Кіріспе

1896 жылдан 1950 жылға дейін шығарылған көркем әдебиет журналдары. Пулп журналдары (кейде "пульп" деп те аталады) – 1896 жылдан 1955 жылға дейін шығарылған, төмен бағалы көркем әдебиет журналдары. "Пулп" термині журналдар басылған арзан ағаш қағазынан шыққан. Ал жоғары сапалы қағазға басылған журналдар "жартылай жылтыр" немесе "сылық" деп аталды. Типик пульп журналы 128 беттен тұратын, ені мен биіктігі белгілі, қалың және жиектері кесілмеген болып келді. Пулптер 19 ғасырдағы сенсациялық арзан романдардың, дим-романның және қысқаша көркем әдебиет журналдарының жалғасы болды. Көптеген танымал жазушылар пульптер үшін жазғанмен, журналдар көбінесе қорқынышты, пайдаланушылық және сенсациялық мазмұнымен танымал болды, әйтсе де бұл пульптердегі мазмұнның шағын бөлігі ғана еді. "Қысқаша мақалалар" және ерлерге арналған оқиғалар журналдары да пульптер саналды. Қазіргі супергерой комикстері кейде "батыр пульптерінің" мұрагерлері деп есептеледі; пульп журналдарында көбінесе Флэш Гордон, Шадоу, Док Сэвидж және Фантом Детектив сияқты батыр кейіпкерлердің романдық оқиғалары суреттермен бірге жарияланды. Пулптер "пульп-фантастика" терминінің пайда болуына себеп болды, ол төмен сапалы әдебиетті білдіреді. Пулптердің жалғасы – қапталды кітаптар, мысалы, қылмыстық детективтер мен эротикалық әдебиеттер.

Шығу тегі

Алғашқы "материалдық" журнал 1896 жылғы Фрэнк Мунзидің жаңартылған "Аргоси" журналы болды, әр саны шамамен 135 000 сөзден (192 бет) тұрады, мата қағаздан жасалған, шеттері кесілмеген, тіпті мұқабасында да суреттері болмаған. Бумен жұмыс істейтін баспа машинасы бұрыннан бері кеңінен қолданылып, арзан романның өркендеуіне жағдай жасады; алайда, Мунсейден бұрын ешкім арзан баспа, арзан қағаз және арзан авторларды жұмысшы жастарға қолжетімді ойын-сауық ұсынатын бір пакетке біріктірген емес. Алты жылдың ішінде "Аргоси" ай сайын бірнеше мың данадан жарты миллионнан астам данаға дейін таралымын арттырды. Арзан роман және балалар журналын шығарумен айналысатын Street & Smith компаниясы нарықта келесі болып табылды. "Аргосидің" табысын көрген ол 1903 жылы "Popular Magazine" журналын шығарды, оны "дүниедегі ең үлкен журнал" деп жариялады, себебі ол "Аргосиден" екі бетімен (алдыңғы және артқы мұқабаның ішкі жақтары) ұзын болды. Бірақ беттердің орналасуындағы айырмашылықтарға байланысты журналдың мәтіні "Аргосиге" қарағанда әлдеқайда аз болды. "Popular Magazine" материалдық журналдарға түрлі-түсті мұқабаларды енгізді, және 1905 жылы баспагерлер H. Rider Haggardтың танымал "Ше" романының жалғасы "Айша" романын сериалдау құқығын алғаннан кейін журналдың таралымы арта бастады. Хаггардтың "Жоғалған әлем" жанры Эдгар Райс Берроуз, Роберт Э. Говард, Талбот Мунди және Абрахам Мерит сияқты бірнеше маңызды материалдық жазушыларға әсер етті. 1907 жылы журналдың мұқаба бағасы 15 центке көтеріліп, әр санына 30 бет қосылды; журналдар үшін авторлар тобын құрумен қатар, бұл өзгеріс табысты болды және таралымы "Аргосиге" жақындап бастады. Street & Smith компаниясының келесі жаңалығы – арнайы жанрлық материалдық журналдарды енгізу болды, әр журнал белгілі бір жанрға, мысалы, детективтік әңгімелерге, махаббат романдарына және т.б. назар аударды.

