Кіріспе

Кеурек ағашының түрі

Quercus velutina, қара кеурек – қызыл кеуректер тобына (Quercus sect. Lobatae) жататын, Солтүстік Американың шығыс және орталық бөліктерінде өсетін кеурек түрі. Оны кейде шығыс қара кеурек деп те атайды. Quercus velutina бұрын ішкі қабығындағы сары пигментке байланысты сары кеурек деп белгіленген. Бұл Солтүстік Американың батысында кездесетін Калифорния қара кеурегінің (Quercus kelloggii) жақын туысы.

Сипаттама

Quercus velutina өсетін аймағының солтүстік бөлігінде бұл салыстырмалы түрде кішкентай ағаш, биіктігі және диаметрі шамамен 15 метрге жетеді, бірақ оңтүстік және орталық бөліктерінде 15 метрге дейін өседі. Қара еменнің жапырақтары бұтақшаларда кезектесіп орналасқан, ұзындығы шамамен 12-20 см, 5-7 тікенді ұштармен аяқталатын бөліктері терең U пішіндес ойыстармен бөлінген. Жапырақтың үстіңгі жағы жылтыр, қою жасыл, ал астыңғы жағы сарғыш қоңыр түсті. Жапырақтың астыңғы бетінде шоқ-шоқ өсетін жұлдыз тәрізді түктер де бар. Жемісінің қабығы үлкен, жаңғақтың жартысына жуығын жабады. Ол барлық бағытта және еңіс жағдайында өседі. Ең қолайлы жағдайлар – шағын ойыстар мен солтүстік және шығысқа қараған орташа және төменгі еңістер. Оңтүстік Аппалач тауларында 1800 метрге дейін биіктікте өседі. Жаңа Англияның оңтүстігінде қара емен суық, ылғалды топырақта өседі. Басқа жерлерде жылы, ылғалды топырақтарда кездеседі. Қара емен өсетін ең көп таралған топырақ түрлері – улфтар мен удоллдар. Бұл топырақтар мұздық материалдардан, құмтастардан, тақтатастардан және әк тастан пайда болған, ауыр саздан құмды топыраққа дейін, кейбіреулерінде тас немесе кремний фрагменттерінің көп мөлшері бар. Қара емен жақсы дренаждалған, сазды-балшықты немесе құмды топырақта жақсы өседі. Қара емен үшін өсетін орынның сапасын анықтайтын ең маңызды факторлар – А горизонтының қалыңдығы мен құрылымы, В горизонтының құрылымы, бағыты және еңіс жағдайы. Жергілікті жағдайларда басқа факторлар да маңызды болуы мүмкін. Мысалы, Батыс Вирджинияның солтүстік-батысында жауын-шашын мөлшерінің артуы өсетін орынның сапасын жақсартты, бірақ одан артығы әсер етпеді. Оңтүстік Индианада өсетін орынның сапасының төмендеуі еңістің тік болуымен байланысты болды. Өсу аймағының шекарасына жақын жерде топографиялық факторлар оның таралуын шектеуі мүмкін. Батыс шекарасында қара емен көбінесе ылғалды жағдайлардың ең қолайлы болған солтүстік және шығыс бағыттарында кездеседі. Оңтүстік Миннесота мен Висконсинде ол әдетте тек қыраттардың жоғарғы бөлігінде және оңтүстік және батысқа қараған еңістердің төменгі үштен екі бөлігінде өседі.

Қатысқан өсімдік түрлері

Қара дуаның (Quercus velutina) жиі кездесетін ағаш түрлестері: ақ дуа (Quercus alba), солтүстік қызыл дуа (Quercus rubra), пигнут хикори (Carya glabra), маскарт хикори (C. tomentosa), ащы хикори (C. cordiformis) және шағалы хикори (C. ovata); американдық елім (Ulmus americana) және жұмсақ елім (U. rubra); ақ күл (Fraxinus americana); қара жаңғақ (Juglans nigra) және майлы жаңғақ (J. cinerea); қызыл дуа (Quercus coccinea), оңтүстік қызыл дуа (Q. falcata) және шикапин дуа (Q. muehlenbergii); қызыл клен (Acer rubrum) және қант клен (A. saccharum); қара вишня (Prunus serotina); және қара сильва (Nyssa sylvatica). Қара дуаның жиі кездесетін кішкентай ағаш түрлестері: гүлдейтін ит ағашы (Cornus florida), қышқыл ағаш (Oxydendrum arboreum), сассафрас (Sassafras albidum), шығыс хопхорн (Ostrya virginiana), қызыл бұта (Cercis canadensis), паупау (Asimina triloba), жұмсақ қызмет (Amelanchier arborea) және американдық жаңғақ қабығы (Staphylea trifolia). Жиі кездесетін бұталар: Vaccinium spp., тау лавровы (Kalmia latifolia), тылсымды жаңғақ (Hamamelis virginiana), жусанды жаңғақ (Corylus cornuta), хош иісті бұта (Lindera benzoin), сумақ (Rhus spp.) және Viburnum spp. Ең көп таралған жүзімдер: greenbrier (Smilax spp.), жүзім (Vitis spp.), уытты бөріқарақат (Toxicodendron radicans) және Вирджиния жүзімі (Parthenocissus quinquefolia). Қара дуа көбінесе емен-құрғақ орманының қанатында басым түр болып табылады.

