Ұлы дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери ұшақтар

Консолидейтед B-24 Либератор: Екінші дүниежүзілік соғыстың ең көп салынған бомбалаушысы

Консолидированный B-24 Liberator: американський бомбардировщик, розроблений у 1939 році. Швидкість, дальність, велике навантаження бомб. Історія та характеристики.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: Consolidated B-24 Liberator — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1939 жылғы бомбалаушы ұшақтар отбасы Consolidated Aircraft компаниясымен

Consolidated B-24 Liberator – Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Consolidated Aircraft компаниясы құрастырған американдық ауыр бомбалаушы. Компания ішінде ол Model 32 деп аталды, ал кейбір бастапқы өндіріс ұшақтары Land Bomber дизайн санатындағы LB-30s деп белгіленген экспорттық модельдер ретінде жасалды. Бастапқыда B-24 – иыққа орнатылған, жоғары қанаттық коэффициенті бар Дэвис қанатымен ерекшеленетін заманауи дизайн болды. Бұл қанаттың арқасында "Либератор" ұшағы жоғары круиздік жылдамдыққа, ұзақ қашықтыққа және ауыр бомба жүгін тасымалдау мүмкіндігіне ие болды. Замандастарымен салыстырғанда, B-24 ұшағын басқару қиын болды және төмен жылдамдықта нашар өнімділік көрсетті; сонымен қатар, оның биіктігі төмен және Boeing B-17 Flying Fortress-тен кем берік болды. Ұшқыштар B-17 ұшағын артық көретін болса, Бас штаб B-24 ұшағын жоғары бағалап, оны түрлі мақсаттар үшін көптеп сатып алды. Шамамен 18 500 дана, оның ішінде 8 685-і Ford Motor Company компаниясы өндірген. Ол әлемдегі ең көп өндірілген бомбалаушы, ауыр бомбалаушы, көп қозғалтқышты ұшақ және американдық әскери ұшақ ретінде рекордты сақтайды. B-24 Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылды, ол Америка Құралды күштерінің барлық түрлерінде, сондай-ақ бірнеше одақтас әуе күштері мен теңіз күштерінде қызмет етті. Ол барлық операциялық театрларда қолданылды. B-17 ұшақтарымен бірге B-24 Батыс Еуропадағы стратегиялық бомбалау кампаниясының негізгі тірегі болды. Оның ұзақ қашықтығына байланысты, Тынық мұхитындағы, соның ішінде Жапонияға қарсы бомбалау операцияларында тиімді болды. Ұзақ қашықтықтағы суасты қайықтарға қарсы "Либератор" Атлант мұхитындағы орталық бөлікті жабуда маңызды рөл атқарды. C-87 көліктік ұшағы Douglas C-47 Skytrain ұшағына қарағанда ұзақ қашықтықты және жоғары сыйымдылықты ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Boeing B-29 Superfortress және басқа да заманауи типтердегі технологиялық жетістіктер соғыстың басынан бері қызмет еткен бомбалаушылардан басып өтті. B-24 американдық қызметтен жылдам шығарылды, бірақ PB4Y-2 Privateer теңіз патрульдік түрі Корей соғысында АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызметін жалғастырды.

The Consolidated B 24 Liberator is an American heavy bomber, designed by Consolidated Aircraft of San Diego, California. It was known within the company as the Model 32, and some initial production aircraft were laid down as export models designated as various LB 30s, in the Land Bomber design category. At its inception, the B 24 was a modern design featuring a highly efficient shoulder mounted, high aspect ratio Davis wing. The wing gave the Liberator a high cruise speed, long range and the ability to carry a heavy bomb load. In comparison with its contemporaries, the B 24 was relatively difficult to fly and had poor low speed performance; it also had a lower ceiling and was less robust than the Boeing B 17 Flying Fortress. While aircrews tended to prefer the B 17, General Staff favored the B 24 and procured it in huge numbers for a wide variety of roles. At approximately 18,500 units – including 8,685 manufactured by Ford Motor Company – it holds records as the world's most produced bomber, heavy bomber, multi engine aircraft, and American military aircraft in history. The B 24 was used extensively in World War II where it served in every branch of the American armed forces, as well as several Allied air forces and navies. It saw use in every theater of operations. Along with the B 17, the B 24 was the mainstay of the US strategic bombing campaign in the Western European theater. Due to its range, it proved useful in bombing operations in the Pacific, including the bombing of Japan. Long range anti submarine Liberators played an instrumental role in closing the Mid Atlantic gap in the Battle of the Atlantic. The C 87 transport derivative served as a longer range, higher capacity counterpart to the Douglas C 47 Skytrain. By the end of World War II, the technological breakthroughs of the Boeing B 29 Superfortress and other modern types had surpassed the bombers that served from the start of the war. The B 24 was rapidly phased out of U. S. service, although the PB4Y 2 Privateer maritime patrol derivative carried on in service with the U. S. Navy in the Korean War.

Бастапқы ерекшеліктер

Liberator 1938 жылы Америка Құрама Штаттары Әскери-әуе күштерінің (USAAC) талабы бойынша Consolidated компаниясына B-17 ұшағын лицензия бойынша өндіруге шақыру арқылы пайда болды. Компания басшылары, оның ішінде президент Рубен Флит, Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы Boeing зауытына сапар жасағаннан кейін, Consolidated өздерінің көбірек заманауи дизайнын ұсынуға шешім қабылдады. Жаңа Model 32 дизайны Дэвид Р. Дэвис жасаған қанатты, ерекше тәсілмен құрылған жоғары тиімді аэродинамикалық конструкцияны, Consolidated Model 31 ұшақ қайығының екі құйрықты дизайнымен және жаңа фюзеляжбен біріктірді. Бұл жаңа фюзеляж қасақана түрде екі бомбалық бөлімшеге арналған етіп жасалды, олардың әрқайсысы B-17 бомбалық бөлімшелерінің көлемі мен сыйымдылығымен бірдей болды. 1939 жылдың қаңтарында USAAC, C-212 спецификациясы бойынша, Consolidated компаниясын B-17 ұшағынан ұзағырақ, жылдамдығы жоғары және биіктігі артық бомбалаушының жобасын ұсынуға ресми түрде шақырды. Спецификация осылай жазылғандықтан, Model 32 автоматты түрде жеңімпаз болар еді. Бағдарлама "А" жобасының аясында жүргізілді, бұл 1930-жылдардың ортасында әуе корпусының континентаралық бомбалаушыға қойған талабы еді. B-24 жобасы "А" жобасының мақсаттарына толыққанды сай келмесе де, сол бағыттағы қадам болды. "А" жобасы Boeing B-29 және Consolidated компаниясының B-32 және B-36 ұшақтарын жасауға әкелді.

