Кіріспе

Мохаук (мохаук: /m/oʊ/h/ɔː/k/; Kanienʼkéha, "[тіл] Флинт-плейс") – АҚШ және Канадада мохаук тайпасының шамамен 3500 адамы сөйлейтін ирокез тілі. Бұл тіл негізінен қазіргі немесе бұрынғы Хауденозони аумақтарында, көбінесе Канадада (Онтарионың оңтүстігі және Квебек) және АҚШ-та (Нью-Йорк штатының батысы мен солтүстігі) таралған. "Мохаук" сөзі – экзоним. Мохаук тіліндегі адамдар өздерін Каниен:ке ("Мохаук елі" немесе "Флинт тасты жер") дейді және олар Kanienʼkehá꞉ka – "Флинт тасты жердің халқы" немесе "Флинт ұлтының халқы" екендерін білдіреді. Мохауктар өте бай саудагерлер болған, себебі олардың конфедерациясындағы басқа тайпалар құрал жасау үшін олардың кремнездеріне мұқтаж болған. Олардың алгонкин тілінде сөйлейтін көршілері (және бәсекелестері), Мухек Хеек Инг ("тамақ аймағы") тайпасын голландтар "Мохикан" немесе "Махикан" деп атаған, ал олар өздерін Ка ни эн Ка "Мау Унк Лин" немесе "Аю тайпасы" деп атаған. Голландтар бұл сөзді естіп, "Мохаук" деп жазғандықтан, Ка ни эн Ка тайпасы көбінесе мохауктар деп аталады. Голландтар мохауктарды Эгильс немесе Макуа деп те атаған. Француздар бұл атауларды Айгниерлер немесе Макилер деп өзгерткен, немесе оларды жалпы ирокездер деп атаған.

Тарих

Мохоктар бастапқы бес тайпаның ең ірі және ең күштісі болды, олар Ирокез конфедерациясының шығыс шебіндегі кең аумақты бақылап тұрды. Қазіргі Апштат Нью-Йорк штатының Солтүстік аймағы мен Адирондак аймағы 18-ші ғасырдың соңына дейін мохок тілінде сөйлейтін аймақтың көп бөлігін құраған.

