тарихы туралы білімі де бар еді. Ол саяси мәтіндері немесе тақырыптары бар көптеген шығармалар жазды, мысалы, Pacifica Foundation Беркли штаб-пәтерінің ашылуына арналған «Пацификаға құрмет» және 1988 және 1985 жылдары Портленд гейлер хорынан, ал 1987 жылы Сиэтл ерлер хорынан бастапқыда сегіз баритонға арналған «Қатаң әндерін» «120 ер адамнан тұратын әншілер хорына» сәйкестендіру туралы тапсырыстарды қабылдады. «Олардың кейбіреулері жақсы, ал кейбіреулері соншалықты емес. Бірақ бұл сан керемет». Лоуренс Масс былай дейді: Лу Харрисонның гей болуы – нығайтушы фактор. Ол гей композитор екенімен мақтанады және мұның нені білдіретінін талқылауға қызығушылық танытады. Ол бұл оның американдық композитор ретінде танылмауына әкелуінен сескенбейді, ол сонымен қатар ұлы, уақыттан тыс және әмбебап. Дженис Гитек Харрисонды: шығармашылыққа қатысты ұялмастан андрогин деп сипаттайды. Оның еркек және әйелдік қасиеттеріне байланысы бар. Әйелдік жағы болмыстың сезімінде көрінеді. Бірақ сонымен бірге Лу да еркек, өте белсенді, күшті, ырғақты, импульсті және агрессивті. ХХ ғасырдың көптеген композиторлары сияқты, Харрисон да музыкасымен өзін асырауды қиындыққа тапты және күнкөрісі үшін басқа да көптеген жұмыстар істеді, соның ішінде пластинка сатушы, гүл сатушы, малшы және орман өртін сөндіруші.

Кейінгі өмірі

1990 жылдың 2 қарашасында Бруклин филармониясы Харрисонның төртінші симфониясын – «Соңғы симфония» деп аталатын шығармасын тұсаукесерлікпен орындады. Ол американдық халық музыкасын, ежелгі және азия музыкасын біріктіріп, оларды көркем оркестрлік өңдеумен байланыстырды. Арнайы қосылған элемент – навахо тайпасының «Койот әңгімелері» сериясы болды. Харрисон 1995 жылы симфонияның түпкілікті нұсқасын аяқтады, ол бұрын симфонияларға бірнеше түзетулер енгізгеннен кейін, 1997 жылдың наурыз айында Калифорния штатының Никасио қаласындағы Скайуокер ранчосында Бари Джековский мен Калифорния симфониясының орындауында Argo Records лейблі үшін жазылды. Дискке сондай-ақ Харрисонның «Кельвин Симмонс есіне арналған элегия» (Окленд симфониясының бұрынғы дирижеріне арналған құрмет, ол 1982 жылы қайық апатында қаза тапқан), «Күн тоқырауы», «Слендродағы концерт» және «Қос музыка» (Джон Кейджбен бірлескен жұмысы) үзінділері де енді. 1980 жылдардың соңынан бастап Уильям Колвиктің денсаулығы күрт нашарлай бастады. Ол ең алдымен есту қабілетін жоғалтты, ал Харрисон оларға американдық қол тілін үйренуді ұсынды. Колвиг қол тілінде қарым-қатынас жасаудан бас тартса да, Харрисон оны үйренуді жалғастырды, себебі қол тілінің би сияқты әдемілігіне ғашы болған. 1990 жылдары Колвиктің әлсіз тізе буындарын алмастыруға жасалған бірнеше операциялар аллергиялық реакцияларды тудырып, оның физикалық және психикалық денсаулығының нашарлауына әкелді. Харрисон серігін мұқият күтіп, айлар бойы оның жанында болды, тіпті Колвиг деменция салдарынан Харрисонды тани алмай қалғаннан кейін де. 2000 жылдың 1 наурызында Колвиг қайтыс болғанда, Харрисон оның қасында болды.

Өлім

Харрисон және оның соңғы серіктесі Тодд Берлингэм Чикагодан Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо мемлекеттік университетіне жол тартқанда, 2003 жылдың 30 қаңтарынан басталатын алты күндік фестиваль – «85 жасқа толған Лу Харрисонға арналған құрмет» («Beyond the Rockies: A Tribute to Lou Harrison at 85») фестивалі жоспарланған болатын. 2 ақпан күні, жексенбіде, олар Индиана штатының Лафайет қаласындағы «Денни» мейрамханасында түскі ас ішу үшін тоқтады. Ішінде болғанда Харрисон күтпеген кеуде ауыруын сезініп, сол жерде құлап түсті. Жедел жәрдем қызметкерлері бірнеше минут ішінде оның қайтыс болғанын анықтады, себебі жүрек талмасы болуы мүмкін, бірақ мәйіт саралау жүргізілген жоқ. Оның өсиеті бойынша денесі өртеліп, күлі шашылды.

