Утрехт бейбіт келісімдері (1713-1715)

Кіріспе

1713–1715 жылдары Испания мұрагерлік соғысын аяқтаған бейбіт келісімдер.

Утрехт бейбітшілігі – 1713 жылдың сәуірінен 1715 жылдың ақпанына дейін Нидерландының Утрехт қаласында Испания мұрагерлік соғысындағы соғысқан тараптар қол қойған бейбіт келісімдер сериясы. Бұл соғысқа Испания тағына үш талапкер қатысты және он жылдан астам уақыт бойы Еуропаның көп бөлігіне әсер етті. Соғыстың басты бағыты – Францияның көпұлтты коалицияға қарсы Испанияны қорғауы болды. Соғыс өте қымбатқа түсті және көп қан төгілді, соңында нәтижеге келмей тоқталды. Аталған келісімдер Филипп V-ге (Франция королі Людовик XIV-нің немересі) Испания тағын сақтап қалуға мүмкіндік берді, бірақ ол француз тағына деген құқығынан мәңгілікке бас тартты. Бұдан бөлек, Франция мен Испанияның бірігуіне жол бермейтін және Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтайтын қажетті кепілдіктер де берілді. Испания, Ұлыбритания, Франция, Португалия, Савойя және Голландия Республикасы сияқты бірнеше еуропалық мемлекеттер арасында жасалған келісімдер соғысты аяқтауға көмектесті. Келісімдер Франция королі Людовик XIV және оның немересі Филипптің, бір жағынан, Ұлыбритания патшайымы Анна, Сардиния королі Виктор Амадей II, Португалия королі Жоау V және Нидерландтар Корольдігінің өкілдері, екінші жағынан арасында жасалды. Франция королі өзінің әулеті үшін испандық тәжді қамтамасыз еткенімен, келісімдер Людовик XIV-нің үздіксіз соғыстарында көрінген Еуропадағы француздық гегемониялық амбицияларының аяқталуын білдірді және халықаралық қатынастардағы күштер тепе-теңдігіне негізделген еуропалық жүйеге жол ашты. Сонымен қатар, испан Бурбондарының құрылуы да осы келісімдердің нәтижесінде болды, ол бүгінгі күнге дейін Испания монархиясы ретінде сақталып келеді. Француздық Бурбон әулеті шілде революциясынан бері тақтан түсірілді.