Ағымдағы жағдай

Қазіргі уақытта мохаук тілі қауіп төндірілген тіл ретінде жіктеледі, және соңғы бірнеше жылда ана тілінде сөйлейтіндердің саны үздіксіз төмендеп келеді. Мохаук тілі Солтүстік Ирокез тілдерінің арасында ең көп сөйлейтін адамдарға ие, және бүгінде мыңнан астам сөйлейтін адамдары бар жалғыз тіл болып табылады. Акуэсаснедегі тұрғындар тілді қайта жаңғырту үшін Каниенʼкеха тілінде тілге батыру мектебін (балабақшадан 8-сыныпқа дейін) құрды. Балалары оны оқып үйренгенде, ата-аналар мен басқа да отбасы мүшелері де тіл сабақтарына қатысады. Мохаук тілінде тілге батыру мектебі ашылды. Мохаук ата-аналары мемлекеттік және жеке мектептерде мәдениетке негізделген білімнің жетіспеушілігіне алаңдап, 1979 жылы Акуэсасне еркіндік мектебін құрды. Алты жыл өткен соң, мектеп дәстүрлі он бес маусымдық рәсімдер циклына және мохауктардың алғыс айту тілегіне, яғни Охенʼтон Карихватеквенге ("Барлық нәрседен бұрынғы сөздер") негізделген мохаук тілінде тілге батыру оқу бағдарламасын енгізді. Әр таңертең мұғалімдер мен оқушылар дәлізde жиналып, мохаук тілінде алғыс айту тілегін жаттайды. 1985 жылы мохаук тіліндегі ұрпақтар аралық білістіліктің төмендеу мәселесін шешу үшін ересектерге арналған тілге батыру бағдарламасы құрылды. Канатсиохареке (Gah nah jo ha lay gay), "Таза қазанның орны" деген мағынаны білдіреді, Нью-Йорк штатының Фонда қаласының батысында, Мохаук өзенінің солтүстік жағалауындағы шағын мохаук қауымы. [1] Канатсиохареке "Карлайл индейлер мектеп-интернатының кері нұсқасы" ретінде құрылды, онда мохаук тілі мен мәдениеті оқытылады. [2] Каниенкехака (Мохаук) халқының ежелгі отанында орналасқан, ол 1993 жылдың қыркүйегінде Томас Р. Портердің (Сакоквенионквас "Жеңіске жеткен") басшылығымен қайта құрылды. [3] Қауым өз кірісін өндіріп, жыл сайынғы клубника фестивалі сияқты мәдени шаралар, семинарлар мен академиялық іс-шараларды өткізуі керек. [4] Сайттағы қолөнер дүкенінде Солтүстік Американың түкпір-түкпірінен шыққан түпкіліктің қолмен жасаған нағыз қолөнер бұйымдары бар. Қауымның басты миссиясы – Kaienerekowa (Бейбітшілік заңы) басшылығымен дәстүрлі құндылықтарды, мәдениетті, тілді және өмір салтын сақтауға тырысу. [5] Kanatsiohareke, Inc. – IRS коды 501c3 бойынша коммерциялық емес ұйым. 2006 жылы Канадада тілде сөйлейтін 600-дан астам адам тіркелді, олардың көп бөлігі қарт адамдар еді. Кахнаваке Монреальдің орталық бөлігіне жақын, Квебек, Канада орналасқан. Кахнаваке Монреальге жақын болғандықтан, көптеген адамдар ағылшын және француз тілдерін біледі, және бұл соңғы ғасырда мохаук тілінің қолданылуының төмендеуіне ықпал етті. Мохаук өмір сүру мектебі, алғашқы тілге батыру бағдарламасы 1979 жылы құрылды. Мектептің мақсаты мохаук тілін жандандыру еді. Бағдарламаның қаншалықты сәтті болғанын анықтау үшін, алғашқы жылдан кейін Кахнаваке тұрғындарына сауалнама таратылды. Нәтижелер көрсеткендей, жас ұрпаққа оқыту сәтті болды, жеке жағдайда тілде сөйлеу қабілетінің артуы және ағылшын тіліндегі әңгімелерде мохаук тілінің қолданылуының көбейгені байқалды.

Қазіргі уақытта сөйлеушілердің саны

2011 жылы мохаук тілінде шамамен 3500 адам сөйледі, негізінен Квебек, Онтарио және Нью-Йорк штатының батысында. Акуэсан және басқа да резервациялардағы кішкентай балаларға арналған (бір тілді) тегіс ортадағы сабақтар жаңа туған тілді сөйлеушілерді даярлауға көмектеседі. 101 заң қабылданғаннан кейін ата-аналар арасында осы сабақтардың маңыздылығы артты, ал 1979 жылы тілді оқытуды жеңілдету үшін Мохаук тілінің сақталу мектебі құрылды. Кахнаваке және Канациохареке ересектерге арналған тегіс ортадағы сабақтар ұсынады. 2016 жылғы Канада халық санағында 875 адам мохаук тілі олардың жалғыз ана тілі екенін мәлімдеді. Фильм Франциядағы Париж қаласында өтетін 4-ші жылдық Этнографиялық кинофестивальде көрсетілуге жоспарланған. Мохаук тілі 2017 жылғы "Мохаук" фильмінде, 1991 жылғы "Қара көйлек" фильмінде және 2020 жылғы "Баркскинс" телесериалында қолданылды. Бұл тіл Marvel Studios анимациялық сериалында, 2-ші маусымдағы "Егер Кахори әлемді өзгерте алса?" атты эпизодта, Кахори атты түпнұсқа мохаук супербатырының таныстырылуымен де пайдаланылды.