Танымалдылығының шыңы

1920-1940 жылдары ең танымал кезеңінде ең сәтті целлюлозалық журналдар бір нөмірінен бір миллион данаға дейін сатылды. 1934 жылы Фрэнк Грубер 150-ге жуық целлюлозалық тақырыптар бар екенін айтты. Ең сәтті целлюлозалық журналдар – Argosy, Adventure, Blue Book және Short Stories, ал кейбір целлюлоза тарихшылары оларды «Үлкен Төрттік» деп атады. Осы кезеңдегі басқа да белгілі тақырыптардың ішінде Amazing Stories, Black Mask, Dime Detective, Flying Aces, Horror Stories, Love Story Magazine, Marvel Tales, Oriental Stories, Planet Stories, Spicy Detective, Startling Stories, Thrilling Wonder Stories, Unknown, Weird Tales және Western Story Magazine журналдары бар еді. Неміс фантастикалық журналы Der Orchideengarten американдық целлюлозалық журналдар сияқты, дөңгелек талшықты қағазға басылып, көп суреттермен толық болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және нарықтың құлдырауы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қағаз тапшылығы целлюлоза өндірісіне күшті әсер етті, бұл шығыстардың үнемі өсуіне және целлюлоза журналдарының танымалдылығының төмендеуіне алып келді. 1941 жылы Ellery Queen's Mystery Magazine үлгісіндей, кейбір журналдар кішірек, кейде қалыңрақ болатын қапталды өлшемге көшуге бастады. 1949 жылы Street & Smith компаниясы жоғары сапалы журналдар шығару үшін көптеген целлюлоза журналдарын жапты. Комикстер мен арзан кітаптардың бәсекелестігі целлюлоза журналдарының нарықтық үлесін одан әрі азайтты, бірақ теледидардың кең таралуы да оқырмандарды бұл журналдардан алшақтатты деген пікір бар. Көптеген журналдар, әрине, қысқа ғана уақытқа ғана сақталды. Ең танымал журналдар ай сайын, ал көптегендері екі ай сайын, кейбіреулері үш ай сайын жарық көрді. Целлюлоза өнеркәсібінің құлдырауы баспа саласын өзгертті, себебі целлюлоза журналдары қысқа әңгімелерді сатудың ең ірі арнасы болды. Жоғары сапалы журналдардағы көркем әдебиет нарығының қысқаруымен бірге, өзін-өзі асырау үшін жазатын авторлар романға және қысқа әңгімелерден құралған кітаптарға көшті. Хью Б. Кейв және Роберт Лесли Беллем сияқты бұрынғы целлюлоза журналдарының авторлары 1950 жылдары теледидар үшін жазуға көшті.

