Кіріспе

Paranoia – ғылыми фантастикалық үстелдік рөлдік ойын, бастапқыда Грег Костикян, Дэн Гелбер және Эрик Голдберг есімді авторлар жазған және алғаш рет 1984 жылы West End Games баспасынан шыққан. 2004 жылдан бері ойын Mongoose Publishing баспасымен лицензия бойынша жарық көріп келеді. Ойын 1984 жылы «Ең жақсы рөлдік ойын ережелері» номинациясы бойынша Origins сыйлығын жеңіп алды және 2007 жылы Origins Awards Hall of Fame-ге енгізілді. Paranoia үстелдік ойындардың арасында кооперативтік ойынға қарағанда бәсекелестікке басымдық беретіндігімен, ойыншыларды жеке мүдделері үшін бір-бірін алдауға ынталандыратындығымен және дистопиялық әлемге қарамастан, оң көңілді, әзіл-қалжыңға толы стильде ұстауымен ерекшеленеді. Ойынның бастапқы нұсқасынан бері бірнеше басылымы жарық көрді, сондай-ақ франшиза ойынға негізделген бірнеше спин-оффтар, романдық туындылар мен комикстерді дүниеге әкелді.

Негізгі идея

Ойын дистопиялық болашақ қалада өтеді, оны Компьютер (сонымен қатар "Дос Компьютер" деп те аталады) басқарады. Ақпарат (оның ішінде ойын ережелері) түсті кодталған "қауіпсіздік рұқсатымен" шектеледі. Ойыншы кейіпкерлері бастапқыда Компьютердің билігін сақтайтын адамдар (әсіресе, олар қиындықтарды жоюмен айналысқандықтан, Ақауларды шешушілер деп аталады) болып табылады. Оларға Компьютердің бақылауына қауіп төндіретін нәрселерді іздеу және жою миссиялары беріледі. Бірақ, ойыншы кейіпкерлері сонымен қатар тыйым салынған құпия қозғалыстардың мүшелері болып табылады (яғни, ойыншы кейіпкерлері көбінесе жоғарыда аталған "қауіпсіздік қауіптері" тізіміне кіреді) және олардың құпия мақсаттары бар, оларға басқа ойыншы кейіпкерлерінен нәрсе ұрлау және оларды өлтіру кіреді.

Түсі

Paranoia – «Он тоғыз сексен төрт», «Батыл жаңа әлем», «Логанның қашысы» және «THX 1138» сияқты дистопиялық болашақта өтетін юмористик рөлдік ойын. Дегенмен, ойынның тоны қара юморға толы, көбінесе сатиралық, қараңғы да, ауыр емес. Ойынның юморі көбінесе ойыншылардың (көбінесе сәтсіз) тапсырмаларын орындау әрекеттерінен, сонымен қатар Компьютердің ерікті, қарама-қайшы және көбінесе түсініксіз қауіпсіздік директиваларын сақтаудан туындайды. «Paranoia» ережелер кітабы бірнеше жағынан ерекше: ережелерді білуге рұқсат жоқ, ал кітаптың көп бөлігі ойыншылар мен олардың кейіпкерлерін әжуалайтын, кейде басқа танымал рөлдік ойындарды сынап көрсететін жеңіл, әңгімелесу стилінде жазылған.

