Кіріспе

Адамның нағыз альтруизміне жете алмайтыны туралы пікір. Психологиялық эгоизм – адамдардың әрқашан жеке мүддесі мен өзімшілдікпен басқарылатыны, тіпті альтруизмге ұқсайтын әрекеттерде де осы қағида сақталады деген көзқарас. Оған сәйкес, адамдар басқаларға көмектесуді қажет санағанда, оның түпкі себебі – олардан тікелей немесе жанама түрде күтетін жеке пайдасы болады. Бұл нормативтік емес, сипаттамалық тұжырым, себебі ол нәрселердің қалай екендігін ғана баяндайды, ал олар қалай "болуы керек" деген талаптарды қоймайды. Дегенмен, бұл этикалық эгоизм және рационалды эгоизм сияқты эгоизмнің басқа да нормативтік формаларымен байланысты.

Психологиялық гедонизм

Психологиялық эгоизмнің нақты бір түрі – психологиялық гедонизм, ол барлық ерікті адам әрекеттерінің түпкілікті қозғаушы күші – ләззат алу немесе ауырсынудан қашу екендігін айтады. Жедел қанағаттандыру, болашақта үлкен ләззат алу мүмкіндігі үшін құрбандыққа шалынуы мүмкін. Адамдар тек ауырсынудан қашуға және ләззатты іздеуге ұмтылмайды, керісінше, ең жоғары жалпы ләззатқа қол жеткізу үшін ауырсынуға төзуге дайын. Осыған сәйкес, барлық әрекеттер ләззатты арттыру немесе ауырсынуды азайту құралы болып табылады, тіпті альтруистік деп есептелетін және қанағат деңгейінде дереу өзгеріс тудырмайтын әрекеттер де осыған жатады. Ең белгілі психологиялық эгоистер – Секст Эмпирик, Пьер Бейль және Бернард Мандевиль.

Соңғы себеп

Кейбір теоретиктер өзін-өзі қызықтырумен байланысты мінез-құлықты түсіндіргенде, ықылас пен азабын мінез-құлықтың түпкі себептері ретінде қолданбайды.

Негізгі құралдар

Ежелгі философиядан бастап, эпикурейшілік адамдар ләззатты бағалау үшін өмір сүреді деп мәлімдейді. Эпикур адам мінез-құлқының тек ләззатпен қозғалатыны туралы теорияны нәресте кезінен ересек жасқа дейін дәлелдейді. Адамдар басқаның игілігі үшін немесе моральдық кодекске сүйене отырып емес, өздерінің әл-ауқатын арттыру үшін қайырымдылық, құрметті және ізгі істер жасайды. Қазіргі философияда Джереми Бентам, Эпикур сияқты, адам мінез-құлқының ләззатты арттыру және азабын азайту қажеттілігімен басқарылатынын айтты. Бентам психологиялық гедонизмнің қандай түрлері мен сапалары бар екенін нақты сипаттады және психологиялық гедонизмді пайдаланып адам мотивтерін қалай түсіндіруге болатынын көрсетті. Бентам психологиялық гедонизмді сандық түрде өлшеуге тырысты. Ол гедониялық есептеу, яғни азабы мен ләззатындағы салыстырмалы пайда мен зиянды өлшеу арқылы адамның нақты жағдайда таңдауы мүмкін ең жағымды әрекетін анықтап, идеалдық адам мінез-құлқын табуға ұмтылды. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, психологиялық эгоист Герберт Спенсер барлық жануарлар ең алдымен тірі қалуға және өз ұрпағын қорғауға ұмтылады деп мәлімдеді. Адамның және оның жақын туыстарының тірі қалу қажеттілігі басқалардың тірі қалу қажеттілігінен басым. Барлық түрлер өмір сүру мүмкіндігін арттыруға тырысады, демек, әл-ауқатты арттыруға ұмтылады. Спенсер ең жақсы бейімделген жандар өз ортасында ләззат деңгейі азабынан жоғары болады деп мәлімдеді. Осылайша, ләззат дегеніміз жануардың өзінің тірі қалу мақсатын орындағанын білдіреді, ал ләззатқа әрқашан ұмтылу керек, өйткені түрлер үнемі тірі қалу үшін күреседі.

