Кіріспе
Уэльстегі Англси аралындағы порты бар қала
Холихед (/,h//ə//ʊ//i//'//h//ɛ//d//, /,h//ɒ//i/'/h//ɛ//d/; Caergybi, "Cybi бекінісі") – Уэльстің Англси аралындағы ең ірі қала және қауымдастық. 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 13 659 адамды құрайды. 19 ғасырдың ортасында жергілікті қайырымды Лорд Стэнли үлкен бұрыштың салынуын қаржылады.
Қала Холихед портына орналасқан, ол Ирландиямен байланысқа мүмкіндік беретін Ирланд теңізінің маңызды порты. 2021 жылғы халық санауы бойынша халық саны 12 084 адамды құрады, бұл 2011 жылғы санақпен салыстырғанда артуды білдіреді.
Этимология
Қаланың ағылшынша атауы Holyhead, кем дегенде 14 ғасырдан бері қолданылып келеді. Уэльстің көптеген жағалау аймақтары сияқты, ағылшын тіліндегі атауы уэльс тіліндегі атауынан едәуір өзгеше. Бұл атау жердің қасиеттілігін көрсетеді және бұрын Haliheved, Holiheved, Le Holyhede және Holy Head түрлерінде болған. Уэльс тіліндегі атауы – Caergybi, қаланың дамуына негіз болған бекіністен шыққан. Бұл жер Каркеби ("Кибидің орны"), Castro Kyby ("Кибидің бекінілген әскери лагері") және Kaer Gybi ("Кибинің қабырларының орны") деген аттармен де белгілі болды. Бекініс атауға ықпал еткенге дейін, осы жердегі алдыңғы елді мекендер Llan y Gwyddel ("ирландтардың шіркеуі/қауымы") және Eglwys y Beddi ("қабірлер шіркеуі") деп аталған болуы мүмкін.
Тарихқа дейінгі және римдік тарих
Холихедтың ескі қаласы Киби шіркеуінің айналасында салынған, ол Еуропаның сирек кездесетін үш қабырғалы Рим бекіністерінің бірінде орналасқан (ал төртінші шекара – бұл бекініске дейін жеткен теңіз). Римдіктер Холихед тауының ішінде, Мynydd y Twr таулы бекінісінің үстіне күзет мұнарасын да салған. Аймақтағы елді мекендердің тарихы тас дәуірінен басталады, онда дөңгелек үйлер, жерлеушілік камералар және Британиядағы ең көп шоғырланған тұрғын тастар кездеседі. Қазіргі маяк Холихед тауының екінші жағындағы Саут Стакта орналасқан. Холихедтегі жартастық саябасының жанында орналасқан Солидерс Пойнт қонақ үйі 1848 жылы салынған. Бұл қонақ үй инженердің резиденциясы болып табылды, ол үкіметтің қолдауымен Холихед портына енгізілген өзгерістерді басқарды. 2011 жылы өрттен ауыр зақымдар алды.
Порт
Тоғызыншы ғасырдың басында Лондоннан Дублинге дейінгі маршрут бойынша негізгі теңіз жолы ретінде қай порттың таңдалатыны әлі белгісіз болды: Ллин түбегіндегі Портдинллен немесе Англсидегі Холихед. 1806 жылдың мамыр айында парламент заң жобасы Портдинлленде жаңа ғимараттар салуға рұқсат берді, себебі сол қала таңдалуға жақын болды. Портдинллен Холихедтен шамамен бірдей батысқа орналасқан, бірақ Томас Телфордтың жол құрылыстарының арқасында Холихедге жету оңайырақ болды. 1808 жылы Портдинллен порты компаниясы құрылды, бірақ 1810 жылы Парламентте Портдинлленді ирландиялық сауда порты ретінде бекіту туралы заң жобасы қабылданбады. Холихедтің теңіздегі маңызы 19 ғасырда теңіз қорғанымен ең жоғары деңгейге жетті. Ливерпульге және Ланкаширдің өнеркәсіптік порттарына бағыт алған кемелерді дауылды ауа райынан қорғау үшін салынған Холихед қорғаны (Holyhead Breakwater) Ұлыбританиядағы ең ұзын қорған болып табылады.