Қару-жарақ

B-24 ұшағының қорғаныс қару-жарағы көліктік нұсқаларынан, әдетте қарусыз болғандарынан, онға дейін қаруланған бомбалаушыларға дейін өзгеріп отырды. .50 калибрлі (12,7 мм) M2 Браунинг пулеметтері мұнаралар мен жамбас бөлігінде орналастырылды. Алғашқы үлгідегі "Либераторлар" жоғары орнатылған мұнарамен, құйрық мұнарасымен және жамбас бөлігінде және шыны мұрынның ішінде орналасқан жеке пулеметтермен жабдықталған. B-24D бастапқыда жоғарғы, төменгі және құйрық мұнараларымен, сондай-ақ жамбас бөлігінде және мұрынның екі жағында айналатын жеке қарулармен жабдықталды. Төменгі мұнара перископтық көзбен бақыланатын Бендикс үлгісі болды. Мұнара қанағаттандырмайтындықтан, көп ұзамай оның орнына туннельдік пушка орнатылды, бірақ ол да кейін алынып тасталды. Кейінгі D үлгілері кері тартылатын Sperry шарлы мұнарамен жабдықталды. B-24H мұрындағы "жасыл үй" конструкциясы мұрын мұнарасымен ауыстырылды, бұл B-24 ұшағының алға жасалатын шабуылдарға қарсы тұру қабілетін арттырды. Бомба тастауға арналған аспап мұнараның астында орналасқан. Ұзақ қашықтықтағы теңіз патрульдік ұшақтар көбінесе жеңіл қорғаныс қару-жарағын алып жүретін. Ұзақ қашықтықтағы патрульдеу кезінде олар әдетте жаудың истребительдерінің жете алмайтын қашықтықта ұшатын. Сонымен қатар, ұшу қашықтығының қажеттілігі салмақ пен аэродинамикалық тиімділіктің маңыздылығын арттырды. Сондықтан теңіз патрульдік ұшақтар көбінесе жоғарғы, төменгі және мұрын мұнараларын қалдыратын. Кейбіреулері алдыға қараған, бекітілген пушкасы бар құрылғымен жабдықталған.

Үлгілер мен қызмет көрсетуді бағалау

1939 жылғы наурыз айында АҚШ Әуе корпусы XB 24 прототипіне келісімшарт жасады. «Консолидейтед» компаниясы прототипті аяқтады және 1939 жылдың соңына дейін екі күн бұрын оны алғашқы ұшуға дайын етті. Құрылымы түсінікті болғанымен, сол заманға сай, прогрессивті еді. «Консолидейтед» компаниясы үш дөңгелекті қону шассиі және Дэвис қанаты сияқты жаңа мүмкіндіктерді енгізді. B-17-ге қарағанда, 32-ші модельдің фюзеляжы қысқарақ және қанат ауданы 25%-ға кішірек болды, бірақ қанаттың ұзындығы 2 метрге артық, жүк көлемі жоғары және ерекше екі құйрық бөлігі болды. B-17 9 цилиндрлі Wright R 1820 Cyclone қозғалтқыштарын пайдаланса, «Консолидейтед» конструкциясында екі қатарлы, 14 цилиндрлі Pratt & Whitney R 1830 "Twin Wasp" радиальді қозғалтқыштары қолданылды. Жаңа үлгінің максималды ұшу салмағы сол кездің ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды. Бұл үш дөңгелекті қону шассиін қолданатын алғашқы американдық ауыр бомбалаушы болды – «Норт Америкэн» B-25 Митчелл орта бомбалаушысының алдындағы NA 40 үлгісі бұл мүмкіндікті 1939 жылғы қаңтарда енгізген. «Консолидейтед» 32-ші үлгісі ұзын, жұқа қанаттарымен және тиімді «Дэвис» жоғары қанат коэффициентімен (сондай-ақ жобаланған 31-ші үлгідегі екі қозғалтқышты коммерциялық ұшақ қайығында қолданылды) максималды отын үнемділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Жел тоннеліндегі сынақтар және қолданыстағы 31-ші үлгіні пайдалану арқылы Дэвис қанат профилінің ұшу сипаттамалары туралы кең мәліметтер алынды. XB 24 ұшақтары ұшудан бұрын жасалған алғашқы тапсырыстарға 36 ұшақ USAAC, 120 ұшақ Франция Әуе күштері және 164 ұшақ Ұлыбритания Корольдік Әуе күштері (RAF) кірді. «Liberator» атауын бастапқыда RAF берген, кейіннен USAAF оны 24-ші үлгінің ресми атауы ретінде қабылдады. 1940 жылы Франция құлағаннан кейін, олардың ұшақтары RAF-ке қайта бағытталды. Британдық және француз сатып алу комиссияларының нәтижесінде 680 миллион долларлық тапсырыс тізімі қалыптасты, оның 400 миллион доллары шетелдік тапсырыстарды құрады. АҚШ ресми статистикасы бойынша, құрал-жабдықтар, өндіріс орындары және кеңейту АҚШ ұшақ өндірісінің күтілген көлемін бір жылға дейін арттырды. Британдық тапсырыстардың салдары нақты өзгерістерге қатысты талаптардан асып түсті: RAF кейбір жобаларды қабылдап, басқаларын қабылдамағандықтан, американдық өндіріс британдық доктринаға сәйкес келетін нақты бағыттармен жүргізілді. B-24-тің кең бомбалық бөлімі және 8000 фунттық (3629 кг) қару-жарақ тасымалдау мүмкіндігі осының бір мысалы. Хендрикс B-24-ті B-17-ге артық көреді. 8-ші Әуе күштерінің жауынгерлік конфигурациясында ұшақ бомбалар тасыды. Ол B-17-ден үш-төрт мың футқа төмен, 25000 футтан (7620 м) аспайтын биіктікке көтеріле алды, бірақ жылдам ұшты. Оның төменгі биіктігі зениттік артиллерияға осалдығын арттырды. Хендрикс немістердің оны ату оңай екенін және оның көбірек бомба таси алатынын түсінгенін айтты. B-24-ті ұшқанда «қадамға» түсу қажет болды. Бұл круиздік биіктіктен шамамен 500 футқа (152 м) көтерілуді, тегістеуді, круиздік жылдамдыққа жетуді, содан кейін белгіленген биіктікке түсуді білдірді. Бұл шара орындалмаса, B-24 сәл көтеріліп, көбірек отын жұмсайтын. Дэвис қанаты B-24-ті салмақ таралуына сезімтал етті. Хендрикс жеңіл жүктелген B-24 P-38 Lightning-ті айналып өте алатынын мәлімдеді. Ауыр жүктелген B-24-тің жылдамдығы минутына төмен болғанда ұшуы қиын болды. B-24-тің басқару элементтері ауыр болды, әсіресе басқару жүйесі дұрыс тартылмаса. B-24 ұшақтарынан отын ағып шықты. Экипаждар жарылғыш газдарды тарату үшін бомбалық бөлімінің есіктерін сәл ашық қалдырды. Хендрикс темекі шегуге рұқсат бермеді, тіпті ол өзі темекі шегуші болса да. Сол кезде АҚШ Әуе корпусының Статистикалық бақылау бөлімінің бастығы болған «Текс» Торнтон Атлантиканы B-24 ұшағымен кесіп өтті, бірақ оған темекі шегуге рұқсат етілмеді. Торнтонның Статистикалық бақылау тобы 8-ші Әуе күштерінің B-24 ұшақтары B-17 ұшақтарына қарағанда аз шығынға ұшырағанын көрсетті, өйткені оларға қысқа, қауіпсіз тапсырмалар берілді. B-17 ұшақтары мақсатқа B-24 ұшақтарына қарағанда көбірек бомба жеткізді.

