Кіріспе

Плесецк ғарыш айлағы – Ресейдің Архангельск облысы, Мирный қаласында орналасқан ғарыш айлағы. 2024 жылғы мәліметтер бойынша, ол Еуропаның жалғыз операциялық орбиталық ғарыш айлағы және әлемдегі ең солтүстік ғарыш айлағы болып табылады. Бастапқыда R-7 зымыраны үшін құрлықтан зымыра ұшыру алаңы ретінде салынған, сонымен қатар R-7 және басқа зымырандарды қолданып, көптеген спутниктерді ұшыруға да пайдаланылды. Оның географиялық ендігінің жоғары болуы оны белгілі бір типтегі ұшырулар үшін ғана тиімді етеді, әсіресе "Молния" орбиталары үшін, сондықтан көп жылдар бойы бұл айлақ екінші деңгейлі ұшыру алаңы болып келді, көптеген орбиталық ұшырулар Қазақ КСР-інің Байқоңыр ғарыш айлағынан жүзеге асырылды. Кеңес Одағының тарауымен Байқоңыр шетелдік аумаққа айналды, ал Қазақстан жыл сайын 115 миллион доллар тұтыну ақысын қабылдады. Осының салдарынан, Плесецк 2000 жылдардан бері қызметін жандандырып, көбірек жұмыс істеп келеді.

16-шы орын

"Сайт 16", сондай-ақ "СК 2" деп те аталады, – ғарыш айлағындағы ұшыру кешені. Ол бір ұшыру алақанынан, Сайт 16/2-ден тұрады және 1960 жылдан бері R-7 отбасы зымырандарымен пайдаланылып келеді. Өмірі бойында ол барлығы 136 зымыранды ұшырды. Сайт 16 бастапқыда R-7A "Семиорка" зымырандары үшін салынған, бірақ ол пайдалану кезеңінде кешеннен ешқандай ұшыру жүргізілген жоқ. 1966 жылы қызметтен шығарылғаннан кейін, ол "Союз-У" зымырасының жарылысынан кейін Байқоңыр ғарыш айлағындағы 31/6 учаскесін жөндеуге қажетті бөлшектерге тартылды. Кешенді қайта жаңарту жұмыстары 1979 жылы басталды және 1981 жылы аяқталды. Бұрын ол "Циклон-3" тасымалдау зымырандарымен пайдаланылды. Ол екі ұшыру алақанынан тұрады: 1977 мен 2009 жылдар аралығында пайдаланылған Сайт 32/1 және Сайт 32/2. Оның GRAU индексі 11P868. Сайт 32, Сайт 35 және Сайт 41-мен бірге "Ангара" бағдарламасы аясында қарастырылып жатқан үш нысанның бірі болып табылады. 1970 жылы Сайт 32-де "Циклон-3" күшейткіші үшін жоғары автоматтандырылған ұшыру кешенін салу басталды, оны Оmsk Transmash жобалау бюросы, бас конструктор Владимир Николаевич Челомей басшылығымен жобалады. Плесецктен "Зенит" зымырандарын ұшыру тоқтатылғаннан кейін, Ресей бастапқыда Байқоңырдағы "Зенит" ұшыру платформаларының біреуін жөндеу үшін Сайт 35 үшін жасалған бөлшектерді пайдалануды жоспарлаған, ол зымыранның итерілуінен айырылып, ұшырылғаннан кейін бірнеше секундтан соң оттыққа құлағаннан кейін зардап шеккен. Бірақ, ақырында бөлшектер Sea Launch компаниясының "Odyssey" ұшыру платформасында қолданылды. Ресей "Ангара" зымырасын әзірлеуді бастағанда, Плесецк және Байқоңырдағы ұшыру алаңдарын салу жоспарланған. Плесецктегі бірнеше учаскелер қарастырылды, соның ішінде Сайт 41/1, Сайт 16/2 және Сайт 32; Сайт 35/1 ең қолайлы деп танылды. Құрылыс 2004 жылы басталды, бірақ 2014 жылдың сәуір айында ғана аяқталды. "Ангара А5" орбиталық сынақ ұшуының екіншісі шамамен алты жылдан кейін, 2020 жылдың 14 желтоқсанында өтті.