Негізгі ережелер

Бейбітшілік Испанияның Филипп V-і ретінде Бурбон кандидатын патша ретінде қалдырды. Керісінше, Филипп француз тағына өзі үшін де, ұрпақтары үшін де бас тартты, француз Бурбондары Испания тағына, соның ішінде Людовик XIV немере інісі Филипп Орлеаннан бас тартты. Бұл 1712 және 1714 жылдар аралығында бес жасар Людовик XV-ті өзінің арғы бабасының мұрагері ретінде қалдырған өлімдер сериясынан кейін маңызды болды. Ұлыбритания негізгі пайда алушы болды; Утрехт оның негізгі еуропалық сауда державасына айналған сәтін белгіледі. X бапта Испания Гибралтар мен Менорканың стратегиялық порттарын берді. Британдық делегация үшін үлкен төңкеріс болып, британ үкіметі Америкадағы Испанияның колонияларына құл жеткізу үшін Испания үкіметі басқа еуропалық елдерге берген монополиялық келісімшартқа сілтеме жасаған Asiento de Negros келісімшартынан шықты. Asiento de Negros іспан империясының трансатлантикалық құл саудасына қатыспауы, оны шетелдік саудагерлерге беруді артық көруіне байланысты пайда болды. Бурбондық Франция бұрын Asiento de Negros-ты ұстап, француз құл саудагерлеріне жыл сайын Испания империясына 5000 құлды жеткізуге мүмкіндік берді; Филипп V Испанияның патшасы болғаннан кейін Франция бұл келісімшартқа бақылау жасады. Британ үкіметі Asiento de Negros-қа қол жеткізгеннен кейін голландтық сефардтық еврей құл иелерінің экономикалық беделі кеми бастады, ал келісімшартқа айрықша қол жеткізу үмітімен Оңтүстік теңіз компаниясы құрылды. Британ үкіметі Испаниямен сауда көлемін ұлғайту арқылы қарызын азайтуға тырысты, бұл Asiento de Negros-қа қол жеткізуді талап етті; тарихшы Г. М. Тревелян атап өткендей: "Елдің қаржысы 1711 жылдың мамырында Испания Америкасымен құл саудасының монополиясы немесе Asiento-ның Франциядан тыныштық шарттарының ажырамас бөлігі ретінде тартып алынады деген болжамға негізделген". Келісімге қол қойылғаннан кейін британ үкіметі отыз жылға Asiento de Negros-қа кіруге мүмкіндік алды. Британдық келіссөзшілердің сауда мүдделеріне қаншалықты мән беретінін Франциядан "Дюнкерк бекіністерін қиратып, портты бөгеп, портты қоршап тұрған шлюздерді бұзып тастауды талап етуімен дәлелдеді. Бұл Дюнкерк француз каперлерінің негізгі базасы болғандықтан, өйткені Солтүстік теңізге бір ғана су ағысымен жету және ағылшын арнасындағы британдық патрульдерден қашу мүмкін болды. XIII бапқа сәйкес және британдықтардың Каталонияның конституциясы мен құқықтарын сақтауды талап етуіне қарамастан, Испания Каталонияның соғыста одақтастарға қолдау көрсетуіне байланысты рақымшылық жасауға келісті, бұл Каталония княздігіне Кастилия заңдары мен институттарын енгізуді білдіреді, өйткені бұл 1707 жылы Арагон тажының басқа да басып алынған патшалықтарына болғандай болды. Италия мен Фландриядағы испан аумақтары бөлінді, Савой Сицилия мен Милан герцогтігінің бөліктерін алды. Бұрынғы Испан Нидерландысы, Неаполь корольдігі, Сардиния және Милан герцогтігінің басым бөлігі император Карл VI-ге өтті. Оңтүстік Америкада Испания қазіргі Уругвайдағы Colónia do Sacramento-ды Португалияға қайтарып берді және Амазонка мен Ояпок өзендерінің арасындағы жерлерге Португалияның егемендігін мойындады, қазір Бразилияда. Солтүстік Америкада Франция британдықтардың ирокездер үстемдігін мойындады және Новая Шотландия мен оның Ньюфаундленд пен Руперт жеріндегі аумақтарға деген талаптарын берді. Вест-Индиядағы Сент-Китстің француз бөлігі де Британияға толық берілді. 1713 жылғы Рейнландтағы сәтті француз науқаны ақырында Карлді 1714 жылғы Раштат пен Баден келісімдеріне қол қоюға итермеледі, дегенмен 1720 жылғы Гаага келісімшартына дейін Испаниямен шарттар келісілген жоқ.

The Peace confirmed the Bourbon candidate as Philip V of Spain to remain as king. In return, Philip renounced the French throne, both for himself and his descendants, with reciprocal renunciations by French Bourbons to the Spanish throne, including Louis XIV's nephew Philippe of Orléans. These became increasingly important after a series of deaths between 1712 and 1714 left the five year old Louis XV as his great grandfather's heir. Great Britain was the main beneficiary; Utrecht marked the point at which it became the primary European commercial power. In Article X, Spain ceded the strategic ports of Gibraltar and Minorca. In a major coup for the British delegation, the British government emerged from the treaty with the Asiento de Negros, which referred to the monopoly contract granted by the Spanish government to other European nations to supply slaves to Spain's colonies in the Americas. The Asiento de Negros had come about due to the fact that the Spanish Empire rarely engaged in the transatlantic slave trade itself, preferring to outsource this to foreign merchants. Bourbon France had previously held the Asiento de Negros, allowing French slave traders to supply 5,000 slaves to the Spanish Empire each year; France had gained control over this contract after Philip V had become King of Spain. After the British government gained access to the Asiento de Negros, the economic prominence held by Dutch Sephardic Jewish slaveowners began to fade, while the South Sea Company was established in hopes of gaining exclusive access to the contract. The British government sought to reduce its debt by increasing the volume of trade it had with Spain, which required gaining access to the Asiento de Negros; as historian G. M. Trevelyan noted: "The finances of the country were based in May 1711 on the assumption that the Asiento, or monopoly of the slave trade with Spanish America, would be wrested from France as an integral part of the terms of peace". Following the passage of the treaty, the British government gained a thirty year access to the Asiento de Negros. The importance placed by British negotiators on commercial interests was demonstrated by their demand for France to "level the fortifications of Dunkirk, block up the port and demolish the sluices that scour the harbour, [which] shall never be reconstructed". This was because Dunkirk was the primary base for French privateers, as it was possible to reach the North Sea in a single tide and escape British patrols in the English Channel. Under Article XIII and, despite the British demands to preserve Catalan constitutions and rights in return for Catalonia's support for the Allies during the war, Spain only agreed to grant an amnesty, thus implying the imposition of the laws and institutions of Castile to the Principality of Catalonia, as it already happened in 1707 to the other occupied kingdoms of the Crown of Aragon. Spanish territories in Italy and Flanders were divided, with Savoy receiving Sicily and parts of the Duchy of Milan. The former Spanish Netherlands, the Kingdom of Naples, Sardinia, and the bulk of the Duchy of Milan went to Emperor Charles VI. In South America, Spain returned Colónia do Sacramento in modern Uruguay to Portugal and recognised Portuguese sovereignty over the lands between the Amazon and Oyapock rivers, now in Brazil. In North America, France recognised British suzerainty over the Iroquois, and ceded Nova Scotia and its claims to Newfoundland and territories in Rupert's Land. The French portion of Saint Kitts in the West Indies was also ceded in its entirety to Britain. The successful French Rhineland campaign of 1713 finally induced Charles to sign the 1714 treaties of Rastatt and Baden, although terms were not agreed with Spain until the 1720 Treaty of The Hague.