The U. S. Army Air Corps awarded a contract for the prototype XB 24 in March 1939, with the requirement that one example should be ready before the end of the year. Consolidated finished the prototype and had it ready for its first flight two days before the end of 1939. The design was simple in concept but, nevertheless, advanced for its time. Consolidated incorporated innovative features such as a tricycle landing gear and Davis wing. Compared to the B 17, the proposed Model 32 had a shorter fuselage and 25% less wing area, but had a 6 feet (2 m) greater wingspan and a substantially larger carrying capacity, as well as a distinctive twin tail. Whereas the B 17 used 9 cylinder Wright R 1820 Cyclone engines, the Consolidated design used twin row, 14 cylinder Pratt & Whitney R 1830 "Twin Wasp" radials of The maximum takeoff weight was one of the highest of the period. The new design would be the first American heavy bomber in production to use tricycle landing gear – the North American B 25 Mitchell medium bomber's predecessor, the NA 40 introduced this feature in January 1939 – with the Consolidated Model 32 having long, thin wings with the efficient "Davis" high aspect ratio design (also used on the projected Model 31 twin engined commercial flying boat) promising to provide maximum fuel efficiency. Wind tunnel testing and experimental programs using an existing Consolidated Model 31 provided extensive data on the flight characteristics of the Davis airfoil. Early orders, placed before the XB 24 had flown, included 36 for the USAAC, 120 for the French Air Force and 164 for the Royal Air Force (RAF). The name "Liberator" was originally given to it by the RAF, and subsequently adopted by the USAAF as the official name for the Model 24. When France fell in 1940, their aircraft were re directed to the RAF. One outcome of the British and French purchasing commissions was a backlog of orders amounting to $680m, of which $400m was foreign orders, US official statistics indicating tooling, plant and expansion advanced the previously anticipated volume of US aircraft production by up to a year. A consequence of the British orders went beyond requests for specific modifications: as the RAF accepted some designs while rejecting others, American production was – to some extent – re directed along specific lines that accorded with British doctrine, the B 24's capacious bomb bay and ability to carry 8,000 lb ordnance a case in point. Hendrix preferred the B 24 to the B 17. In Eighth Air Force combat configuration, the aircraft carried of bombs. It could manage an altitude of no more than 25,000 feet (7620 m), three or four thousand feet less than a B 17, but it flew faster. Its lower altitude made it more vulnerable to flak. Hendrix figured that Germans understood it was easier to hit, and that it carried more bombs. It was necessary when flying the B 24, to get "on step". This meant climbing to about 500 feet (152 m) above cruise altitude, levelling off, achieving a cruise speed of , then descending to assigned altitude. Failing to do this meant that the B 24 flew slightly nose high, and it used more fuel. The Davis wing made the B 24 sensitive to weight distribution. Hendrix claimed that a lightly loaded B 24 could out turn a P 38 Lightning. A heavily loaded B 24 was difficult to fly at speeds of less than The B 24's controls were heavy, especially if the control rigging was not properly tensioned. B 24s leaked fuel. Crews flew with the bomb bay doors slightly open to dissipate potentially explosive fumes. Hendrix did not permit smoking on his B 24, even though he was a smoker. Chain smoker "Tex" Thornton, then in command of the US Army Air Corps' Statistical Control, flew across the Atlantic in a B 24, and was not permitted to smoke. Thornton's Statistical Control group demonstrated that Eighth Air Force B 24s were taking lower casualties than B 17s because they were being given shorter, safer missions. The B 17s actually delivered more bombs to the target than B 24s.

RAF

Бірінші британдық "Либераторлар" 1940 жылы Англо-француздық сатып алу кеңесінің тапсырысы бойынша жасалды. Францияның құлауынан кейін французтардың тапсырыстарының көп бөлігі Ұлыбританияға берілді. RAF, АҚШ сияқты, жаһандық соғыстың әуе көлігіне деген қажеттілікті арттырғанын анықтады, ал ерте модельдегі бомбалаушылар мен гидроұшақтар жүк тасымалдаушылар мен көліктік ұшақтарға айналдырылды немесе толықтырылды. LB 30A ұшақтары RAF Ferry Command-інің Канада мен Шотландияның Прествик қаласы арасындағы трансатлантикалық рейстеріне тағайындалды. Британдық қызметтегі алғашқы "Либераторлар" – бұрынғы USAAF YB 24 ұшақтары, олар "Либератор GR I" (USAAF белгісі: LB 30A) болып қайта жабдықталды. Барлық ұшақтар Монреальде логистикалық мақсаттар үшін модификацияланды. Өзгерістерге барлық қару-жарақты алып тастау, жолаушыларға арналған орындықтар қосу және кабинадағы оттегі мен жылыту жүйесін жаңарту кірді. Ferry Command-інің Атлантикаға қайта оралу қызметі Ұлыбританияға ұшақ жеткізген азаматтық ұшқыштарды Солтүстік Америкаға қайтарды. Дегенмен, "Либератор GR I" ұшақтарының алғашқы партиясының ең маңызды рөлі Атлантика шайқасындағы суасты қайықтарына қарсы патрульдеу RAF Coastal Command-інің құрамында болды. 1941 жылдың соңында алғашқы "Либераторлар" RAF қызметіне кірді. Бұл модельде өздігінен жабылатын жанар май бактерілері, экипажға көбірек орын беру үшін алдыңғы фюзеляждағы 2 фут (1 метр) кеңістік және, ең бастысы, ASV Mark II радиолокаторы сияқты жабдықтар енгізілді (Рубен Флит "Либераторды" жасау барысында инженерлік командаға мұрнының тым қысқа екенін сезінгенін айтқан болатын). Mark II – бұл қуаттандырылатын мұнаралармен жабдықталған алғашқы "Либератор" болды, бір ұшақта олар Сан-Диегодан ұшып кеткенге дейін орнатылды, ал қалғандары дала жағдайында орнатылды: арқалық бөлігінде 600 оқтан тұратын төрт Браунинг Боултон Пол А типі Mk IV және құйрық бөлігінде 2200 оқтан (кейін 2500 оққа дейін арттырылды) тұратын Боултон Пол Е типі Mk II, сонымен қатар белдемедегі екі жұп қару, мұрын бөлігіндегі бір және ішкі бөлігіндегі тағы бір қару, барлығы он төрт қару. Ең жоғары ұшу салмағы 64 250 фунтқа дейін көтерілді, ең жоғары биіктік 21 200 футтан 24 000 футқа дейін артты, бірақ ең жоғары жылдамдық 263 миль/сағ дейін төмендеді, бұл көбінесе ауа кедергісінің артуының нәтижесінде болды. "Либераторлар" RAF Coastal Command-і тарапынан суасты қайықтарына қарсы патрульдік ұшақтар ретінде де қолданылды. RAF "Либераторлары" сонымен қатар SEAC құрамында Индиядан бомбалаушылар ретінде де жұмыс істеді және соғыс жалғасқанда Tiger Force құрамына кіруі мүмкін еді. Аман қалған "Либераторлардың" көп бөлігі осы командадан шыққан.