Жол
Томас Телфорд Лондоннан салған пошта жолы Холихедтің Корольдік поштаның Дублинге және одан пошта вагонымен жіберілетін порты ретіндегі беделін нығайтты. A5 Адмиралтейство аркасында (1822–24) аяқталады, ол Томас Харрисонның 1821 жылы Ирландияға жол тартқан король Георг IV-тің сапарын еске алу үшін жобаланған және ирландиялық пошта вагондарының жұмысының ең жоғары нүктесін белгіледі. Холи аралы мен Англсиді Кимиран бұғазы бөліп тұрады, бұрын ол Four Mile Bridge көпірі арқылы кесіліп өтілетін; көпір Холихедтен ескі жол төлемінен 4 миль (6 км) қашықтықта болғандықтан осылай аталған.
Көлік
Холихед порты – қыжылдаған кемежай. Солтүстік Еуропаның ең ірі паром компаниясы Stena Line, сондай-ақ Irish Ferries осы порттан жұмыс істейді. Паромдар Дублинге қатынайды. Холихед теміржол станциясы Солтүстік Уэльс жағалау жолының соңғы стансасы болып табылады және қазір Avanti West Coast және Transport for Wales пойыздарымен қызмет көрсетіледі. Avanti West Coast Лондонға Крю арқылы тікелей пойыз қатынасын ұсынады, ал Transport for Wales Уэльс аймағы үшін Врексхэм және Шрусбери арқылы Кардифф және Бирмингем халықаралық әуежайына тікелей пойыз қатынасын ұсынады; олар Уоррингтон арқылы Манчестер Пикадиллиге де қатынайды. Теміржол және паром терминалдары (жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін) қала орталығымен The Celtic Gateway көпірі арқылы байланыстырылған. Стэнли жағалауы немесе Коб Англси мен Холи аралын байланыстырады. Ол Солтүстік Уэльс жағалау жолы теміржолы мен A5 тас жолын алып өтеді. Бұл жағалауды Томас Телфорд жобалап және салған. Лондон мен Холихед порты арасындағы A5 тас жолын салу кезінде тікелей бағыт қажет болды. Құрылыс 1822 жылы басталып, бір жылдан кейін аяқталды. Ол өзінің ресми атын жергілікті тұрғындарға көмек көрсеткен Джон Стэнлидің, Алдерлидің 1-ші бароны Стэнлидің құрметіне алған. 2001 жылы A55 Солтүстік Уэльс тас жолын Британия көпірінен Холихедке дейін кеңейту жұмысы аяқталды, бұл қалаға Солтүстік Уэльске және Ұлыбританияның негізгі тас жол желісіне екі жолды қосылыс жасады. A55 – E22 Еурожолының бір бөлігі. Англси бөлігі жеке қаржы жобасы арқылы қаржыландырылды. Жергілікті автобус қызметтерін негізінен Anglesey және Бангор аймақтарында қызмет көрсететін Arriva Buses Wales компаниясы ұсынады.
Өнеркәсіп
2009 жылдың қыркүйегіне дейін Холихедтің басты өнеркәсібі қала сыртындағы ірі алюминий қорыту зауыты болды, оны Rio Tinto компаниясының еншілес кәсіпорны Anglesey Aluminium басқарды. Порттағы үлкен кемежай Ямайка мен Австралиядан кемелерді қабылдады, ал олардың алюминий тозаңдары қаланың астынан зауытқа дейін созылған арқанмен қоздырылатын конвейерлік лента арқылы тасымалданды. Қазір бұл кемежайға келіп тұратын круиздік кемелерді тоқтатуға болады. Зауыт электр энергиясын Cemaes шығанағының жанындағы Wylfa атом электр стансасынан алатын болды. Бірақ Wylfa өмірлік циклінің соңына таяп, 2012 жылға дейін ғана жұмыс істеуге рұқсат алды. 2010 жылдың 18 қазанында Ұлыбритания үкіметі Wylfa-ны болашақ атом электр стансалары үшін қолайлы деп санайтын сегіз нысанның бірі деп жариялады. Холихед порты – ірі жұмыс беруші, көптеген жұмыс орындары Stena және Irish Ferries компаниялары жүзеге асыратын Ирландия Республикасына бағытталған паром қызметтерімен байланысты. Холихедтегі өнеркәсіптік/көлік секторының маңызды жұмыс берушілеріне Холихед кеме құрылыс шеберханасы, Gwynedd Shipping және Eaton Electrical кіреді, соңғысы 2009 жылы көптеген жұмыс орындарынан айырылды. 2020 жылдың соңына дейін 250 адамды жұмыспен қамтитын (2021 жылы) порт, Дублинге пароммен 450 000-ға жуық жүк көлігі тасымалдайтын Доверден кейін Ұлыбританиядағы екінші ең қарбалас рол-он/рол-офф порты болды. Brexit келісімінен кейін 2021 жылдың қаңтар айында Ирландиядан жүк тасымалы 50%-ға төмендеді.