Орнату

Ойынның негізгі ортасы – Альфа кешені деп аталатын алып, футуристикалық қала. Альфа кешенін Компьютер басқарады, ол мемлекеттік қызметтегі жасалма интеллект құрылысы (кейбір шизофрениямен ауыратындар қорқатын "Әсер ететін машинаның" нақты көрінісі). Компьютер – ойынның басты қарсыласы және оның "мүкемел" қоғамына сыртқы әлем, мутанттар және құпия қоғамдар (әсіресе коммунистер) сияқты қауіптерден қорқады. Осы қауіптермен күресу үшін Компьютер Тәуелсіз шешушілерді (Troubleshooters) пайдаланады, олардың міндеті – қиындықтарды іздеп табу және оларды жою. Ойыншы кейіпкерлері көбінесе Тәуелсіз шешушілер болып табылады, бірақ кейінірек ойынға қосылған материалдар ойыншыларға Альфа кешенінің Бағдарламашылары сияқты басқа да рөлдерді ойнауға мүмкіндік береді. Ойыншы кейіпкерлері Компьютерден түсініксіз, өзара қайшы немесе орындалған жағдайда өлімге әкелетін тапсырмалар мен негізгі миссияға кедері келтіретін қосымша тапсырмалар (мысалы, Міндетті бонус тапсырмалары) жиі алады. Миссияны сәтсіз аяқтау ойыншы кейіпкерінің жойылуына әкеледі, бірақ сәтті аяқтағаннан кейін сыйлық алғаннан соң да сондай-ақ тағдырға ұшырауы мүмкін. Оларға біркелкі түрде қауіпті, кемшілігі бар немесе "эксперименттік" (демек, әлдеқайда қауіпті және кемшілігі бар) жабдықтар беріледі. Бұған қоса, әр ойыншы кейіпкері тіркелмеген мутант және құпия қоғамның мүшесі болып табылады (Альфа кешенінде екеуі де жазаланатын қылмыс), және топтың мақсаттарынан бөлек, жасырын мақсаты бар, көбінесе әріптестерінен ұрлау немесе оларды өлтіру. Сондықтан миссиялар көбінесе қателіктерге толы комедияға айналады, себебі командадағы әркім өз сырларын сақтап, басқаларын алдауға тырысады. Ойын нұсқаулығы ойыншылардың арасында күдік тудырады және ойынды мүмкіндігінше параноидалық ету үшін бірнеше кеңес береді. Әр ойыншы кейіпкеріне алты клон тағайындалады, ол "алтылық" деп аталады, және ол өлімге ұшырағанда бұрынғы клонын алмастыру үшін қолданылады. Ойынның дәстүрлі денсаулық жүйесі жоқ; ойыншы кейіпкерлерінің алған жарақатының көпшілігі өлімге әкеледі деп есептеледі. Осының салдарынан, Paranoia кейіпкерлердің үнемі өлтірілуіне мүмкіндік береді, бірақ ойыншы ойынды тастаудың орнына жалғастыра алады. Клондарды оңай жұмсау жиі атыс-шайқастарға, қорқынышты комедиялық оқиғаларға және ойыншы кейіпкерінің клондарының отбасының көпшілігінің, тіпті барлық клондарының да қорқынышты, бірақ күлкілі аяқталуына әкеледі. Компьютердің құрметіне ие болған жағдайда қосымша клондарды сатып алуға болады.

Қауіпсіздік рұқсаттары

Паранояда көрінетін спектрдің түстеріне негізделген қауіпсіздік рұқсаты жүйесі бар, ол ойыншылардың заңды түрде не істей алатынын және істей алмайтынын қатаң шектейді; дәліздерден бастап тамақ пен жабдыққа дейін барлық нәрседе қауіпсіздік шектеулері бар. Ең төменгі рейтинг – инфрақызыл, бірақ ең төменгі ойналатын қауіпсіздік рұқсаты – қызыл; ойын әдетте қызыл дәрежеге көтерілген кейіпкерлермен басталады. Ойыншының рұқсатынан жоғарырақ нәрсеге араласу айтарлықтай тәуекелге әкеледі. Рұқсаттардың төменнен жоғарыға дейінгі толық тізімі: инфрақызыл (көрнекі жағынан қарамен бейнеленген), қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк, күлгін, молық және ультракүлгін (көрнекі жағынан ақпен бейнеленген). Ойын ішінде инфрақызыл рұқсаты бар азаматтар ақылсыз еңбектің босқырушы өмірін өткізеді және ауыр дәрі-дәрмекпен емделеді, ал жоғары рұқсаты бар кейіпкерлер төменгі дәрежедегілерді төмендетуге немесе тіпті оларды дереу жазалауға құқылы, ал ультракүлгін рұқсаты барлар дерлік шектелмейді және Компьютерге кең қол жеткізеді; олар Компьютердің бағдарламалауына (заңды түрде) қол жеткізе және өзгерте алатын жалғыз азаматтар, сондықтан ультракүлгін азаматтар "Жоғары бағдарламалаушылар" деп аталады. Қауіпсіздік рұқсаты құзыреттілікке байланысты емес, ол компьютердің азаматқа қатысты жиі ақылға сыймайтын және негізсіз сенімділігінің нәтижесі. Бұл шын мәнінде Жоғары бағдарламалаушылардың Компьютердің бағдарламалауына араласуы оның ақылсыздығына себеп болған болуы мүмкін деген пікір бар.