41-сайты

41-орын, сондай-ақ Лесобаза және SK 1 деп те аталады, Ресейдегі Плесецк ғарыш айлағындағы ұшыру кешені болды. Ол бір ұшыру алаңынан – 41/1-орыннан тұрды және 1959 жылдан 1989 жылға дейін R-7 отбасы зымырандарымен пайдаланылды. 41-орын бастапқыда R-7A "Семиорка" зымырандары үшін салынған. Куба зымыран дағдарысы кезінде 41-орында қаруланған зымыран орналастырылды. Оны ұшыруға бұйрық берілген жағдайда, жауап беру уақыты 8-12 сағатты құрады. 41-орын операциялық болған кезде одан ешқандай ұшыру жүргізілген жоқ. 1963 жылы кешен тасымалдау зымырандарын пайдалану үшін қайта жабдықталды. Кешеннен алғашқы ұшыру 1965 жылдың 14 желтоқсанында R-7A "Семиорка" зымыранының суборбиталдық сынағы болды. Кешеннен алғашқы орбиталдық ұшыру 1966 жылдың 17 наурызында "Восток-2" зымыранымен "Космос-112" спутнигін ұшыру кезінде орын алды. Барлығы, кешеннен R-7A, "Восток-2", "Восток-2М", "Восход" және "Союз-У" зымырандарын қолдана отырып, 308 орбиталдық және екі суборбиталдық ұшыру жүргізілді. Кешенді пайдаланған соңғы ұшыру 1989 жылдың 15 қыркүйегінде "Союз-У" зымыранымен "Бион-9" аппаратын ұшыру болды. Осы ұшырудан кейін ұшыру алаңы бөлшектелді.

43-үй

43-сайты, сондай-ақ SK 3 және SK 4 деп аталады, Ресейдегі Плесецк ғарыш айлағындағы ұшыру кешені. Ол 43/3 және 43/4 алаңдарынан тұрады және 1960 жылдардың басынан бері R-7 туынды зымырандарымен пайдаланылып келеді. Бұл алаң бастапқыда R-7A "Семиорка" зымырандары үшін салынған. Кешенді пайдалануға алғашқы ұшырылым 1965 жылдың 21 желтоқсанында 43/3 алаңынан R-7A зымыранының сынақ ретінде жасалды. 43/4 алаңынан алғашқы ұшырылым 1967 жылдың 25 шілдесінде болды. Зымыран базасы ретінде қызметтен шыққаннан кейін, ол ғарышқа зымырандар ұшыру кешені ретінде пайдалануға бейімделді. Алғашқы орбиталық ұшырылым 1969 жылдың 3 желтоқсанында "Восход" зымыранымен "Космос-313" спутнигінің ұшырылуы болды. Екі алаң да 1980 жылдары жарылыстардан зақымдалған. 1980 жылдың 18 наурызында 16:01 UTC-де 4-алаңда отын құю кезінде "Восток-2М" зымыраны жарылып, 48 адам қаза тапты. Апаттың салдарынан ондаған адам жарақат алды, ал алаң қатты зақымдалып, 1984 жылға дейін қайта пайдаланылмады. 1987 жылдың 18 маусымында 3-алаңнан ұшырылған "Союз-У" зымыраны ұшырылған сәтте жарылды. Екеуі де қайта жаңартылып, 2009 жылдан бері пайдалануда.

Апаттар

1973 жылы 26 маусымда ұшыруға дайын тұрған "Космос-3М" зымырасының жарылуынан 9 адам қаза тапты. 1980 жылы 18 наурызда "Целина" спутнигімен бірге "Восток-2М" зымырасы отын құю кезінде жарылып, 48 адам көз жұмды. 2002 жылдың 15 қазанында Еуропа Ғарыш агенттігінің (ESA) "Foton M1" жобасын алып жүрген "Союз U" зымырасы ұшырылуға дайын кезінде жарылып, бір адам қаза тапты.