The first British Liberators had been ordered by the Anglo French Purchasing Board in 1940. After the Fall of France the French orders were in most cases transferred to the United Kingdom. The RAF found, as did the US, that global war increased the need for air transports and early type bombers and seaplanes were converted or completed as cargo carriers and transports. LB 30As were assigned to transatlantic flights by RAF Ferry Command, between Canada and Prestwick, Scotland. The first Liberators in British service were ex USAAF YB 24s converted to Liberator GR Is (USAAF designation: LB 30A). The aircraft were all modified for logistic use in Montreal. Changes included the removal of all armament, provision for passenger seating, a revised cabin oxygen and heating system. Ferry Command's Atlantic Return Ferry Service flew civilian ferry pilots, who had delivered aircraft to the UK, back to North America. The most important role, however, for the first batch of the Liberator GR Is was in service with RAF Coastal Command on anti submarine patrols in the Battle of the Atlantic. Later in 1941, the first Liberators entered RAF service. This model introduced self sealing fuel tanks, a 2 feet (1 m) plug in the forward fuselage to create more space for crew members and, more vitally, ever more equipment such as ASV Mark II radar (anticipated early in the Liberator's development when Reuben Fleet told the engineering team he had a gut feeling the nose was too short). The Mark II was the first Liberator to be equipped with powered turrets, one plane having them installed before leaving San Diego, the remainder having them installed in the field: four Browning Boulton Paul A type Mk IV with 600 rounds of .303 in the dorsal position; and a Boulton Paul E type Mk II with 2200 rounds in the tail (later increased to 2500 rounds), supplemented by pairs of guns at the waist position, a single gun in the nose and another in the belly, for a total of fourteen guns. The maximum take off weight was slightly raised to 64,250 pounds, the maximum altitude lifted from 21,200 to 24,000 feet but the maximum speed was reduced to 263 mph, largely as a result of increased drag. Liberators were also used as anti submarine patrol aircraft by RAF Coastal Command. RAF Liberators were also operated as bombers from India by SEAC and would have been a part of Tiger Force if the war had continued. Many of the surviving Liberators originated in this Command.

Су асты кемелеріне қарсы және теңізде қарауылдау

"Азат етушілер" Германияның су асты қайықтарына қарсы Атлантика шайқасында одақтастардың жеңісіне маңызды үлес қосты. Ұшақтар су асты кемелеріне қарсы күтпеген әуе шабуылын жүзеге асыра алатын. 1941 жылы RAF жағалау командасына бекітілген "Азат етушілер" Атлант мұхитының шығысында су асты қайықтарына қарсы патрульдеуге бірден нәтиже берді. Very Long Range (VLR) "Азат етушілердің" енгізілуі Ұлыбританияның теңіз барлау күшінің мүмкіндіктерін кеңейтті, бұл әуе қорғанысы жоқ болған Атлантиканың ортаңғы бөлігіндегі ("орталық саңылау") су асты қайықтарының қауіпсіз жұмыс істеуіне тосқауел салды. 12 ай бойы, RAF жағалау командасының 120-шы эскадрильясы, бірнеше тозығы жеткен және өзгертілген ерте үлгідегі "Азат етушілерімен" Атлантика саңылауындағы конвойлерге жалғыз әуе қорғанысын қамтамасыз етті, себебі "Азат етуші" жеткілікті ұшу қашықтығына ие болған жалғыз ұшақ еді. VLR "Азат етушілер" салмақты азайту үшін кейбір бронялық қорғанысын және көбінесе пулемет мұнараларын құрбан етті, ал бомбалық бөлімшесіндегі қосымша жанармай бактерілеріне орналастырды. "Азат етушілер" ASV Mk. II радарымен және Лий шамдарымен жабдықталды, бұл оларға күндіз де, түнде де су асты қайықтарын іздеуге мүмкіндік берді. Лий шамдарынан бұрын бес айдан астам уақыт бойы жаудың бірде-бір су асты қайығы батырылмаған еді, бірақ радармен үйлесімде қолданғанда, бұл өте тиімді болды, сондықтан көптеген неміс су асты қайықтарының экипаждары күндіз су бетіне шығуды жөн көрді, осылайша оларға шабуылдап жатқан ұшақты көріп, өздерін қорғау үшін әуеге қарсы қаруларын қолдану мүмкіндігіне ие болды. Бұл "Азат етушілер" Корольдік Канада Әуе күштері және Армия Әуе күштерінің суға қарсы күрес командасымен, сондай-ақ кейіннен АҚШ Әскери-теңіз күштерімен Атлантиканың екі жағында да, Американың үш жағалауында және Канал аймағында патрульдік миссияларды орындады. RAF және кейіннен американдық патрульдер Солтүстік Ирландия, Шотландия, Исландия және 1943 жылдың ортасынан бастап Азор аралдарынан шығысқа қарай жүргізілді. Бұл рөл қауіпті болды, әсіресе көптеген су асты қайықтар қосымша әуеге қарсы қарулармен жабдықталғаннан кейін, кейбіреулері суға батып, ракеталар, оқтар, торпедалар және бомбалаушылардан тереңдік зарядтары сияқты әуе қаруларымен жойылмай, су бетінде күресу саясатын қабылдады. Американдық "Азат етушілер" Жаңа Шотландия, Гренландия, Азор аралдары, Бермуда, Багам аралдары, Пуэрто-Рико, Куба, Панама, Тринидад, Ассенсия аралынан және Атлантикадан әрі ұшып кетті. 1943 жылдың мамыр айында Атлантика шайқасының одақтастардың пайдасына кенеттен және шешуші түрде бұрылуы көптеген факторлардың нәтижесі болды. Көптеген VLR және қазан айында PB4Y теңіздік "Азат етушілердің" келуі Атлантиканың ортаңғы бөлігіндегі ("қара шұңқыр") және Бискай шығанағындағы суға қарсы миссияларға үлкен үлес қосты. "Азат етушілер" 93 су асты қайықты толығымен немесе ішінара батыруға жауапты болды. B-24 ұшақтары 1000 мильден (1609 км) аз радиустағы миссиялар үшін Атлантика және Тынық мұхиттарында маңызды болды, онда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің PB4Y-1 және USAAF SB-24 ұшақтары жаудың су асты және су үсті кемелеріне және кемелеріне ауыр зиян келтірді.

The Liberators made a significant contribution to Allied victory in the Battle of the Atlantic against German U boats. Aircraft had the ability to undertake surprise air attacks against surfaced submarines. Liberators assigned to the RAF's Coastal Command in 1941, offensively to patrol against submarines in the eastern Atlantic Ocean, produced immediate results. The introduction of Very Long Range (VLR) Liberators vastly increased the reach of the UK's maritime reconnaissance force, closing the Mid Atlantic Gap where a lack of air cover had allowed U boats to operate without risk of aerial attack. For 12 months, No. 120 Squadron RAF of Coastal Command with its handful of worn and modified early model Liberators supplied the only air cover for convoys in the Atlantic Gap, the Liberator being the only airplane with sufficient range. The VLR Liberators sacrificed some armor and often gun turrets to save weight, while carrying extra aviation gasoline in their bomb bay tanks. Liberators were equipped with ASV Mk. II radar, which together with the Leigh light, gave them the ability to hunt U boats by day and by night. Before the Leigh Light, not a single enemy submarine had been sunk in over five months, but in combination with radar, it was so overwhelmingly effective that many German submarine crews chose to surface during the day so that they could at least see the aircraft attacking them and have a chance to fire their anti aircraft weaponry in defense. These Liberators operated from both sides of the Atlantic with the Royal Canadian Air Force and the Army Air Forces Antisubmarine Command and later, the US Navy conducting patrols along all three American coasts and the Canal Zone. The RAF and later American patrols ranged from the east, based in Northern Ireland, Scotland, Iceland and beginning in mid 1943 from the Azores. This role was dangerous, especially after many U boats were armed with extra anti aircraft guns, some adopting the policy of staying on the surface to fight, rather than submerging and risking being sunk by aerial weapons such as rockets, gunfire, torpedoes and depth charges from the bombers. American Liberators flew from Nova Scotia, Greenland, the Azores, Bermuda, the Bahamas, Puerto Rico, Cuba, Panama, Trinidad, Ascension Island and from wherever else they could fly far out over the Atlantic. The sudden and decisive turning of the Battle of the Atlantic in favor of the Allies in May 1943 was the result of many factors. The gradual arrival of many more VLR and in October, PB4Y navalized Liberators for anti submarine missions over the Mid Atlantic gap ("black pit") and the Bay of Biscay was an important contribution to the Allies' greater success. Liberators were credited in full or in part with sinking 93 U boats. The B 24 was vital for missions of a radius less than 1000 mile (1609 km), in both the Atlantic and Pacific theaters where U. S. Navy PB4Y 1s and USAAF SB 24s took a heavy toll of enemy submarines and surface combatants and shipping.