Шолу

Харрисонның алғашқы туындыларының көпшілігі соқпалы аспаптарға арналған, көбінесе қоқыс немесе қоқыс жәшіктері, болат тежегіш барабандары сияқты табылған заттардан жасалған. Ол сондай-ақ Шёнбергтің он екі тондық техникасын қолданып, бірнеше шығармалар жазды, оның ішінде «Рапунцель» операсы және оның G симфониясы (Симфония №1) (1952) бар. Бірнеше туындыда кішкене шегелер орнатылған, аспапқа соқпалы дыбыс беруге арналған «tack piano» дайын пианиносы қолданылады. Харрисонның қалыптасқан музыкалық стилі «мелодикаларға» негізделген – бұл қысқа мотивтер, олар кері және төңкеріліп, туындының негізін құрайтын музыкалық ладты жасайды. Оның музыкасы әдетте қарапайым, бірақ лирикалық, ал гармония көбінесе қарапайым немесе тіпті жоқ, назар ырғақ пен мелодияға аударылады. Нед Рорем: «Лу Харрисонның композициялары әртүрлі құралдар мен техникаларды көрсетеді. Жалпы, ол – мелодист. Ритм оның шығармашылығында да маңызды орын алады. Гармония маңызды емес, бірақ тоналдылық маңызды. Ол Шығыс пен Батыс формаларын табысты үйлестірген алғашқы американдық композиторлардың бірі». Жиі қолданылатын техника – «интервалдық бақылау», онда инверсиясыз, тек бірнеше мелодиялық интервалдар (көтерілетін немесе төмендейтін) қолданылады. Мысалы, Төртінші симфонияның басында рұқсат етілген интервалдар – кіші үшінші, кіші алтыншы және үлкен екінші. Харрисон мен Колвиг U.C. Берклидегі Kyai Udan Mas аспаптарының үлгісі бойынша екі толық Ява стиліндегі гамелан жасады. Олардың бірі, өнер меценаты Бетти Фрименнің құрметіне «Си Бетти» деп аталды; екіншісі, Миллс колледжінде салынған, «Си Дариус/Си Маделиен» деп аталды. Харрисон 1980 жылдан 1985 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Миллс колледжіндегі музыкалық композиция кафедрасының Дариус Мило құрметті профессоры болды. Оның Миллстегі студенттерінің бірі Джин Хи Ким еді. Ол сондай-ақ Сан-Хосе мемлекеттік университетінде және Кабрильо колледжінде оқытты. 2000 жылы Эдвард Макдауэлл медалімен марапатталды. Харрисонның ең танымал туындылары: «Слендродағы концерт», «Скрипкамен соқпалы оркестрге концерт», «Органға соқпалы аспаптармен концерт» (1973), 1997 жылы Лондонның «Proms» фестивалінде орындалды; скрипка, виолончель және явандық гамеланға арналған «Дабль концерт» (1981–82); Кит Джарретт үшін жазылған, Кирнбергер №2 ладындағы фортепианоға арналған концерт (1983–85) және оркестр; «Фортепиано мен явандық гамеланға концерт», сондай-ақ төрт нөмірленген оркестрлік симфония. Ол сонымен қатар дәстүрлі емес формадағы көптеген туындылар жазды. Харрисон бірнеше тілде еркін сөйледі, оның ішінде американдық қол тілі, мандарин және эсперанто, ал оның бірнеше туындыларында эсперанто атаулары мен мәтіндері бар, ең танымалдары – «La Koro Sutro» (1973). Чарльз Айвс сияқты, Харрисон да төрт симфония аяқтады. Ол әдетте өзі ұнататын әртүрлі музыкалық формалар мен тілдерді біріктірді. Бұл «Argo Records» компаниясымен жазылған төртінші симфониясында, сондай-ақ Деннис Рассел Дэвис пен Сан-Франциско симфониялық оркестрі орындаған және таратып берген үшінші симфониясында анық көрінеді. Рассел Дэвис үшінші симфонияны Кабрильо музыкалық фестивалінің оркестрімен де жазды.

Сұхбаттар

Даффи, Брюс. "Композитор Лу Харрисон: Брюс Даффимен сұхбат". 1987 жылғы сәуір. Алтын, Барбара. "Лу Харрисонмен әңгіме". eContact! 12.2 – Сұхбаттар (2) (2010 жылғы сәуір). Монреаль: CEC.