Тұқым өндіру және тарату

Ормандағы емен тоғайларында қара емен шамамен 20 жасында тұқымдарды өндіре бастайды және 40-75 жасында ең көп өнімділікке жетеді. Ол тұқымды үнемі өндіретін өсімдік, 2-3 жыл сайын мол жеміс береді. Миссури штатында, 5 жылдық кезеңде бір ағашқа шаққандағы пісіп-жетілген емен жаңғақтарының орташа саны басқа емен түрлеріне қарағанда жоғары болды, бірақ емен жаңғақтарының саны жылдан жылға және бір тоғайдағы ағаштар арасында айтарлықтай өзгереді. Қара еменді жаңартуға қолжетімді тұқымдардың саны, тіпті жақсы тұқымды жылдары да аз болуы мүмкін. Көптеген жәндіктер, батпақ тышқандары, еліктер, құрлы қаздар, кішкентай кеміргіштер және құстар емен жаңғақтарын жейді. Олар көптеген жылдары емен жаңғақтарының жоғары пайызын жей алады немесе зақымдайды, ал тұқым аз болған жылдары барлығын жейді немесе зақымдайды. Бір ағаштан түскен қара емен жаңғақтары батпақ тышқандары, егешқұмыршалар және гравитация арқылы шектеулі аумаққа таралады. Көк қарға жаңғақтарды ұзақ қашықтыққа таратуы мүмкін.

Бәсекеге қарсы әрекет

Қара емен көлеңкеге төзімділігі орташа деңгейдегі ағаш саналады. Ол ақ және қаштан емен, гикория, бук (Fagus grandifolia), клен, елім және қарақұмық сияқты көптеген өсімдіктермен бірге өсетін түрлеріне қарағанда көлеңкеге аз төзімді. Дегенмен, ол сары тополь (Liriodendron tulipifera), қара жиде (Prunus serotina) және қысқа жапырақты қарағайдан (Pinus echinata) көбірек төзімді. Солтүстік қызыл емен мен қызыл еменмен салыстырғанда шамамен бірдей төзімділікке ие. Көшеттер толық қалыптасқан жапырақ қабаттарының астында орналасқанда көбінесе бірнеше жыл ішінде қурап қалады. Жетілген ағаштардың астында пайда болатын қара еменнің көп бөлігі қисық сабақтары мен жалпақ немесе деформацияланған қаптамаларымен өседі. Жапырақ қабаты алынғаннан кейін, тек ірі сабақтар ғана сәтті бәсекелесе алады. Көшеттер тез арада өсіп жетілетін өсімдіктердің арасында қалып қояды. Тірі қалғандары көбінесе орташа қаптама класында қалады. Біркелкі жастағы орман шаруашылығы жүйелері қара еменнің көбеюі мен өсуіне қажетті жағдайларды, жасқа бөлінбеген немесе әртүрлі жастағы таңдау жүйелерінен гөрі жақсырақ қамтамасыз етеді. Таңдау жүйесінде қара емен жеткілікті жарық болмағандықтан көбейе алмайды. Таңдау жүйесімен басқарылатын қара еменді ормандық алқаптарда көлеңкеге төзімді түрлер бірте-бірте басымдыққа ие болады. Қара емен ағаштарының діңдерінде көптеген ұйықтайтын бүршіктер болады. Бұл бүршіктерді механикалық кесу арқылы немесе жарық мөлшері күрт артқан кезде, мысалы, тығыз сұрыптау арқылы немесе орман алқабында ашық орындар жасау арқылы өсіп, жаңа бұтақтарды шығаруға ынталандыруға болады. Басым ағаштар төменгі қаптама класындағы ағаштарға қарағанда эпикормдық бұтақтарды аз шығарады.