Қызметке кірісу, 1941-1942

АҚШ Әскери-әуе күштері (USAAF) 1941 жылдың ортасында алғашқы B-24A ұшақтарын қабылдады. Келесі үш жыл ішінде B-24 эскадрильялары соғыстың барлық майдандарына орналастырылды: Африка, Еуропа, Қытай-Бирма-Үндістан, су астына қарсы күрес, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты және Тынық мұхиты театрлары. Тынық мұхитында логистиканы жеңілдету және ұзақ қашықтығын пайдалану мақсатында B-24 (және оның «туысы», АҚШ Әскери-теңіз күштерінің PB4Y ұшағы) стандартты ауыр бомбалаушы ретінде таңдалды. 1943 жылдың ортасына қарай, қысқа қашықтықтағы B-17 ұшақтары қолданыстан шығарылды. Тынық мұхитында соғыстың басында қызмет еткен «Либераторлар» Филиппин, Австралия, Эспириту-Санто, Гуадалканал, Гавай және Мидуэй аралдарынан күш-жігерін жалғастырды. 1944 жылдың маусымында «Либераторлардың» теңіздегі ең көп саны 45,5 бомбалау тобын құрады. Бұған қоса, «Либераторлар» түрлі арнайы жауынгерлік міндеттерді орындайтын бірнеше тәуелсіз эскадрильяларды жабдықтады. C-87 жүк және C-109 жанармай құюшы ұшақтары, әсіресе Азияда Жапонияға қарсы XX бомбалаушылар командасының әуе шабуылын қолдап, теңіздегі қатысуын арттырды. Ұзақ қашықтықтағы операциялардың қажеттілігі соншалықты маңызды болды, әуе күштері алғашқыда оларды көлік ретінде пайдаланды. Гавайидегі жалғыз B-24, 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапонияның Перл-Харборға жасаған шабуылы кезінде қирады. Ол Тынық мұхитының орталық бөлігіне өте ұзақ қашықтықтағы барлау миссиясына жіберілген, бірақ жапон шабуылы осы миссияны тоқтатып тастады. Жауынгерлік миссияларды орындаған алғашқы USAAF «Либераторлары» 12 қайтарылып алынған LB-30 ұшағы болды, олар 11-ші бомбалау эскадрильясымен (7-ші бомбалау тобы) Жаваға орналастырылды және қаңтар айының ортасында алғашқы жауынгерлік миссиясын орындады. Екі ұшақ жапон истребительдерінен зардап шекті, бірақ екеуі де қауіпсіз жерге қонды. Біреуі шайқаста зақымданғандықтан жарамсыз деп жарияланды, ал екіншісі жағажайға құлап түсті. АҚШ-тағы «Либераторлар» 1942 жылы 6 маусымда жауынгерлік қызметке кірді, Гавайиден Мидуэй аралы арқылы Уэйк аралына шабуыл жасауға тырысты, бірақ оны таба алмады. B-24, B-17-ге қарағанда жылдамырақ, ұзақ қашықтықта ұша алатын және бір тоннадан астам бомба тасымалдай алатындықтан, Тынық мұхитындағы ауыр бомбалау рөлінде басымдыққа ие болды.

The United States Army Air Forces (USAAF) took delivery of its first B 24As in mid 1941. Over the next three years, B 24 squadrons deployed to all theaters of the war: African, European, China Burma India, the Anti submarine Campaign, the Southwest Pacific Theater and the Pacific Theater. In the Pacific, to simplify logistics and to take advantage of its longer range, the B 24 (and its twin, the U. S. Navy PB4Y) was the chosen standard heavy bomber. By mid 1943, the shorter range B 17 was phased out. The Liberators which had served early in the war in the Pacific continued the efforts from the Philippines, Australia, Espiritu Santo, Guadalcanal, Hawaii, and Midway Island. The Liberator peak overseas deployment was 45.5 bomb groups in June 1944. Additionally, the Liberator equipped a number of independent squadrons in a variety of special combat roles. The cargo versions, C 87 and C 109 tanker, further increased its overseas presence, especially in Asia in support of the XX Bomber Command air offensive against Japan. So vital was the need for long range operations, that at first USAAF used the type as transports. The sole B 24 in Hawaii was destroyed by the Japanese attack on Pearl Harbor on 7 December 1941. It had been sent to the Central Pacific for a very long range reconnaissance mission that was preempted by the Japanese attack. The first USAAF Liberators to carry out combat missions were 12 repossessed LB 30s deployed to Java with the 11th Bombardment Squadron (7th Bombardment Group) that flew their first combat mission in mid January. Two were shot up by Japanese fighters, but both managed to land safely. One was written off due to battle damage and the other crash landed on a beach. US based Liberators entered combat service in 1942 when on 6 June, four LB 30s from Hawaii staging through Midway Island attempted an attack on Wake Island, but were unable to find it. The B 24 came to dominate the heavy bombardment role in the Pacific because compared to the B 17, the B 24 was faster, had longer range, and could carry a ton more bombs.

Стратегиялық бомбалау, 1942-1945

1942 жылдың 12 маусымында Мысырдан ұшып келген «Хальверсон жобасының» (HALPRO) 13 B-24 Румынияның Плоеști қаласы маңындағы Орталық державалар бақылауындағы мұнай кен орындары мен мұнай өңдеу зауыттарына шабуыл жасады. Бірнеше апта ішінде «Хальверсон» және Қытай жасақтарының қалдықтарынан Бірінші уақытша бомбалау тобы құрылды. Бұл бөлім кейін 376-шы ауыр бомбалау тобы ретінде ресми тіркелді және 98-ші БГ-мен бірге Африкадан жұмыс істейтін Тоғызыншы әуе армиясының IX бомбалау командасының ядросын құрды. Бұл бөлім қысқа мерзімге Он екінші әуе армиясына, содан кейін Италиядан жұмыс істейтін Он бесінші әуе армиясына қосылды. 1943 жылдың соңында Тоғызыншы әуе армиясы Англияға көшті. Бұл USSTAF-тың маңызды құрамы болды және стратегиялық бомбалауда елеулі рөл атқарды. Он бесінші әуе армиясының 21 бомбалау тобының 15-і B-24 ұшақтарын пайдаланды. 1944 жылдың көп бөлігінде B-24 АҚШ Стратегиялық әуе күштерінің (USSTAF), бұрынғы Сегізінші әуе армиясының Германияға қарсы біріктірілген бомбалау шабуылындағы басты бомбалаушысы болды, Еуропа театр операцияларындағы (ETO) ауыр бомбалау күшінің жартысына жуығын құрады және Италиядағы күштің көп бөлігін құрады. Еуропадағы базалардан ұшып шыққан мыңдаған B-24 бомбалаушылары неміс әскери, өнеркәсіптік және азаматтық нысаналарын жою үшін жүздеген мың тонна жарылғыш және отқа орайтын бомбаларды тастады. 44-ші бомбалау тобы – Еуропа театр операцияларындағы күзгі-қысқы әуе науқанында 8-ші әуе армиясымен бірге B-24 ұшақтарын пайдаланған алғашқы екі ауыр бомбалау тобының бірі. Барлығы 177 B-24 1943 жылдың 1 тамызында Плоеștiге жасалған танымал екінші шабуылға (Operation Tidal Wave) қатысты. Бұл B-24 үшін ең қымбат миссия болды. 1943 жылдың маусым айының соңында 8-ші әуе армиясының үш B-24 Liberator тобы 9-шы әуе армиясымен уақытша міндеттерді орындау үшін Солтүстік Африкаға жіберілді. Ал 1945 жылдың басында 10-шы әуе армиясының 493-ші бомбалау эскадрильясы оны Бирма темір жолындағы жапондық теміржол көпірлеріне қарсы қолданды, бұл Azon жүйесінің бастапқы мақсатын орындады.