Фоналогия

Мохаук тілінің дыбыстық құрамы (Халықаралық фонетикалық әліпбиді пайдалана отырып) былай келеді.

Қысым, ұзындығы және дыбыс

Мохаук тіліндегі сөздерде баса және тон болады, оны шектеулі тондық жүйе (яғни биіктік акцент жүйесі) деп жіктеуге болады. Баса дауыстылар төрт тондық конфигурацияның бірін алып жүреді, олардың екеуі контурлық тон: жоғары, төмен, көтеріңкі және төмендейтін тон. Контурлық тондар тек ұзын дауысты бар буындарда ғана кездеседі. Мохаук тілінің фонетикасында басым, дауыстының ұзақтығы және тон байланысты. Жоғары тон әдетте қысқа дауыстысы бар жабық буындарда немесе одан бұрын пайда болады. Ол жіті акцентпен жазылады: káhi, oháha. Көтеріңкі тон көбінесе ашық буындарда кездеседі. Ол жіті акцент пен қос нүкте үйлесімімен жазылады: kaná꞉ta, rón꞉kwe. Егер мұрындық дауыстылардың бірі ұзын болса, онда қос нүкте ұзын түсетін тоннан кейін келеді. Төмендейтін тон – сөз басымы дауыстыға түскенде, ол немесе + бір дауыссыздың алдында келгенде пайда болады (әрине, осы және басқа да ережелерге ерекшеліктер болуы мүмкін). Алғашқы немесе басқа жерге басым жасалғанда қайтадан пайда болады. Ол ауыр акцент пен қос нүктемен жазылады: onekwèn꞉ta. Стандартты жазуда дауыстыны ұзарту үшін қос нүкте қойылады. 4 тон бар: орташа, жоғары, ортадан төмен түсетін және ортадан жоғары көтерілетін, соңғы екеуі ұзын дауыстыларда (V: деп белгіленеді) пайда болады.

Орфографиялық

Мохаук орфографиясы келесі әріптерді қолданады: және орфография 1993 жылы стандартталды. Стандарт тілдің қалай бейнеленетініне және , , және тіркестерінің әр қауымдастықта айтылуынша жазылуына мүмкіндік береді. Орфография жоғарыда көрсетілген фонетикалық талдаумен сәйкес келеді, бірақ: көмекейлік тоқтату апострофпен жазылады, бірақ сөздердің соңында жиі жіберіліп қалады, әсіресе шығыс диалектілерінде, онда ол әдетте айтылмайды. Шығыс диалектісінде (айтылуын көрсетеді), мысалы, tsá꞉ta "жеті" деп жазылады. Орталық диалектісінде tsiá꞉ta "жеті" деп жазылады. Батыс диалектісінде tsyá꞉ta "жеті" деп жазылады. Орталық және шығыс диалектілерінде ià꞉iaʼk [ˈjâːjaʔk] "алты" сияқты әдетте "і" әрпімен жазылады. Батыс диалектісінде yà꞉yaʼk "алты" сияқты "а" әрпімен жазылады. Мұрынды дауыссыз дыбыс énska "бір" деп жазылады. Мұрынды дауыссыз дыбыс shaʼté꞉kon "сегіз" деп жазылады. Егер дауыссыз дыбыс немесе дауыстысы бірде-бір сөздің ішінде "а" әрпімен келсе, онда "а" әрпі төменгі макронмен жазылады: keṉhó꞉tons "Мен есікті жапқым келеді". Егер "а" әрпінде диакритика болмаса, онда тіркес басқаша айтылар еді. Тағы бір ереже – мұрынды дауыстыны огонекпен жазу, мысалы. Төменгі макрондық акцент стандартты орфографияның бөлігі емес және орталық немесе шығыс диалектілерінде қолданылмайды. Стандартты орфографияда "Мен оны жапқым келеді" дегенді білдіретін kehnhó꞉tons сөзін жасау үшін "а" әрпі "е" әрпінен бұрын жазылады.