Зиянды заттар

Жабайы өрттер қара емен ағаштарына ауыр зақым келтіреді, ағаштардың түбіндегі камбиумды өлтіру арқылы. Бұл шіру саңырауқұлағының енуіне мүмкіндік жасайды. Нәтижесінде жүрек шіруінен көлемдік шығын болады. Өртке ұшыраған ағаштардың өнімділігі тез төмендейді, ал күшті өрттер тіпті ағаштарды да жоюы мүмкін. Көптеген өлген ағаштар қайтадан өсіп, жаңа тұғыр құрайды. Дегенмен, оның кем дегенде бір бөлігін сақтап алмаса, экономикалық залал зор болуы мүмкін. Қайың кеуілі (Bretziella fagacearum) – АҚШ-тың шығыс бөлігінде кең таралған қара еменнің қауіпті тамырлық ауруы. Ағаштар симптомдар бірінші рет пайда болғаннан кейін бірнеше апта ішінде өледі. Әдетте, ағаштардың шашыраңқы жеке даналары немесе шағын топтары қырылады, бірақ бірнеше гектар аумақ зардап шегуі мүмкін. Ауру тамыр қосылыстары арқылы ағаштан ағашқа және үлкен қашықтықтарға шырынмен қоректенетін қоңыздар (Nitidulidae) мен кішкентай емен қабық қоңызы арқылы таралады. Қамыр шіруі (Armillaria mellea) қара еменге шабуыл жасайды және өрт, молния, құрғақшылық, жәндіктер немесе басқа аурулардан әлсіреген ағаштарды өлтіруі мүмкін. Тамыр шіруі, Phytophthora cinnamomi, балабақшадағы көшеттерді өлтіруі мүмкін. Strumella және Nectria түрлерінің туындаған жаралары қара еменнің тесіктерін зақымдайды, бірақ сирек ағаштарды өлтіреді. Қара еменге шабуыл жасайтын жапырақ аурулары әдетте қызыл емен тобындағы түрлерге шабуыл жасайтындармен бірдей және антракноз (Gnomonia quercina), жапырақ көпіршігі (Taphrina spp.), ұнтақ шілмешек (Phyllactinia corylea және Microsphaera alni), емен шыршасының тотығы (Cronartium spp.) және жапырақ дақтары (Actinopelte dryina) кіреді. Қара еменнің діңіне шабуыл жасап, ағаш өнімдеріне ауыр зақым келтіретін туннельдік жәндіктерге ағаш ұстасы құрты (Prionoxystus robiniae), қызыл емен бұрғышы (Enaphalodes rufulus), екі жолақты каштан бұрғышы (Agrilus bilineatus), емен ағашы құрты (Arrenodes minutus) және Колумбия ағаш қоңызы (Corthylus columbianus) жатады. Жинақ күбәзі (Lymantria dispar) жапырақтармен қоректенеді және ең зиянды жәндік болып табылады. Қара емен ағаштары бір рет жапырақтарын тоқтырса да, екі немесе үш рет тікелей жапырақсыз қалу, бір-бірінен кейін келесі жылдары көптеген ағаштардың өлуіне әкеледі. Қара еменге шабуыл жасайтын және кейде эпидемияға ұшырауы мүмкін басқа жапырақтарды тоқтырушыларға өзгермелі емен жапырағы күлі (Heterocampa manteo), апельсин жолақты емен құрты (Anisota senatoria) және қоңыр құйрықты күбәләк (Euproctis chrysorrhoea) жатады. Жаңғақ құрттары (Curculio spp.), өт түзуші цинипидтер (Callirhytis spp.), қайың құрты (Melissopus latiferreanus) және қайың көбелегі (Valentinia glandulella) қара еменнің жаңғақтарына зақым келтіреді.

Қара еменді қамтитын атаулы будандар

Қара қараған қызыл қараған тобының (Quercus секциясы Lobatae) басқа мүшелерімен оңай будандасатыны белгілі, кем дегенде он екі түрлі атаулы будандастың біреуі болып табылады. Quercus × bushii (Quercus marilandica × Q. velutina) – Буш емені
Quercus × cocksii (Quercus laurifolia × Q. velutina) – Кокс емені
Quercus × demarei (Quercus nigra × Q. velutina)
Quercus × discreta (Quercus shumardii × Q. velutina)
Quercus × filialis (Quercus phellos × Q. velutina)
Quercus × fontana (Quercus coccinea × Q. velutina)
Quercus × hawkinsiae (Quercus rubra × Q. velutina) – Хокинс емені
Quercus × leana (Quercus imbricaria × Q. velutina) – Ли емені
Quercus × palaeolithicola (Quercus ellipsoidalis × Q. velutina)
Quercus × podophylla (Quercus incana × Q. velutina)
Quercus × rehderi (Quercus ilicifolia × Q. velutina) – Редер емені
Quercus × vaga (Quercus palustris × Q. velutina)
Quercus × willdenowiana (Quercus falcata × Q. velutina) – Вильденов емені

Қолданылуы

Қара еменнің ішкі қабығында кверцитрон пигментінен алынған сары-қызыл түсті бояу бар, ол 1940 жылдарға дейін Еуропада сатылып келді және осы түрге бұрынғы «сары емен» деген атауын берді.