Жинақтау кемелері

1944 жылдың ақпан айында 2-дивизия жеке топтық құралымдарды құрастыруға көмектесу үшін арнайы жабдықталған "Жинау ұшақтарын" (немесе "Құралым ұшақтарын") пайдалануға рұқсат берді. Олар сигналдық жарықтармен, пиротехниканы көп мөлшерде шығару мүмкіндігімен жабдықталған және бомбалаушылар тобының оңай тануын қамтамасыз ету үшін топқа тән жолақтар, клеткалар немесе нүктелердің контрастты үлгілерімен боялған. Алғашқы бөліністе пайдаланылған ұшақтар 44-ші, 93-ші және 389-шы топтардан зейнеткерлікке шығарылған B-24D болды. Сигналдық жарықтандыру орналасуы топтан топқа өзгеше болды, бірақ әдетте фюзеляждың екі жағында топтың идентификациялық әрпін құрайтын ақ мигалайтын шамдардан тұратын. Барлық қару-жарақ және броня алынып тасталды, кейбір жағдайларда – құйрық мұнарасы. Осы мақсатқа пайдаланылған B-24H ұшақтарында мұрындық мұнарасы алынып, оның орнына "carpetbagger" типіндегі мұрындық орнатылды. Жалынды шамдардың фюзеляж ішінде кездейсоқ оқталатын жағдайлар болғаннан кейін, кейбір жинау (құралым) ұшақтарына фюзеляж қабырғалары арқылы пиротехникалық қарулар орнатылды. Бұл ұшақтар әдетте құралым құрылғаннан кейін базаға оралғандықтан, экипажы екі ұшқыш, навигатор, радио оператор және бір немесе екі жалынды шығару операторынан тұратын. Кейбір топтарда құралымды бақылау үшін бақылау офицері құйрық бөлігінде ұшқан. Осы ұшақтар "Иуданың ешкілері" деп аталды.

"Келемшелер"

1943 жылдың тамызынан бастап Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін арнайы модификацияланған B-24D ұшақтары құпия миссияларда пайдаланылды. Армия Әуе күштері мен Стратегиялық қызметтер кеңсесінің (OSS) «Көшекей» (Carpetbagger) деп аталған бірлескен жобасында ұшқыштар мен экипаждар Германия басып алған Еуропаның астыртын қарсыластарына көмек көрсету үшін жылтыр қара түсті, жарыққа қарсы боялған арнайы модификацияланған B-24D ұшақтарымен ұшты. Олар сонымен қатар Douglas C-47, Douglas A-26 Invader және британдық de Havilland Mosquito ұшақтарын да пайдаланды. «Көшекей» (Carpetbagger) ұшақтары Еуропаға одақтастардың Д-күнінен бұрын және кейін тыңшыларды, «Джо» деп аталғандарды, және коммандос топтарын жеткізіп, атып түсірілгеннен кейін тұтқыннан қашып кеткен 5000-нан астам офицер мен сарбазды құтқарып алды. Төмен биіктіктегі, түнгі уақыттағы бұл операция өте қауіпті болды және осы ұшқыштарға ауыр тиді. Бұл операцияға алғашқы экипаждарды таңдауда су астына қарсы бомбалау тобынан, олардың төмен биіктікте ұшу және дәл навигациялау дағдыларына ерекше жатқандықтары ескерілді. Осы ерекше дағдыларының арқасында 1944 жылдың жазы мен күзінің басында генерал Джордж Паттон армиясына отын жеткізуге шақырылды, олар отынмен қамтамасыз етуде қиындыққа тап болған. Миссия аяқталғаннан кейін Франция мен Бельгиядағы үш әуежайға 80 октанды бензиннің 822 791 АҚШ галлоны (3 114 264 л) жеткізілгені тіркелді. 859 BS күндізгі бомбалаудан осы операцияларға ауыстырылып, содан кейін 15-ші Әуе күштеріне берілді.

C-87 Liberator Express (Азаттық экспресс)

