Кіріспе

Родео - бұзау мен атқа мініп жүргізілетін жарыс. Бұл уақытпен есептелетін жарыстың мақсаты - ат үстіндегісінің лассо арқылы бұзаудың мойнына арқан тастап ұстауы, аттан түсіп, бұзауға қарай жүгіріп, оның үш аяғын бірге байлап, мүмкіндігінше ең қысқа уақытта оны бағындыру. Жануарларды қорғау туралы дауларды азайтатын осы спорттың бір түрі – бұзауды арқанмен ұстау, бірақ байламау.

Шығу тегі

Бұл шара нақты жұмыс істейтін ковбойлардың міндеттерінен бастау алады, олар көбінесе бұзауларды таңбалау немесе медициналық көмек көрсету үшін ұстап, бағындыруға тиіс болған. Шаруалар бұзауларды арқанмен байлап, оларды жылдам ұстау өнерімен мақтанатын, осының нәтижесінде олардың жұмысы көп ұзамай бейресми жарысқа айналды.

Қазіргі оқиға

Бұзаулар қатарға тізіліп, тар жолдар арқылы жылжып, серіппелі есіктері бар құламаға жетеді. Бұзау құламаға кіргенде, оның артынан есік жабылып, 9 метрлік (28 фут) арқан, рычагқа бекітіліп, бұзаудың мойнына оралады. Рычаг үлкен қорап немесе "бокс" ішіндегі кедергіні ұстап тұрады, онда ат пен аттысы күтеді. Кедергі бұзауға басымдық беру үшін қолданылады. Арқан тартушы дайын болғанда, ол бұзауды шақырады, ал құлама операторы рычагты тартып, құлама есіктерін ашып, бұзауды босатады. Бұзау тік сызықпен шабады. Бұзау арқанның соңына жеткенде, ол рычагты іске қосып, арқан бұзаудан түсіп, ат үшін кедергі босатылады, сағатты іске қосып, ат пен аттыға бұзауды қууға мүмкіндік береді. Уақыт маңызды. Аттысы, бұзау құламадан шыққаннан кейін, жылқысын бокстан жылдамдыққа көтереді, кедергі босатылғанда жылқының толық жылдамдыққа ие болуына мүмкіндік береді, осылайша қымбат секундтарды үнемдейді. Дегенмен, егер аттысы жылқыға дұрыс сигнал бермесе және жылқы кедергі босамай тұрып, одан өтіп кетсе, оның уақытына 10 секунд қосылады. Бұл кейде "Ковбойдың жылдамдық айыбы" деп аталады. Аттысы лассо арқылы бұзаудың мойнына арқанды тастап байлауы керек. Арқан бұзаудың мойнына оралғаннан кейін, аттысы жылқыға тез тоқтауға сигнал береді, содан кейін түсіп, бұзауға қарай жүгіреді. Бұзау арқанмен тоқтатылуы керек, бірақ арқанмен жерге құлатылуына болмайды. Егер бұзау құлап қалса, аттысы секундтар жоғалтады, өйткені бұзаудың қайта тұруына рұқсат беруі керек. Аттысы бұзауға жеткенде, оны көтеріп, бүйіріне аударып тастайды. Бұзау жерге түскеннен кейін, аттысы оның үш аяғын қысқа арқанмен – "пиггин' стрингемен" байлайды. Жарты түйін қолданылады, көбінесе "екі орам және бір тартым" немесе "орам және бір соққы" деп аталады. Пиггин' стринге аттысы оны қолданғанша тістерінің арасында көтеріледі. Жылқы аттысына көмектесу үшін, бұзаудан бірте-бірте артқа шегініп, арқандағы тартымды сақтайды. Байлау аяқталғаннан кейін, аттысы "уақыт" белгісін беру үшін қолдарын жоғары көтереді және сағатты тоқтатады. Содан кейін аттысы атына қайтып мініп, арқандағы тартымды жеңілдету үшін жылқыны алға жылжытады. Таймер алты секунд күтеді, осы уақыт ішінде бұзау ресми уақыт тіркелгенше байланған болуы керек. Кәсіби аттылар бұзауды 7 секунд ішінде байлап, арқанмен тарта алады. Әлемдік рекорд 6 секундтан сәл жоғары.