Шарттарға жауаптар

Шарттың аумақтық ережелері Ұлыбританиядағы вигтер қалағандай болған жоқ, өйткені француздар 1706 және 1709 жылдары бейбітшілік туралы ұсыныс жасаған еді. Вигтер өздерін Англияның Вильгельм III және Джон Черчилль, Марлбороның 1-ші герцогының французға қарсы қатаң саясатының мұрагерлері деп есептеді. Вигтер енді палатада азшылық құрады, бірақ бейбітшілікке қарсы күресін жалғастырды. Вигтер бейбітшілікке қарсы әр қадамда наразылық білдірді. Анжу герцогінің испан тағында қалуына рұқсат берген келісімді тіпті сатқындық деп атады. Алайда, 1710 жылғы парламентте торилер Халық палатасын бақылауға алды және Ұлыбританияның еуропалық соғысқа қатысуын тоқтатуды қалады. Королева Анна мен оның кеңесшілері де осы пікірге келді. Роберт Харлидің (1711 жылдың 23 мамырында Оксфорд және Мортимер графы атанған) және виконт Болингброктың басқарушы партиясы келіссөз үстелінде икемдірек болды және вигтер оларды «француздардың жақтасы» деп сипаттады. Оксфорд пен Болингброк королеваны Лордтар палатасында шартты ратификациялауды қамтамасыз ету үшін он екі жаңа «тори пэрі» құруға көндірді. Шартқа қарсылар «Испаниясыз бейбітшілік болмайды» деген ұранмен қолдау табуға тырысты. Испаниялық Нидерландтардың тағдыры Біріккен провинциялар үшін маңызды болғанымен, келіссөздер олардың аумағында өткеніне қарамастан, Нидерландтың келіссөздер нәтижесіне ықпалы шамалы болды. Француз келіссөзшісі Мелхиор де Полиньяк голландтарды «de vous, chez vous, sans vous» деген өткір сөзбен қысымға алды, яғни келіссөздер «сіз туралы, сіздің қасыңызда, сізсіз» өтеді дегенді білдіреді. Болингброктың британдық қолбасшы, Ормон герцогына, Денин шайқасы алдында одақтас күштерден шығуға (француздарды хабардар етумен, бірақ одақтастарды емес) құпия бұйрық бергені және олар Франциямен жеке бейбітшілікке келгені факт болғандықтан, одақтастардың наразылығы бекер болды. Қайта да қайта, голландтар 1715 жылғы Австрия-Голландия кедергісі шарты арқылы Австриялық Нидерландтардағы кондоминиумға қол жеткізді.

The treaty's territorial provisions did not go as far as the Whigs in Britain would have liked, considering that the French had made overtures for peace in 1706 and again in 1709. The Whigs considered themselves the heirs of the staunch anti French policies of William III of England and the John Churchill, 1st Duke of Marlborough. The Whigs were now a minority in the house, but still pushing their anti peace agenda. The whigs opposed peace every step of the way. The Whigs even called the treaty a sellout for letting the duke of Anjou stay on the Spanish throne. However, in the Parliament of 1710 the Tories had gained control of the House of Commons, and they wished for an end to Great Britain's participation in a European war. Queen Anne and her advisors had also come to agree. The party in the administration of Robert Harley (created Earl of Oxford and Mortimer on 23 May 1711) and the Viscount Bolingbroke proved more flexible at the bargaining table and were characterized by the Whigs as "pro French"; Oxford and Bolingbroke persuaded the Queen to create twelve new "Tory peers" to ensure ratification of the treaty in the House of Lords. The opponents of the treaty tried to rally support under the slogan of No Peace Without Spain. Although the fate of the Spanish Netherlands in particular was of interest to the United Provinces, Dutch influence on the outcome of the negotiations was fairly insignificant, even though the talks were held on their territory. The French negotiator Melchior de Polignac taunted the Dutch with the scathing remark de vous, chez vous, sans vous, meaning that negotiations would be held "about you, around you, without you". The fact that Bolingbroke had secretly ordered the British commander, the Duke of Ormonde, to withdraw from the Allied forces before the Battle of Denain (informing the French but not the Allies), and the fact that they secretly arrived at separate peace with France was a fait accompli, made the objections of the Allies pointless. In any case, the Dutch achieved their condominium in the Austrian Netherlands with the Austro Dutch Barrier Treaty of 1715.