1942 жылдың басында Дуглас C-47 Skytrain-ге қарағанда жақсы биіктіктегі және ұзақ қашықтықтағы көрсеткіштері бар көліктің қажеттілігі туғандықтан, Сан-Диего зауыты B-24D модельдерін Форт-Уортқа C-87 көлігіне түрлендіру үшін жібере бастады. Түрлендіру нәтижесінде алдыңғы бөлігінде иілмелі жүк есігі болды, мұрын бөлігінің мөлдір болуы және белдегі үлкен жүк есіктері болдырмады. C-87 ұшағында жүк тасымалдауға арналған кең еден, аз қуатты суперзарядталған қозғалтқыштар, қару мұнаралары болмады, бомба бөлімінде жүк тасымалдауға арналған еден және бірнеше бүйірлік терезелер болды. Навигатордың орны ұшқыштың артына көшірілді. Форт-Уорттағы C-87 және AT-22 өндірісі 1943 жылғы қаржы жылында 43-30548-ден 43-30627-ге дейінгі сериялық нөмірлері бар 80 ұшаққа тапсырыс беріліп басталды. C-87A – шағын көлемде жасалған арнайы VIP сериясы болды. Алғашқы үлгілер бір .50 калибрлі (12,7 мм) Браунинг автоматтарымен жабдықталды, ал XC-87B үлгісінде ұшқыш басқара алатын екі .50 калибрлі (12,7 мм) бекітілген автоматтары қарастырылды, бірақ кейін олар алынып тасталды. XC-87B сонымен қатар төмен биіктіктегі қуатты жиынтықтарымен және алдыңғы фюзеляждың ұзартылуымен жабдықталған апатқа ұшыраған B-24D (42-40355) ұшағынан қайта құрастырылды. Ұзартылған мұрынға байланысты оған «Пиноккио» деген ат берілді. Кейінгі өзгерістер оған бір құйрық және тағы бір типтегі қозғалтқыш жиынтығын берді, нәтижесінде ол C-87C конфигурациясына жақын болды. Басқа C-87 белгілемелері – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің RY және Lend-Lease Liberator Cargo VII белгілемелері. Барлығы 287 C-87 және сегіз RY үлгісі ғана өндірілсе де, олар соғыстың басында Армия Әуе күштерінің әуе көлігі операцияларында маңызды рөл атқарды, өйткені биіктіктегі, ұзақ қашықтықтағы және ауыр жүк тасымалдауға қабілетті ұшақтар жетіспеді. C-87 ұшақтары соғыстың көптеген майдандарында, соның ішінде Лабрадордан Гренландия мен Исландияға дейін Солтүстік Атлантикадағы қауіпті рейстерде ұшты. Қытай-Бирма-Индия театрында (CBI) C-87 жүк пен отынды Үндістаннан Қытайға Гималай (Hump) арқылы тасымалдау үшін пайдаланылды. Кампанияның басында C-87 – Гималайдан ауыр жүкпен ұша алатын жалғыз американдық көлік болды, бірақ бұл типтегі ұшақтар экипаждарға өте ұнамады: олар отын жүйесі, қозғалтқыштар және кабина жабдықтары сияқты түрлі қауіптерге шағымданып, отын бактеріяларының ағып кетуі және ауадағы өрттердің үнемі қауіпті екенін айтты. C-87-ге қарағанда C-109 құрастыру желісінде жасалмады, керісінше, ол B-24 бомбалаушы ұшақтарының өндірісінен түрлендірілді; салмақты азайту үшін шыны мұрын, қару-жарақ, мұнаралық қаптамалар және бомбалау жабдықтары алынып тасталды. Бірнеше қосымша бактар қосылды, бұл C-109-ға 2900 галлон (11000 л) отын тасымалдауға мүмкіндік берді. Бастапқы жоспар бойынша Қытайдағы B-29-дың 10 тобын (шамамен 400) қолдау үшін 2000 C-109 ұшағы жасалатын болды, бірақ Мариан аралдарын басып алу материктік Жапонияға шабуыл жасау үшін әлдеқайда оңай жабдықталған орынды қамтамасыз етті, сондықтан жоспарлар едәуір қысқартылды. Барлығы 218 C-109 ұшағы ғана түрлендірілді. B-29 ұшақтарын ауыстырғаннан кейін C-109 ұшақтары Әуе көлігі басқармасына қайта тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ Армиясының Әуе күштері тарихына сәйкес, кем дегенде бір эскадрилья Еуропадағы IX әскер тасымалдаушы командасына Нормандияға шабуылдан кейін континенттегі ілгерілеген жердегі және әуе күштеріне бензин тасымалдау үшін тағайындалды. Алайда, ұрыс жүгімен B-24 6000 фут (1829 м) ұшу-қону жолағынан бос орынмен қауіпсіз ұшып кетуі мүмкін болса, жүктелген C-109 осындай ұшу-қону жолағының әрбір метрін пайдаланып көтерілуі керек еді, ал ұшып көтерілу кезіндегі апаттар жиі кездесетін. Ұшақ барлық сақтау бактеріялары толтырылғанда тұрақсыз ұшу сипаттамаларын көрсетті және Чэнду маңындағыдай 6000 фут (1829 м) MSL биіктігінен жоғары әуеайлақтарда толық жүктелген күйде қону өте қиын болды. Бұл проблемаларды алдыңғы сақтау бактеріясын бос ұшып, жеңілдетуге болатындығы анықталғаннан кейін, бұл практика кеңінен қолданылды, бұл ұшақ экипажының қауіпсіздігін арттырды, бірақ отын тасымалдау сыйымдылығын азайтты. Көптеген C-109 ұшақтары Қытайға Гималай арқылы әуе көлігін ұшып бара жатқанда жоғалып кетті. Әнші-каубой Джин Отри Әуе көлігі басқармасында қызмет етті (Барри Голдуотермен бірге эскадрильяда) және «Көпір» арқылы C-109 ұшағымен ұшуды «өмір бойы есте қалатын қуаныш» деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Тынық мұхиты аймағында Жапония, Қытай және Филиппин елдерін қайта құру кезінде жүк пен жабдықтарды тасымалдау үшін B-24 бомбалаушы ұшақтары кеңінен қолданылды.

In early 1942, with the need for a purpose built transport with better high altitude performance and longer range than the Douglas C 47 Skytrain, the San Diego plant began sending B 24D models to Fort Worth for conversion into the C 87 transport. The conversion had a hinged cargo door at the nose eliminating transparent nose and large cargo doors installed in the waist area. The C 87 had a large cargo floor, less powerful supercharged engines, no gun turrets, a floor in the bomb bay for freight, and some side windows. The navigator's position was relocated behind the pilot. Indigenous Fort Worth C 87 and AT 22 production began with the FY 1943 order for 80 serial numbered airframes 43 30548 through 43–30627. The C 87A was a dedicated VIP series built in small quantity. Early versions were fitted with a single .50 caliber (12.7 mm) Browning machine gun in their tails, and a XC 87B version proposed two .50 caliber (12.7 mm) fixed machine guns for the nose, operable by the pilot, though these were eventually removed. The XC 87B also designated a resurrected crash victim B 24D (42 40355) fitted with low altitude power packages and a forward fuselage extension. The extended nose earned it the name Pinocchio. Later modifications gave it a single tail and yet another type of engine packages bring it to near C 87C configuration. Other C 87 designations were the U. S. Navy designation RY and Lend Lease Liberator Cargo VII. Although only 287 C 87 and eight U. S. Navy RY variants were produced, they were still important in the Army Air Forces' airlift operations early in the war when aircraft with high altitude, long range heavy hauling abilities were in short supply. The C 87 flew in many theaters of war, including much hazardous duty in flights from Labrador to Greenland and Iceland in the North Atlantic. In the China Burma India Theater (CBI), the C 87 was used to airlift cargo and fuel over the Hump (the Himalayas) from India to China. Early in the campaign, the C 87 was the only readily available American transport that could fly over the Himalayas while heavily loaded, rather than relying on circuitous and highly dangerous routes through valleys and mountain passes, but the type was not very popular with crews: they complained of various hazards including the fuel system, engines and cockpit accessories, while the type was notorious for leaking fuel tanks and mid air fires a constant danger. Unlike the C 87, the C 109 was not built on the assembly line, but rather was converted from existing B 24 bomber production; to save weight, the glass nose, armament, turret fairings and bombardment equipment were removed. Several storage tanks were added, allowing a C 109 to carry 2,900 gal (11,000 L) of fuel weighing over
Plans originally called for 2,000 C 109s to support 10 groups of B 29s (approximately 400) in China, but the capture of the Mariana Islands provided a far more easily resupplied location for raids on mainland Japan, and the plans were greatly scaled back. Only 218 C 109s were actually converted. After the transfer of the B 29s, the C 109s were reassigned to the Air Transport Command. According to the history of the U. S. Army Air Forces in World War II, at least one squadron was assigned to the IX Troop Carrier Command in Europe to transport gasoline to advancing ground and air forces on the Continent after the Normandy invasion. However, whereas a combat loaded B 24 could safely take off with room to spare from a 6000 feet (1829 m) runway, a loaded C 109 required every foot of such a runway to break ground, and crashes on takeoff were not uncommon. The aircraft demonstrated unstable flight characteristics with all storage tanks filled, and proved very difficult to land fully loaded at airfields above 6000 feet (1829 m) MSL in elevation, such as those around Chengdu. After it was discovered that these problems could be alleviated by flying with the forward storage tank empty, this practice became fairly routine, enhancing aircrew safety at the cost of some fuel carrying capacity. Many C 109s were lost in flying the Hump airlift to China. The Singing Cowboy Gene Autry served in the Air Transport Command (in the same squadron as Barry Goldwater), and described flying the C 109 over "The Hump" as "the thrill that lasts a lifetime". B 24 bombers were also extensively used in the Pacific area after the end of World War II to transport cargo and supplies during the rebuilding of Japan, China, and the Philippines.