Психоанализ

Зигмунд Фрейд психологиялық эгоист болған-болмағанына қарамастан, оның ләззат принципі туралы ұғымы психологиялық эгоизм мен, әсіресе, психологиялық гедонизмнен көп нәрсе алды. Лəззат принципі – адамды қанағаттандырылмаған тілектердің күшін азайтуға, шиеленістен құтылуға итермелейтін санасты емес күштің билігінде болады. Фрейд Танатос пен оған қарсы Эрос күштерін енгізген кезде, психологиялық гедонизмнен туған ләззат принципі, жыныстық және көбелек құмарлықтарды қанағаттандыруға ұмтылатын Эроспен байланысты болды. Ал Танатос өлім арқылы ауырсынуды тоқтатуға және ләззатты іздеуді доғаруға тырысады: осылайша, гедонизм Танатосты басқарады, бірақ ол ләззатты іздеп, ауырсынудан қашуға ұмтылатын психологиялық гедонистік функциядан гөрі, ауырсынудан толық құтылуға бағытталған. Сондықтан, Фрейд сапалық жағынан әртүрлі гедонизмдерге сенді, онда ауырсынудан толық құтылу гедонизм және ең үлкен таза ләззат гедонизміне қол жеткізу жеке және адам психикасының ерекше функцияларымен байланысты. Эрос пен Танатос сапалық жағынан әртүрлі гедонизмдердің билігінде болғанымен, Эрос Джереми Бентамның сандық психологиялық гедонизмінің билігінде қалады, себебі Эрос ең үлкен таза ләззатты іздейді.

Әдептілік

Дәстүрлі мінез-құлық теориясы барлық адам мінез-құлықтары классикалық шарттану және оперативтік шарттану арқылы түсіндіріледі деп тұжырымдайды. Оперативтік шарттану мінез-құлықты басқару үшін ынталандыру және жазалау арқылы жұмыс істейді, олар мінез-құлықты өзгерту үшін жағымдылықты қосады немесе ауыртпалықты алып тастайды. Мінез-құлықты басқару үшін жағымдылық пен ауыртпалықты пайдалану, мінез-құлықтанушылардың психологиялық гедонизм принциптерін адам мінез-құлықтарын болжау үшін қолдануға болатынына сендірді. Мысалы, Торндайк заңы бойынша, жағымды сезімдермен байланысты мінез-құлықтар қалыптасады, ал ауыртпалықпен байланысты мінез-құлықтар жойылады. Адамдар мен жануарларға қатысты мінез-құлық эксперименттері көбінесе субъектілердің жағымдылыққа ұмтылып, ауыртпалықтан қашатынына негізделген. Психологиялық гедонизм мінез-құлық теориясының негізгі принциптері мен тәжірибелік жоспарларына енгізілгенімен, мінез-құлық теориясы тек байқалатын мінез-құлықты ғана түсіндіреді және интерпретациялайды, сондықтан адам мінез-құлықтарының түпкі себебі туралы теориялық болжамдар жасамайды. Осылайша, бихевиоризм адам мінез-құлықтарының түпкі қозғаушы күші туралы басқа түсініктерге қарағанда психологиялық гедонизмді қатаң қолдамайды, бірақ пайдаланады.