Құпия қоғамдар

Ойын барысында құпия қоғамдар көбінесе тарихи мәселелер туралы шала-шарпы және негізсіз білімге негізделеді. Мысалы, бұрынғы басылымдарда "Төбелес клуб" сияқты қоғамдар болды, олар табиғатқа табынушылық етеді, бірақ өсімдіктер мен жануарлардың қалай көрінетініне көз жеткізбейді. Басқа қоғамдарға Дөңгелек үстелдің рыцарларынан (Knights of the Round Table) үлгі алған Шеңберлі нысанның рыцарлары, "Треккилер" және Компьютер бағдарламашысының Бірінші Христиан шіркеуі кіреді. Паранойя тақырыбын сақтау үшін көптеген құпия қоғамдар бір-бірінің ұйымдарында тыңшыларға немесе қос агенттерге ие. 1-ші басылымда Бағдарламалық топтар (Альфа кешені қоғамының ең жоғары сатысындағы Бағдарламалаушылардың жеке агенттері мен тыңшылары) және Басқа Альфа кешені үшін тыңшы сияқты құпия қоғамдар да болды. Ойында кездесетін нақты қоғамдар ойын стиліне байланысты: кейбір қоғамдар көңіл көтеруге арналған ойындарға (Zap стилі немесе Классикалық ойындардың жеңіл бөлігі) жақсырақ сәйкес келеді, ал басқалары Альфа кешеніне күшті қауіп төндіреді, сондықтан "Тура" стиліне немесе қараңғы Классикалық ойындарға көбірек сай келеді.

Жариялану тарихы

Алты басылым жарық көрді. Олардың үшеуі – 1-ші, 2-ші және "Бесінші" басылымдар – West End Games баспасында жарық көрген, ал кейінгі үш басылым (Paranoia XP, 25 жылдық мерекелік басылым және "Red Clearance" басылымы) Mongoose Publishing баспасында жарық көрген. Бұл алты басылымнан өзге, West End Games 1990-шы жылдардың соңында жақсы қабылданбаған Бесінші басылымды алмастыру мақсатында "Үшінші басылым" үстінде жұмыс істегені белгілі. Алайда, қаржылық қиындықтарға байланысты бұл басылым жарық көрмей қалды, тек бір турнирлік оқиғаға ғана қосылды.

Басылмаған Вест-Энд ойындарының үшінші басылымы

Бесінші басылымға жасалған жағымсыз пікірлерден кейін, West End Games ойынның жаңа басылымын жоспарлай бастады, ол "Үшінші басылым" деп шығарылатын болды. Бұл жоспарланған басылымның беттері 1997 жылы Gen Con көрмесінде көрсетілді – Бесінші басылым жарық көргеннен екі жыл өткен соң. West End Games компаниясының қаржылық мәселелеріне байланысты бұл басылым толықтырылмады. 1999 жылы берген сұхбатында West End Games өкілі Скотт Палтер Үшінші басылым сол жазда жарияланады деп үміттенедін айтты; алайда, ол ойын құқықтарын қайтару үшін алғашқы дизайнерлер сот процесін бастағанын да мәлімдеді. Дизайнерлер ойын құқықтарын сатып алып, West End Games компаниясының соңғы басылымын шығару мүмкіндігін тоқтатты. Үшінші басылым ережелерінің қысқаша мазмұнын қамтитын бір ғана оқиға жарық көрді.