Суретшілер

Жылтыр қағазға жоғары сапалы, түрлі-түсті мұқабалар басылды. Олар көбінесе құтқарушы батыр күтіп жүрген, жартылай жалаңаш әйелдер бейнесімен танымал болды. Мұқаба суреттері пулп журналдарды сатуда маңызды рөл атқарды. Алғашқы пулп журналдардың мұқабаларын көрнекті американдық суретшілер салған; «The Popular Magazine» журналында Н.С. Уайеттің суреттері болса, Эдгар Франклин Виттмак «Аргози» мен «Қысқа әңгімелер» журналдарына мұқаба суреттерін салған. Кейін көптеген суретшілер пулп журналдары үшін мұқаба жасауға маманданса, ең табысты суретшілердің кейбіреуі журналдың ішкі беттеріндегі авторлармен бірдей танымал болды. Ең танымал пулп суретшілерінің қатарында Уолтер Баумхофер, Эрл К. Бергей, Маргарет Брундейдж, Эдд Картье, Вирджил Финлей, Фрэнк Р. Пол, Норман Сондерс, Эммет Уотсон, Ник Эггенхофер (батыс суреттеріне маманданған), Хью Дж. Уорд, Джордж Розен және Рудольф Беларски болды. Мұқабалар сату үшін соншалықты маңызды болғандықтан, кейде олар бірінші болып жасалатын. Авторларға мұқаба суреті көрсетіліп, оған сәйкес әңгіме жазу сұралатын. Кейінірек пулп журналдарында сюжет элементтерін бейнелейтін ішкі суреттер де пайда бола бастады. Суреттер мәтінге қолданылатын, кремі түсті қағазға қара бояумен басылды және арзан пулп қағазының кедір-бүдыр текстурасында бояудың таралуын болдырмау үшін арнайы техникалар қолдану қажет болды. Сондықтан, әдетте, жіңішке сызықтар мен көп бөлшектерді салу мүмкін болмады. Көлеңкелер сызықтармен кесіп салу немесе нүктелеп салу арқылы жасалатын, бірақ олар да шектеулі және өрескел болуы керек еді. Әдетте суреттер қағаз фонындағы қара сызықтардан тұратын, бірақ Финлей және басқа бірнеше суретшілер көбінесе үлкен қара аймақтарда ақ сызықтармен сурет салған.

Авторлар мен редакторлар

Қымбаттылығын төмендетудің тағы бір жолы – авторларға басқа базарларға қарағанда аз төлем жасау болды. Осылайша, көптеген белгілі авторлар, жақсы төлейтін базарларға сатуға жеткілікті табысқа ие болмай тұрып, пульптарда мансаптарын бастады. Сол сияқты, мансабы құлдырап бара жатқан немесе бірнеше жылдам доллар табуды қалаған танымал авторлар пульптарға сату арқылы табыстарын арттыра алды. Бұдан өзге, алғашқы пульптар өзінің туындыларын басылымға шығаруға қуанған және осылайша номиналды төлем алатын әуесқойлардан әңгімелер сұрады. Сонымен қатар, үлкен көлемде мәтін шығара алатын, көбінесе стенографтарға, машиналарға немесе машинистерге диктант беру арқылы тұрақты жұмыс істейтін кәсіби жазушылар да болды. Романшы болмас бұрын, Аптон Синклер пульптар үшін күніне кем дегенде 8000 сөз, аптаның жеті күні жазып, екі стенографты толық жұмыспен қамтып отырды. Пульптар авторларына бірнеше псевдонимдерді пайдалануға мүмкіндік беретін, осылайша бір нөмірде бір автордың бірнеше әңгімесін немесе үш немесе одан да көп нөмірде бір автордың туындыларын жариялап, мазмұнның әртүрлілігін сақтауға болатын. Пульптар авторларға материалды жариялағаннан емес, қабылдағанда төлем жасау арқылы бір артықшылық берді. Әңгіме жарияланбастан бірнеше ай, тіпті жылдар бұрын қабылдануы мүмкін болғандықтан, кәсіби жазушы үшін бұл ақша ағынындағы маңызды айырмашылық болды. Кейбір пульп редакторлары журналдарында жақсы көркем әдебиет пен қызықты материалдарды дамытумен танымал болды. Ең танымал пульп журналдарының редакторлары: Артур Салливант Хоффман («Қимыл-қозғалыс»), Роберт Х. Дэвис («All Story Weekly»), Гарри Э. Моул («Қысқа әңгімелер»), Дональд Кенникотт («Blue Book»), Джозеф Т. Шоу («Black Mask»), Фарнсворт Райт («Weird Tales», «Oriental Stories»), Джон В. Кэмпбелл («Astounding Science Fiction», «Unknown») және Дейзи Бэкон («Love Story Magazine», «Detective Story Magazine»).