Ұйымдар мен ережелер

Бұл іс-шара көптеген родео ұйымдары тарапынан мойындалады, оның ішінде Кәсіби Родео Каубоистер Ассоциациясы (PRCA) және Халықаралық Кәсіби Родео Ассоциациясы. АҚШ-та бұзау арқандаумен ғана айналысатын екі ұйым бар: АҚШ Бұзау Арқандаушылар Ассоциациясы (USCRA) және Ultimate Calf Roping (UCR). Ірі қара мал қолданылатын басқа уақыт бойынша жарыстарға: бұзауды арқанмен ұстау, бірақ лақтырмау; бұқа күресі; және үлкен малмен командалық арқандау жатады. PRCA жарыстарында бұзаудың салмағы 220-ден 280 фунтқа дейін болуы керек. Бұзаулар күшті әрі сау болуы тиіс, ауру немесе жарақат алған малдарды пайдалануға рұқсат жоқ. PRCA мәліметінше, "Бұзаулардың көпшілігі салмағы мен пайдалану шектеулерінің және олардың тез өсуінің салдарынан өмірінде ондаған реттен аспайтын жарыстарға қатысады".

Жануарлардың әл-ауқатын қорғау мәселелері

Кәсіби родеода қолданылатын бұзаулардың әл-ауқаты туралы алаңдаушылықтар бар, ал индустрияның өзі жарыстарды тығыз бақылайды, арқанмен бұзауды "төмен тартып" немесе оны кері бұрып жіберген бәсекелестерді жазалайды. Австралияда родео жануарларын зерттеу осыған ұқсас жарақаттардың жиі кездесетінін көрсетті. Бастапқы жарақаттардың көрсеткіші 0,072 пайызды құрады, яғни 1405-тен біреуі, ал ветеринарлық көмек қажетті жарақаттар 0,036 пайызды құрады, яғни жануарды 2810 рет пайдаланған сайын бір жарақат тіркелді. Зерттеуге көлік, қоршау және жарыс сияқты факторлар да енді. Кейінірек PRCA жүргізген 198 родеодағы және 73 "бос уақыт" бөліміндегі 60 971 жануардың өнер көрсетулерінің нәтижесінде 27 жануардың жарақаттанғаны анықталды, бұл шамамен 0,0004 пайыз, яғни пайыздан бес жүннен бір бөлігін құрайды. Род-Айленд штатында және Балтимор қаласында бұзауларды арқанмен байлауға тыйым салынған. Бұзауларды арқанмен байлау Австралия, Бразилия және Канаданың кейбір аймақтарында рұқсат етілмейді, ал Ұлыбритания, Германия және Нидерландыда ұлттық деңгейде толығымен тыйым салынған. Жануарлар құқығын қорғайтын ASPCA ұйымы атап көрсетеді, жаттығу кезінде жарыстарға қарағанда ауыр жағдайлар жиі кездеседі. 2016 жылғы зерттеу көрсеткендей, бұзауларды арқанмен ұстау процесі, оның ішінде аренада және арқандау шұңқырына бағыттау жануарларға стресс туғызады, бұл арқанмен ұсталған кезде көздің қозғалысымен және қандағы кортизол, адреналин және норадреналин деңгейінің артуымен расталады. Жаңадан шұңқырға және аренаға келген жас бұзаулар да стресс реакциясын көрсетті, тәжірибелі бұзауларға қарағанда сәл жоғары деңгейде. Дегенмен, кортизол деңгейінің әсері ұзаққа созылмады. Зерттеушілер жоғары деңгейдегі кәсіби арқаншылардың жануарларға тәжірибесіздерге қарағанда аз қысым түсіретінін болжады.