25 жылдығы

2009 жылдың маусым айында Mongoose Publishing XP желісіндегі кітаптарды жаңа 25 жылдық басылымға орын ашу үшін тоқтатуды жариялады, сондай-ақ ереже кітабының жаңа нұсқасын және екі жаңа ереже кітабын ұсынды – біреуі ойыншыларды жоғары деңгейдегі Ішкі қауіпсіздік тергеушілерінің рөліне енгізеді, екіншісі – Күлгін сәулелі Жоғары бағдарламалаушылардың рөліне. Олар XP материалдарының «жаңа Paranoia кітаптарымен 90% үйлесімділік деңгейін сақтайтынын» мәлімдеді. Үш кітаптың әрқайсысы толыққанды, жеке және ойналатын ойын болып табылады: Paranoia: Ақауларды жоюшылар, Paranoia: Ішкі қауіпсіздік және Paranoia: Жоғары бағдарламалаушылар. «Ақауларды жоюшылар» томы XP ережелерінің қысқартылған нұсқасын ұсынады, ең басты айырмашылығы – Қызмет фирмаларының және XP басылымының кеңейтілген экономикасының алынып тасталуы, ал назар ойыншылардың кейіпкерлерін Қызыл деңгейдегі Ақауларды жоюшылар ретінде бейнелеудің дәстүрлі түсінігіне толыққанды аударылған. «Ішкі қауіпсіздік» томы ойыншылардың кейіпкерлерін Көк деңгейдегі Ішкі қауіпсіздік агенттері ретінде көрсетеді, бұл HIL Sector Blues 1-ші басылымның қосымшасының (Extreme Paranoia бөлігі ретінде XP желісінде қайта басылған) тұжырымдамасын жетілдіру болып табылады. Үшінші ойын, Paranoia: Жоғары бағдарламалаушылар, ойыншылардың кейіпкерлерін Альфа кешені қоғамының Күлгін сәулелі элитасы ретінде бейнелейді және Жоғары бағдарламалаушылардың өмірінде үстемдік құратын саяси айлакерліктер мен ішкі тартыстарға назар аударады, бұл Extreme Paranoia-да ұсынылған Күлгін деңгейдегі кампания идеяларына ұқсас. «Ақауларды жоюшылар» томы XP ереже кітабының ойын стильдерін сақтайды; алайда, «Классикалық» ойын стилі автоматты түрде қабылданады, ал «Zap» және «Straight» қосымшаға жылжытылады. XP басылымының авторы Аллен Варни RPG.net сайтында жариялаған хабарламасында, бұл шешім XP басылымының ойыншылардың көпшілігін «Zap» стилінің ойынның стандартты стилі емес екеніне көндіруінің нәтижесінде болғанын түсіндірді; енді Paranoia әртүрлі ойын стильдерін қабылдауы және әр ойын жетекшісі оны өзіндік түсінуі мүмкін екендігі қабылданғандықтан, негізгі мәтінде әртүрлі стильдерді бөліп көрсетудің қажеті жоқ деп саналды. «Ішкі қауіпсіздік» томына «Жыртқыштық», «Артық көлем» және «Қорқыныш» ойындарына арналған үш жаңа стильді тізімдейтін қосымша кіреді. «Жоғары бағдарламалаушылар» ойын стильдерін нақтыламастан қалдырады.

Қызыл клиренс нұсқасы

2014 жылдың 24 қазанында Mongoose Publishing компаниясының Red Clearance басылымы Kickstarter арқылы жарияланды. Алдыңғы Mongoose басылымдарынан өзгешелік ретінде, RED Clearance Edition d6 негізіндегі текшелер жинағы жүйесін, сондай-ақ жабдықтар, мутанттардың қабілеттері, құпия қоғамдар және жауынгерлік қимылдар үшін карталарды пайдаланады. Негізгі ойынды Джеймс Уоллис, Грант Хоуитт және Пол Дин бірлесіп жасады және ол 2017 жылдың наурыз айында жарық көрді. Жаңа басылымға қосымша материалды бастапқыда Гарет Ханрахан жазды, ал алғашқы ірі кеңейтім, Acute PARANOIA, әртүрлі авторлардың қаламынан туды және 2018 жылы Kickstarter арқылы 2019 жылдың басында шығару үшін қаржыландырылды.

Жаңа жарқыраған басылым

Бастапқыда "Perfect Edition" деп аталған бұл басылым Mongoose Publishing компаниясынан 22 қазан 2022 жылы Kickstarter жеке қаржыландыру науқаны ретінде іске қосылды және 22 қыркүйек 2023 жылы жарық көрді. Бұл басылымды WJ MacGuffin және Keith Garrett жазып, жобалады. Ол Red Clearance Edition ережелерінің күрт өңделген нұсқасын пайдаланады, Red Clearance Edition-да енгізілген карталарға негізделген жүйені жойып, d6 негізделген текшелер жинағы жүйесін сақтайды және "қаржылық қарыз" сияқты жаңа мүмкіндіктер мен жаңа деректерді қосады.