Салдары

Шартта "Барлық Еуропаның бостандығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіретін үлкен қауіп, Испания мен Франция патшалықтарының тым тығыз одағынан туындағандықтан, ешбір адам екі патшалықтың да билеушісі болмауы тиіс" деп көрсетілген. Кейбір тарихшылар бұл қағиданың қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы мен билік тепе-теңдігі тұжырымдамасының дамуындағы маңызды кезең екенін айтады. Бұл идея алғаш рет 1701 жылы Чарльз Давенанттың "Билік тепе-теңдігі туралы эсселерінде" айтылды және 1709 жылы автор және тори сатиригі Дэниел Дефоның "Франция істеріне шолу" атты мақаласында Ұлыбританияда кеңінен таралды. Бұл принцип келісімдердің мәтінінде көрініс берді және 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Еуропа концертінде қайта жаңғырды. Жеке қол қойған елдердің ішінде Ұлыбритания өзінің бәсекелестерінен теңізде басымдыққа ие болды, Испания мен Америкаға коммерциялық қолжетімділік алды, сондай-ақ Менорка мен Гибралтарды бақылауға алды, соңғысы осы күнгә дейін оның құрамында сақталып тұр. Франция 1714 жылы тамызда Анна қайтыс болғанда британ тағына протестанттық мұрагерлікті қабылдады, осылайша 1716 жылғы ағылшын-француз келісімі арқылы Стюарттарға қолдау көрсетуді тоқтатты. Соғыс барлық қатысушы елдерді бұрынғыдан да көп мемлекеттік қарызға баттырды, бірақ оны қаржыландыруға Ұлыбритания ғана қол жеткізді. Испания өзінің империясының көп бөлігін сақтап алып, тез арада қалпына келді; 1718 жылы Неаполь мен Сицилияны қайта басып алуға британдық теңіз күштері тосқауыл қойды, ал 1734 жылы екінші әрекет сәтті аяқталды. 1707, 1715 және 1716 жылдарғы Нуэва-Планта жарлықтары Арагон, Валенсия, Майорка және Каталония княздығындағы аймақтық саяси құрылымдарды жойды, бірақ Каталония мен Арагон 1767 жылға дейін осы құқықтардың бір бөлігін сақтап қалды. Испаниядағы сәтсіздікке қарамастан, Австрия Италия мен Венгриядағы өзінің беделін нығайтып, бұрын Осман империясының иелігінде болған Оңтүстік-Шығыс Еуропа аймақтарына кеңейуді жалғастырды. Голландиялық кедергіге байланысты шығындарды төлегеніне қарамастан, Австриялық Нидерландтан түскен салықтық түсімдер Австрия армиясын жақсартуға мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл табыстар түрлі факторларға байланысты азайды, ең бастысы – Карлдың өзінің қызы Мария Терезаның пайдасына немерелерін мұрадан айырған 1713 жылғы Прагматикалық санкцияның бұзылуы. Мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін Австрия стратегиялық маңызы жоқ соғыстарға қатысты; 1733-1735 жылдардағы Польша мұрагерлігі соғысындағы көптеген шайқастар Италиядағы теңіз провинцияларында болды. Австрия дәстүрлі түрде голландтықтардың теңіздік қолдауына сүйенді, бірақ олардың өзінің әлеуеті күрт төмендеді; Ұлыбритания 1718 жылы Сицилия мен Неапольдің жоғалуын болдырмады, бірақ 1734 жылы оны қайтадан жасаудан бас тартты. Осы дау-дамай Габсбургтердің империяға деген бақылауын әлсіретті; Бавария, Ганновер, Пруссия және Саксония тәуелсіз державалар ретінде әрекет етті және 1742 жылы Баварияның Карлы 300 жылдан астам уақыттан бері Габсбург емес император атанды. Нидерланд Республикасы соғысты іс жүзінде банкроттықпен аяқтады, ал голланд сауда флотының зияны олардың сауда және саяси күшіне елеулі әсер етті, нәтижесінде оны Ұлыбритания Еуропаның жетекші сауда державасы ретінде ығыстырды. Алайда, Бариерлік бекіністерді сатып алу голландтық сыртқы саясаттың маңызды активіне айналды және олардың ықпал ету аясын кеңейтті. Замандастарымен жағымды бағаланғанымен, кейіннен Австрия мұрагерлік соғысы кезінде сынақтан өткенде бұл кедергі көбінесе иллюзия екені анықталды. Голландтықтар кез келген жағдайда Оңтүстік Нидерландыдағы өздерінің позицияларын сәтті қорғады және олардың әскерлері одақтас күштердің басты құрамына кірді, бұл 1792 жылы жаңа цикл басталғанға дейін Еуропадағы француз аумақтық кеңеюін тоқтатты. Утрехттегі соңғы келісім 1709 жылғы одақтастардың ұсынысынан Франция үшін әлдеқайда тиімді болғанымен, ол 1701 жылдың ақпанына дейін дипломатиялық жолмен қол жеткізілмеген аз ғана артықшылықтарды қамтамасыз етті. Франция үлкен держава болып қала бергенімен, Ұлыбританиямен салыстырғандағы әскери және экономикалық құлдыраудан алаңдау 1740 жылы Австрия мұрагерлік соғысының басты себебі болды.

