Кіріспе

Аппалачи тауларының геологиялық сипаттамасы

Аппалачи тауларының геологиясы 1,2 миллиард жылдан астам уақыт бұрын мезопротерозой дәуірінде екі континенттік кратонның соқтығысып, Родиния суперконтинентін құру кезінде пайда болды, бұл Пангеяның қалыптасуына 500 миллион жыл бұрын болған. Бүгінгі Аппалачи тауларында ашылған тау жыныстары бүктелген және иірілген теңіз шөгінді тау жыныстарының, жанартаулық тау жыныстарының және ежелгі мұхит түбінің бөліктерінен тұратын созылған белдеулерді көрсетеді – бұл тау жыныстарының тақталардың соқтығысуы кезінде деформацияланғанының айқын дәлелі. Аппалачи тауларының пайда болуы Пангея құрылымында Аппалачи және көршілес Анти-Атлас тауларының (қазір Мароккода) орталық бөлігіне жақын болған бірнеше тау құрылысының соқтығысуының біріншісін білдіреді. Бұл таулар эрозияға ұшырамас бұрын Альп және Роки тауларына ұқсас биіктікке жеткен болуы мүмкін.

Шолу

Аппалачи таулары соңғы 1,2 миллиард жыл ішіндегі тау пайда болу процестерінің бірнеше кезеңі арқылы қалыптасты:

Гренвилл оргенезі 1250 миллион жыл бұрын (млн жыл) басталып, 270 миллион жылға созылды. Таконик оргенезі 450 млн жыл бұрын басталып, 10 млн жылға созылды. Акадия оргенезі 375 млн жыл бұрын басталып, 50 млн жылға созылды. Аллеген оргенезі 325 млн жыл бұрын басталып, 65 млн жылға созылды.

Гренвилл оргенезиясы

Бүгінгі Аппалач тауларының құрылысын бастаған алғашқы тектоникалық тақталардың соқтығысуы кем дегенде бір миллиард жыл бұрын Мезопротерозой дәуірінде болды, ол кезде Лаурентия деп аталатын Солтүстік Америка кратоны басқа континенттік бөліктермен, әсіресе Амазониямен соқтығысты. Жердің барлық басқа кратондары да осы шамамен уақытта соқтығысып, Родина суперконтинентін құрды және оларды бір ғана мұхит қоршады. Кратон шекараларында Гренвилл орогенезі деп аталатын тау құрылысы жүзеге асты. Қазіргі Аппалач таулары осы орогенез кезінде қалыптасқан тау жыныстарынан тұратын кем дегенде екі аймаққа ие: Блю Ридж таулары және Адирондакс.

Родинияның бөлінуі

Гренвилл оргенезінен кейін континенттік дрейф бағыты өзгеріп, Родиния жарыла бастады. Гренвиль дәуірінде пайда болған таулар ауа райы, мұздану және басқа да табиғи процестердің әсерінен эрозияға ұшырап, ландшафт тегістелді. Бұл таулардан эрозияға ұшыраған шөгінділер шөгінді алаптар мен аңғарлардың қалыптасуына себеп болды. Мысалы, қазіргі АҚШ-тың оңтүстігінде Окои алабы пайда болды. Алап теңіз суымен толды. Айналасындағы өзендер саз, құм, қиыршық тас және басқа да шөгінділерді алапқа әкелді, дәл қазіргі өзендер сияқты, құрлықтың ішкі бөлігінен Мексика шығанағына шөгінділерді тасып жатыр. Шөгінділер алаптың түбінде қабат-қабат таралып жатты. Алаптың шөгуі жалғасты, миллиондаған жылдар бойында қалың шөгінді жиналды. Соңында, екі континентті бөліп тұратын тектоникалық күштер соншалықты күшті болды, Лаврентия шегінің шығыс жағалауында Япет мұхиты пайда болды. Valley and Ridge аймағының тау жыныстары миллиондаған жылдар бойы Япет мұхитында қалыптасқан. Көне теңіз өсімдіктері мен жануарларының қабықтары мен басқа да қатты бөліктері жиналып, кейіннен әктасқа айналған карбонатты шөгінділер түзілді. Бұл қазіргі мұхиттарда әктас қалыптасатын процестің өзіне ұқсас. Әктастың жер бетінде эрозияға ұшырауы Valley and Ridge аймағының құнарлы егістік жерлерінде кең таралған әкке толы топырақтарды жасайды. Blue Ridge аймағында да жер асты белсенділігінің (жарықтар мен интрузиялардың үстіңгі тау жыныстарына енуі) іздері бар. Мысалы, Вирджиния штатының Монтгомери округінің орталық бөлігіндегі Фрис жарылысының бойында мафикалық жыныстар табылды.