Талқылау

Психологиялық эгоизм – даулы мәселе. Жақтаушылар интроспекциядан алынған дәлелдер келтіреді: адамның өзінің іс-әрекеттері туралы ойлауы олардың ниеттері мен нәтижелерінің жеке мүддеге негізделгенін көрсетуі мүмкін. Психологиялық гедонистер көптеген байқаулар арқылы адамның табиғи мінез-құлқына сыйақы мен жаза арқылы әсер етуге болатынын анықтады, олардың екеуі де ауырсыну мен ләззатқа тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, кейбір әлеуметтік ғалымдардың еңбектері осы теорияны эмпирикалық тұрғыдан қолдайды. Олар психологиялық эгоизмнің теориясы бәсекелес теорияларға қарағанда қарапайым түсіндірме береді деп санайды. Қарсыластар психологиялық эгоизмнің басқа теорияларға қарағанда қарапайым емес екенін дәлелдейді. Мысалы, альтруизм альтруизм үшін болады деген теория альтруизмді эгоистикалық көзқарасқа қарағанда аз күрделілікпен түсіндіреді. Психологиялық эгоист адамдардың альтруистік әрекеттерінің құны өзімшіл әрекеттен алынатын пайдадан асып түссе де, өзімшіл себептермен әрекет ететінін айтады, себебі альтруизм адамның альтруистік болуға деген құштарлығын қанағаттандыру үшін жасалады, немесе альтруистік мінез-құлқының эмпирикалық дәлелі бар. Соңғы кезде кейбір ғалымдар эволюциялық теорияның оған қарсы дәлел келтіретінін айтады. Сыншылар психологиялық эгоизмнің жақтаушылары өз тілектерінің қанағаттануын жеке басының қанағаттануымен шатастырады деп мәлімдейді. Әр адам өзінің қанағаттануын іздейтіні рас болғанымен, бұл кейде тек көршісінің жағдайы арқылы ғана мүмкін болады. Мұның мысалы – көлік апаты болғанда жедел жәрдем шақыру. Бұл жағдайда шақырушы құрбанның жағдайына алаңдайды, тіпті бұл тілек шақырушының өзіне тән болса да. Бұл сынға жауап ретінде психологиялық эгоизм басқалардың жағдайына деген барлық тілектердің түпкілікті себебі жеке мүддеде екенін мәлімдейді. Мысалы, неміс философы Фридрих Ницше өзінің мансабының бір бөлігінде психологиялық эгоист болған, бірақ кейін моральға қарсы күресінде бұл көзқарастан бас тартқан. Ол "Таң" кітабының 133-тармағында мұндай жағдайларда мейірімділік сезімдері біздің жеке басымызды сезімнің нысанына проекциялаудан туындайды деп дәлелдейді. Ол өзінің тезисін түсіндіру үшін бірнеше гипотетикалық мысалдар келтіреді: жеке дауды көргеннен кейін қорқыныш сезімін сезіну, қан құсу немесе суға батып бара жатқан адамды құтқаруға деген ниет. Ницшеге сәйкес, мұндай жағдайларда өзіміздің қауіпсіздігімізге қатысты санасыз қорқыныш пайда болады. Басқа адамның күйзелісі біздің бақытымыз бен қауіпсіздігімізге қауіп төндіреді, өйткені ол біздің де қиындықтарға ұшырауымыз мүмкін екенін көрсетеді, сондықтан оны жеңілдету арқылы біз де сол сезімдерді жақсарта аламыз. Қорыта айтқанда, жақтаушылар альтруизмнің жеке мүддеге негізделгенін алға тартады, ал қарсыластар альтруизмнің альтруизм үшін немесе өзімшіл емес себептермен болатынын мәлімдейді.