Қабылдау

1985 жылғы қаңтар-ақпан айларындағы Space Gamer журналының (№72) редакторы, ойынға үлкен қызығушылық танытып, былай деп жазды: «Егер сіздің ең жақсы досыңыздың кейіпкері сіздің кейіпкеріңізге артынан шабуыл жасағанда, оны жеке қабылдасаңыз, бұл ойын сізге арналмаған. Бірақ сізге жоғары кернеулі күмәнділік пен сәл бұрмаланған юмор ұнайтын болса, Paranoia – бірегей және өте құнды тәжірибе». Маркус Л. Роуленд Paranoia ойынын White Dwarf журналының #65 саны үшін қарап шығып, оған 10 балдық шкала бойынша 7 бал берді және былай деді: «Маған Paranoia ұнайды, бірақ оны ұзаққа созылатын кампания ретінде өткізгім келеді деп сенімді емеспін. Бұл "серьезді" рөлдік ойын кампаниясынан жеңіл демалыс ретінде жақсы жұмыс істейтін және "жарақаттап өлтіру" ойыншыларына ұнайтын тұжырымдама. Заңгерлер мен стратегиялық ойындарды ұнататындар бұл ойынды ұнатпайды. Жалпы алғанда, үш-төрт ойыншыға қызықты». 1988 жылғы сәуір айындағы Dragon журналының 132-ші санында Джим Бэмбра екінші басылымның бірінші басылымнан жақсырақ екенін айтты: «Paranoia-ның бірінші басылымы күлкілі ойын мен жалықтырмайтын ұрыс жүйесін уәделеді. Ол рөлдік ойындарында жаңа нәрсе іздейтін ойыншылардың арасында танымал болды. Бірақ ұрыс жүйесін жақыннан қарастырғанда, ол баяу және қиын екені анықталды. Механиканы түсіну кейбір жерлерде қиын болды, бұл ойынға енуді қиындатты. Енді бәрі өзгерді. Paranoia ойыны жаңарып, ережелері одан да түсінікті болды. Ұрыс жүйесін қиын еткен барлық нәрсе енді міндетті емес ережелерге қосылды. Егер сізге қосымша қиындықтар қаласаңыз, сіз оларды қабылдай аласыз немесе көпшілік сияқты оларды елемеуге болады». Бэмбра ойынның ұзақ мерзімді кампанияға жарамдылығына қатысты күмән білдірді: «Бұл ойын ұзақ мерзімді кампаниялық ойынға оңай берілмейді. Бұл ойынды қысқа оқиғалар сериясі ретінде қарастырған жөн, онда ойыншылар "серьезді" ойынды бұзатын барлық жамандықтарды жасап көңіл көтере алады». Бірақ Бэмбра ұсыныс жасап, «Көңіл көтеруге арналған ғылыми-фантастикалық ойын ретінде оны жеңу қиын» деді. The Games Machine журналының #3 санында Джон Вуд екінші басылымның «қараңғы юмористикалық» суреттерін ұнатып, жазушыларды жақсы ұйымдастырылған ережелер жинағы үшін мақтады. Ол былай деді: «Жаңа басылым рөлдік ойын тәжірибесі аз немесе мүлдем жоқ адамдар үшін әлдеқайда қолайлы және толыққанды жүйе үшін өте тиімді (тек 20 жақты ойыншық қабылдаңыз)». 1990 жылы жарық көрген «Рольдік ойындарға толық нұсқаулық» кітабында ойын сыншысы Рик Сван бұл ойынды «танымды ережелерге бағынбайтын және соңғы он жылдың ең қызықты ойындарының бірі болып табылатын керемет, революциялық РПГ» деп атады. Ақымақ Компьютердің бақылауындағы жеке бостандықтың жоқтығын қорытындылағаннан кейін, Сван: «Бұл қысымшылық сезінеді, бірақ ойынның барлық аспектілеріне сіңген тілдің еселігінің арқасында бәрі өте күлкілі» деді. Сван кейіпкерді құру және ұрыс шешімін табудың күрделі ережелерін атап өтті, «бірақ олар негізінен маңызды емес, өйткені төреші бәрін алға жылжыта отырып ойлап табуға шақырылады». Сван бұл төрешіге үлкен жауапкершілік жүктелетінін айтты. Сондай-ақ, ол «әдеттегі рөлдік ойындардың қатаң құрылымына және ынтымақтастыққа дағдыланған ойыншылар мұндай хаостық ойынмен қиындыққа ұшырауы мүмкін» деп ескертті. Соған қарамастан, Сван бұл ойынға 4 балдық шкала бойынша 4 бал беріп, «Бұл өте күрделі, ақылды рөлдік ойын, сатирикалық шедевр, кез келген тәжірибелі ойыншыға ұнайды» деді. 1996 жылы Arcane журналы оқырмандар арасында өткізген сауалнамада барлық уақыттағы ең танымал 50 рөлдік ойынды анықтау үшін Paranoia 7-орында тұрды. Редактор Пол Петтенгале: «Егер сіздің мақсатыңыз кейіпкерді дамыту және кампанияның үздіксіздігі болса, Paranoia сізге мүлдем жарамайды. Егер кейіпкер (Альфа кешеніндегі әр адамның алты клоны бар) сценарийді аман қалса, онда ол жақсы жұмыс істеген болады. Олар жақсыдан да жақсы, олар қайта туған Иса Мәсіх шығар (барлық христиандарды ренжітпеуді тілеймін). Қысқасы, Paranoia – әрқашан күлкілі ойын, оны тек көңіл көтеру үшін ойнау керек». Paranoia 2007 жылы «Хобби ойындары: 100 үздік» кітабына енгізілді. Стив Джексон ойынды «рольдік ойындардың негізгі атрибуттарының алғашқы күрделі пародиасы» деп сипаттады. Paranoia D&D-дегіден гөрі есімдері ақымақ монстрларға толы тұңғыш түрмелерді ұсынбады. Ол Альфа кешенінің футуристикалық туннельдерін ұсынды, онда барлық монстрлар адамдар еді және ешкім шыға алмады. Paranoia сол кездегі рөлдік ойындарды қараңғы және бұрыс көрінетін айнаға ұстады. Содан кейін ол кремді пісіріп тастады.