Палеозой дәуірі

Палеозойдың ең басында, кейін Солтүстік Америкаға айналатын континент экватордың бойымен созылған. Аппалачи аймағы қазіргі Атлантикалық жағалау жазығына ұқсас пассивті плита жиегі болды. Осы кезеңде аймақ мерзімімен терең емес теңіздерге батып отырды. Теңіз астында қалғанда, теңіздің терең емес түбінде қалың шөгінділер мен карбонатты тау жыныстары жиналды. Теңіздер тартылғанда, құрлықтағы шөгінділер мен эрозия үстемдік құрды. Орта ордовик кезеңінде (шамамен 458-470 миллион жыл бұрын) плиталардың қозғалысындағы өзгеріс Солтүстік Америкадағы алғашқы палеозой тау құрылысының (Таконикалық орогенез) басталуына жағдай жасады. Бұрын тыныш болған Аппалачи пассивті жиегі, көршілес Япет мұхит қабығы Солтүстік Америка кратонымен соқтығысып, астына батқанда өте белсенді плита шекарасына айналды. Осы жаңа субдукциялық аймақтың пайда болуымен ерте Аппалачи пайда болды. Көтерілу өзендерді жаңартып, олар ежелгі тау жыныстарына тез арада ойылып түсті. Кейбір өзендер миллиондаған жылдар бұрын қалыптасқан бүктелулер мен жарықтарды анықтайтын әлсіз қабаттармен ағып өтті. Басқалары таудың кедергілі тау жыныстарында тікелей кесіп өтіп, қабаттар мен геологиялық құрылымдар арқылы каньондар жасады. Алаптың солтүстік-батыс жағы - Синциннати аркасынан оңтүстік-шығысқа қарай бірте-бірте төмендейтін кең гомоклиндік. Палеозойдың соңында Аллеган орогенезімен қалыптасқан күрделі итермелі жарықтар мен бүктелулер (Аппалачи бүктелу және итермелеу белдеуі немесе Шығыс итермелеу белдеуі) алаптың шығыс жағын сипаттайды. Аппалачи алабының шығыс бөлігін шектеуші Блю Ридж итермелеу белдеуінің метаморфты және магмалық тау жыныстары төменгі палеозой шөгінді тау жыныстарының үстінен 150 мильден (241 км) астам батысқа қарай итермеленді. 1859 жылы Пенсильвания штатының Венанго округіндегі Дрейк кенінен мұнайдың табылуы Аппалачи алабындағы мұнай және газ өнеркәсібінің басталуын белгіледі. Ашылған кен орны жоғары девон, миссисип және пенсильвания құмтас қоймаларынан мұнай мен газ кен орындарының өркендеуіне мүмкіндік берді, олар Нью-Йорктің оңтүстігінен, Пенсильванияның батысынан, Батыс Вирджинияның ортасынан және Огайоның шығысынан шығыс Кентуккиге дейін созылды. Блю Ридж итермелеу белдеуі провинциясы сегіз штаттың бөлігін қамтиды, Орта Алабамадан Оңтүстік Пенсильванияға дейін. Батыс шетімен Көк қырқа Аппалачи алабының бүктелген және жарылған жиегімен байланысқан, сондықтан палеозойлық қабаттардың кең сегменті осы суборзонтальды кристалдық итермелеу парақтарының астында ондаған шақырымға шығысқа қарай созылады. Жер бетінде Блю Ридж таулы және төбелі аймақтан тұрады, оның негізгі бөлігі Джорджиядан Пенсильванияға дейін созылған Блю Ридж таулары. Жер бетіндегі тау жыныстары негізінен орташа және жоғары дәрежелі кристалдық метаморфты немесе магмалық тау жыныстарынан тұрады, олардың ауа райы мен эрозияға жоғары төзімділігіне байланысты, әдетте төмен дәрежелі метаморфты және шөгінді тау жыныстарының көршілес аудандарынан жоғары көтеріледі. Облыс солтүстікте және батыста Аппалачи алабының палеозойлық қабаттарымен, оңтүстікте Гальф жағалау жазығының кредалық және жас шөгінді жыныстарымен шектеледі. Ол шығысында Пьемонт провинциясының метаморфты және шөгінді тау жыныстарымен шектеледі. Адирондак және Жаңа Англия провинцияларына негізінен кембрий және ордовик дәуіріндегі шөгінді, меташөгінді және плутондық магмалық тау жыныстары жатады, олар литологиялық жағынан оңтүстіктегі Блю Ридж және Пьемонт провинцияларындағы жыныстарға ұқсас. Кембрий және ордовик шөгінді тау жыныстарымен қоршалған Адирондак таулары көтерілген, дерлік дөңгелек таулар болып табылады.