The Treaty stipulated that "because of the great danger which threatened the liberty and safety of all Europe, from the too close conjunction of the kingdoms of Spain and France, one and the same person should never become King of both kingdoms". Some historians argue this makes it a significant milestone in the evolution of the modern nation state and concept of a balance of power. First mentioned in 1701 by Charles Davenant in his Essays on the Balance of Power, it was widely publicised in Britain by author and Tory satirist Daniel Defoe in his 1709 article A Review of the Affairs of France. The idea was reflected in the wording of the treaties and resurfaced after the defeat of Napoleon in the 1815 Concert of Europe that dominated Europe in the 19th century. For the individual signatories, Britain established naval superiority over its competitors, commercial access to Spain and America, and control of Menorca and Gibraltar; it retains the latter territory to this day. France accepted the Protestant succession on the British throne, ensuring a smooth transition when Anne died in August 1714, and ended its support for the Stuarts under the 1716 Anglo French Treaty. While the war left all participants with unprecedented levels of government debt, only Great Britain successfully financed it. Spain retained the majority of its Empire and recovered remarkably quickly; the recapture of Naples and Sicily in 1718 was only prevented by British naval power and a second attempt was successful in 1734. The 1707, 1715 and 1716 Nueva Planta decrees abolished regional political structures in the kingdoms of Aragon, Valencia, Majorca and the Principality of Catalonia, although Catalonia and Aragon retained some of these rights until 1767. Despite failure in Spain, Austria secured its position in Italy and Hungary, allowing it to continue expansion into areas of South East Europe previously held by the Ottoman Empire. Even after paying expenses associated with the Dutch Barrier, increased tax revenues from the Austrian Netherlands funded a significant upgrade of the Austrian military. However, these gains were diminished by various factors, chiefly the disruption of the Pragmatic Sanction of 1713 caused by Charles disinheriting his nieces in favour of his daughter Maria Theresa. Attempts to ensure its succession involved Austria in wars of little strategic value; much of the fighting in the 1733–1735 War of the Polish Succession taking place in its maritime provinces in Italy. Austria had traditionally relied on naval support from the Dutch, whose own capability had been severely degraded; Britain prevented the loss of Sicily and Naples in 1718 but refused to do so again in 1734. The dispute continued to loosen Habsburg control over the Empire; Bavaria, Hanover, Prussia and Saxony increasingly acted as independent powers and in 1742, Charles of Bavaria became the first non Habsburg Emperor in over 300 years. The Dutch Republic ended the war effectively bankrupt, while the damage suffered by the Dutch merchant navy permanently affected their commercial and political strength and it was superseded by Britain as the pre eminent European mercantile power. The acquisition of the Barrier Fortresses however became an important asset of Dutch foreign policy and enlarged their sphere of influence. Although judged favourably by contemporaries, it was later argued that the barrier proved to be largely illusory when put to the test during the War of Austrian Succession. The Dutch had in any case successfully defended their positions in the Southern Netherlands and their troops were central in the alliance which halted French territorial expansion in Europe until a new cycle began in 1792. While the final settlement at Utrecht was far more favourable to France than the Allied offer of 1709 had been, it gained little that had not already been achieved through diplomacy by February 1701. Though France remained a great power, concern at its relative decline in military and economic terms compared to Britain was an underlying cause of the War of the Austrian Succession in 1740.