Марапаттар

Paranoia 1984 жылы ең жақсы рөлдік ойын ережелері үшін Origins сыйлығын жеңіп алды. Paranoia сондай-ақ 1989 жылы Magic Bytes компаниясы шығарған The Paranoia Complex деп аталатын бейнеойынға айналдырылды. Ол Amiga, Amstrad CPC, Commodore 64 және ZX Spectrum платформалары үшін қолжетімді болды. Ойын Paranoia сюжетімен және атмосферасымен толыққан жоғарыдан қаралатын лабиринттегі ату ойыны түрінде жасалған; сол кездегі хобби журналдарындағы сын-пікірлер ойынды орташадан нашар деп бағалады. Paranoia мини-ойын кітабы 1980 жылдардың соңында SpaceGamer/FantasyGamer журналының #77 санында жарияланды. Оқиғаның авторлық құқығы бұзылған автоматтандырылған нұсқалары (Троблешүтердің Рождество деп аталатын субверсивті әрекетті жоюға арналған тапсырмасы) C, Python, Go және Inform тілдеріне, сондай-ақ Adventure Game Toolkit және Applix, CP/M және Cybiko платформаларына тәуелсіз порттар арқылы таратылды. Paranoia: Happiness is Mandatory бейнеойыны 2019 жылдың 5 желтоқсанында Epic Games Store дүкенінде PC үшін шығарылды. Оны Cyanide және Black Shamrock студиялары жасады, ал Bigben Interactive басып шығарды. Бұл нақты уақыт режиміндегі изометриялық RPG. 2020 жылдың қаңтар айының ортасында ойын Cyanide немесе BigBen Interactive компанияларынан түсіндірмелер келмей, Epic Games Store дүкенінен алынып тасталды. Сот есептері бойынша, мүліктің авторларының баспагерлерге қарсы сот процесі салдарынан бұл болды. 2023 жылдың желтоқсанында, жасаушылар BigBen/Nacon компаниясымен келісімге келгеннен кейін, ойын Epic Games Store және Steam дүкендерінде қайтадан қолжетімді болды.