Көрініспен альтруизм проблемасы

Дэвид Юм бірде былай деп жазды: "Ауырған баласына адал қызмет ету арқылы денсаулығын жоғалтқан, содан кейін баласының өлімімен осы қызметтің құлдығынан босағанда қайғыдан қажып, қайтыс болған сүйікті ананың қандай мүддесі болуы мүмкін?". Бұл түсінік Ла-Рошфуконың (немесе, мүмкін, Гоббстың) көзқарасына жақын сияқты. Психологиялық гедонизмге сәйкес, соңғы эгоистикалық мотив – жақсы сезімдерді, ләззатты алу және жаман сезімдерден, ауырсынудан қашу. Психологиялық эгоизмнің басқа, шектеусіз формалары адамның соңғы мақсатына өзін немесе басқаларын жазалаудан сақтану (мысалы, кінә немесе ұят сезімінен) және сыйлыққа қол жеткізу (мысалы, мақтаныш, өзіне деген құрмет, билік немесе өзара тиімді әрекеттер) сияқты нәрселерді қосуға мүмкіндік береді. Кейбір психологтар эмпатияны психологиялық гедонизм тұрғысынан түсіндіреді. "Басқалармен бірігу гипотезасына" сәйкес, эмпатия адамның өзге адаммен біртұтас екенін сезінген сайын артады және оған пропорционалды түрде төмендейді. Сондықтан, эмпатиядан туындаған игілік әрекеттер және эмпатияның өзі – басқалардың мүдделерін өзіміздің мүддемізге айналдырудың нәтижесі, олардың тілектерін қанағаттандыру тек олар үшін ғана емес, біз үшін де маңызды болады. Когнитивтік зерттеулер мен нейропсихологиялық тәжірибелер осы теорияны растады: адамдар өзгелермен бірлігін арттырған сайын, олардың эмпатиясы артады, ал эмпатия артқан сайын, игілік әрекет жасауға бейімділігі де артады. Нейропсихологиялық зерттеулер эмпатияны сезінумен айналы нейрондарды байланыстырды. Айналы нейрондар адамның (немесе жануардың) бір әрекетті орындағанда да, басқа адамның (немесе жануардың) сол әрекетті орындағанын көргенде де белсендіріледі. Зерттеушілер бұл нейрондардың неғұрлым көп оқуы, адамдардың эмпатия деңгейінің де жоғары болатынын анықтады. Неврологиялық тұрғыдан алғанда, ғалымдар адамның басқаға эмпатия танытқанда, миы сол адамның іс-әрекетіне қатысқандай жұмыс істейді деп санайды. Осылайша, эмпатиямен шақырылған игілік әрекеттерді жасағанда, адамдар басқа біреудің көмектен алған қуанышын сезінеді. Демек, игілік әрекеттер жасағанда адамдар өздерінің жеке мүдделерін қамтамасыз етеді, тіпті неврологиялық деңгейде де.

Түсіндірмелік күші

Тіпті жалпыға бірдей позитивтілік теориясын қабылдасақ та, мысалы, жауынгердің өз жолдастарын құтқару үшін гранатаға секіріп, өмірін құрбан етуін түсіндіру қиын. Мұндай жағдайда адам өз әрекетіне оң сезімді басуға уақыт таба алмайды, бірақ психологиялық эгоист жауынгердің жолдастарының амандығын қамтамасыз ету үшін өмірін құрбан ететінін немесе жолдастарының бәрі қаза болар деген оймен байланысты жағымсыздықтан құтылуын білгенде моральдық оң сезімді басынан өткергенін айтуы мүмкін. Психологиялық эгоистер кейбір әрекеттер тікелей физикалық немесе әлеуметтік оң әсерге немесе жағымсыздықтан құтылуға алып келмейді, бірақ олардың қазіргі ойлануы немесе реакциялық күтуі шешімнің басты себебі болады деп санайды. Итті отыруға үйреткенде, оған печенье береді. Бұл процесті ит печенье талап етпей отыруға дейін қайталайды. Психологиялық эгоистер мұндай әрекеттердің тікелей позитивке немесе сыйақыға әкелмейтіні, иттердің әрекеттерінен ешқандай айырмасы жоқ деп мәлімдеуі мүмкін. Бұл жағдайда әрекет (командамен отыру) әдетке айналады, ал мұндай әдетті бұзу психикалық дискомфортқа әкеледі. Мінез-құлықты шарттаудың осы негізгі теориясы, басқа да тиімсіз көрінетін оң әрекеттерге қолданылып, гранатаға секіріп жатқан жауынгер сияқты жылдам және инстинктивті моральдық жауаптарды түсіндіруге болады.

Эволюциялық аргумент

1998 жылы жарық көрген "Басқаларға" атты кітабында Собер мен Уилсон табиғи іріктелудің ықпалымен эгоизмнің қалыптасу мүмкіндігіне негізделген эволюциялық аргументті толық сипаттады.