Климат
Уэльстің қалған бөлігі мен Британ аралдары сияқты Холихед те теңіз климатына ие (Көппен климаттық жіктелімі бойынша Cfb), салқын жаздары мен жұмсақ қыстары бар, сондай-ақ Ирландия теңізінің жанында орналасқандықтан жиі және күшті жел соғады. Ең жақын ресми ауа райын бақылау станциясы RAF Valley әуе базасында, қала орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 миль (8 км) жерде орналасқан. 1981 жылғы 23 қарашада Холихедке 1981 жылғы Ұлыбританиядағы рекордтық торнадолардың күшті толқыны кезінде екі торнадо соқты. Торнадолардың бірі F2/T4 дәрежесінде бағаланып, барлық 104 торнадоның ішінде ең күштісі болып тіркелді, Холихедтегі 20-ға жуық үйге зақым келтіріп, бір жылжымалы үйді толығымен қиратты.
Басқару
Холихед қалалық кеңесі, Холихед қалалық әкімшілік ғимаратында орналасқан, қаланың қоғамдық кеңесі болып табылады және жеті қоғамдық сайлау округінен сайланған он алты кеңесшіден тұрады. Аңгелси аралы округтік кеңесіне сайлау үшін Каергиби сайлау округі Холихедтің басым бөлігін қамтиды және әр төрт жыл сайын үш округтік кеңесші сайлайды. 2017 жылдың мамыр айында бұл округте Еңбек партиясының бір кандидат және екі тәуелсіз кандидат сайланды.
Мәдениет және спорт
Холихедтің өнер орталығы – Учелдр орталығы – Бон-Саувер орденіне тиесілі ескі монастырьдің шіркеуінде орналасқан. Онда тұрақты түрде көркем өнер көрмелері, қойылымдар, семинарлар мен кино көрсетулер өтеді. Холихед кітапханасы ескі базар залында орналасқан. Холихед теңіз мұражайы Уэльстің ең көне құтқару қайығы үйінде орналасқан. Құтқару станциясы 1828 жылы құрылған. 1927 жылы Ұлттық Эйстеддфод қалада өткізілді. Холихед орта мектебі (бұрынғы Каунти Секондари мектебі) Ұлыбританиядағы алғашқы толық білім беретін мектеп болды. 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша, қала тұрғындарының 47%-ы валли тілінде сөйлей алады. Тілде сөйлейтіндердің ең жоғары үлесі 15 жастағылардың арасында, олардың 66%-ы тілді біледі. 2011 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Уэльсте туған қауымдастықтың 52,2%-ы валли тілінде сөйлей алады. Қаланың басты футбол командасы – Holyhead Hotspur, олар Уэльс футбол лигасының екінші деңгейі – Cymru North-та ойнайды, ал олардың резервтік командасы Гвинед лигасынан өнер көрсетеді. Caergybi F.C. алтыншы деңгейдегі Англси лигасынан өнер көрсетеді. Holyhead Sailing Club мүшелеріне желкен және каякпен жүзуге қолайлы жағдайлар, айналмалы тұғырлар, қайықтар тұрағы және мейрамхана мен бар бар клуб үйі ұсынылады. Ол Холихедтің тарихи портындағы Ньюри жағажайында орналасқан. Holyhead & Anglesey әуесқой бокс клубы 1 сәуір 2012 жылы Холихедтегі Викаридж-Лейн көшесінде құрылды. Клубқа 10 жастан асқан кез келген адам қатыса алады, ерлер мен әйелдерге арналған сыныптар бар. Холихедтің жартастары костеринг спортына пайдаланылады, бұл спорт түрi әртүрлі биіктіктегі жартастардан секіруді қамтиды. Холихед – Англси жағалау жолының бастапқы және соңғы нүктесі. Холихед 20 қаңтар 2012 жылы Уиклоу округіндегі Грейстоунс қаласымен ресми түрде бауырластық байланыс орнатты, бұл жаңа жол белгісінде көрсетілген.