PB4Y-1

B-24 ұшақтары АҚШ Әскери-теңіз күштері мен АҚШ Теңіз жаяу әскерлері тарапынан Тынық мұхиты аймағында суастына қарсы күрес, кемеге қарсы патрульдеу және фотоэлектрлік барлау үшін, ал АҚШ Жағалау күзеті патрульдеу және іздеу-құтқару операциялары үшін қолданылды. Әскери-теңіз күштерінің B-24 ұшақтары PB4Y-1 деп қайта аталды, яғни Consolidated Aircraft компаниясы жасаған төртінші патрульдік бомбалаушы ұшақ. Атлантикалық мұхитта суастына қарсы күреске тағайындалған әскери PB4Y-1 және барлық Жағалау күзеті PB4Y-1 ұшақтарындағы алдыңғы мұнарасы кері тартылатын радиолокациялық мұнарамен ауыстырылды. Сонымен қатар, теңіз ұшақтарының көпшілігінде мұрын бөлігіне Erco шарлы мұнарасы орнатылды, ол шыны мұрындықты және басқа мұнара түрлерін алмастырды. Consolidated Aircraft Company PB4Y-2 Privateer – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің патрульдік бомбалаушысы, ол тікелей B-24 Liberator ұшағынан жасалған. АҚШ Әскери-теңіз күштері B-24 ұшақтарын аз өзгерістермен PB4Y-1 Liberator ретінде пайдаланған, және RAF жағалау командасы қолданатын теңіз патрульдік B-24 ұшақтарымен бірге осы типтегі патрульдік ұшақтар өте табысты болды. Толыққанды әскери конструкция тиімді деп есептелді, және Consolidated Aircraft 1943 жылы PB4Y-2 деп аталған ұзын қашықтыққа ұшатын патрульдік бомбалаушыны жасады. Privateer ұшағында салмақты азайту және төменгі және орташа патрульдік биіктікте оптималды жұмыс істеу үшін турбонаддусіз қозғалтқыштар болды, сондай-ақ ол B-24 және PB4Y-1 ұшақтарынан ұзын фюзеляжымен, жалғыз биік вертикальды стабилизаторымен (қос құйрық емес), екі жоғарғы мұнарасымен және тамшы тәрізді бүйірлік пулеметтік қоршауларымен (сыртқы түрі Consolidated өндірісіндегі PBY Catalina ұшағына ұқсас) ерекшеленді.

RAAF

Австралиялық әуе экипажы Корольдік әуе күштеріне жіберілген соғыстың барлық театрларында, оның ішінде RAF Жағалау командасымен, Таяу Шығыста және Оңтүстік-Шығыс Азия командасымен ұшты, ал кейбіреулері Оңтүстік Африка әуе күштерінің эскадрильяларында қызмет етті. 1944 жылы Ашық Шығыс әуе күштерінің (FEAF) американдық қолбасшысы, генерал Джордж К. Кенни, американдық "Азат етушілер" эскадрильяларының күш-жігерін күшейту үшін жеті ауыр бомбалаушы эскадрильясын құруды ұсынғаннан кейін, "Азат етушілер" Австралия Корольдік әуе күштерінің (RAAF) қарулануына енгізілді. АҚШ әуе күштері RAAF-қа бірқатар ұшақтарды берді, ал қалғандары АҚШ-тан Ұжымдық көмек (Lend Lease) бағдарламасы бойынша жеткізілді. Кейбір RAAF әуе экипаждары USAAF эскадрильяларына қосылғанда "Азат етушілер" ұшақтарында тәжірибе алды. 1945 жылғы тамыз айында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін жеті ұшқыш эскадрильясы, бір оқу-жаттығу бөлімі және екі арнайы мақсаттағы топ ұшақтармен жабдықталды. RAAF "Азат етушілері" Екінші дүниежүзілік соғыстың Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағында қызмет етті. Негізінен Солтүстік территориядағы, Квинсленд және Батыс Австралиядағы базалардан ұшақтар Жаңа Гвинеядағы, Борнеодағы және Голландтың Шығыс Индиясындағы жапондық бекіністеріне, кемелеріне және стратегиялық нысандарына бомбалау шабуылдарын жүргізді. Бұған қоса, No. 200-ші топтың шағын саны Достасқан барлау бюросы жүргізген жасырын операцияларды қолдауда маңызды рөл атқарды, ал басқа "Азат етушілер" VIP тасымалдау ұшақтарына айналдырылды. RAAF-қа барлығы 287 B 24D, B 24J, B 24L және B 24M ұшақтары жеткізілді, олардың 33-і жауынгерлік қимылдарда немесе апаттарда жоғалды, нәтижесінде 200-ден астам австралиялық қаза тапты. Жапонияның капитуляциясынан кейін RAAF-тың "Азат етушілері" бұрынғы соғыс тұтқындары мен басқа да қызметкерлерді Австралияға қайтаруға қатысты. "Азат етушілер" 1948 жылға дейін қызметте болды, содан кейін оларды Avro Lincolns ұшақтары алмастырды.

Қант

1944 жылдың маусым айында Qantas Empire Airways компаниясы Пертьтен Коломбоға бағытында 1943 жылдың мамыр айынан бері пайдаланылып келген PBY Catalinas көлігін толықтыру үшін екі түрлендірілген LB 30 Liberators ұшағының біріншісімен қызмет көрсетуді бастады. Үнді мұхиты арқылы өтетін Double Sunrise бағыты 3513 миль (5654 км) ұзын болды және сол кезде әлемдегі ең ұзақ үздірілмейтін әуежол бағыты еді. Liberators ұшақтары Лармонттан Коломбоның солтүстік-шығысындағы әуежайға дейін 3077 миль (4952 км) су арқылы қысқарақ бағытпен ұшты, бірақ олар жүкпен бірге 17 сағатта ұшып өте алды, ал Catalinas ұшақтарына 27 сағат қажет болды және олардың көптеген қосымша жанармазы болғандықтан жүк көлемі шектеулі болды. Бұл бағыт "Кенгуру қызметі" деп аталды және Qantas компаниясының қазіргі танымал кенгуру логотипінің алғаш рет қолданылғанын белгіледі; жолаушылар "Ең ұзақ секіріс орденінің" мүшелері екенін растайтын сертификат алды. Кейіннен Liberators ұшақтары Avro Lancastrians ұшақтарымен ауыстырылды.

SAAF

Оңтүстік Африка Әуе Күштерінің (SAAF) екі эскадрильясы да B-24 ұшақтарымен ұшқан: Италияның Фоггия қаласында орналасқан No 2 Wing SAAF құрамындағы 31 және 34 эскадрильялар. Бұл екі эскадрилья нацистік оккупацияға қарсы Польша көтерілісін қолдау мақсатында Польшаның Варшава және Краков қалаларына гуманитарлық көмек рейстері жасаған.

Luftwaffe пайдалануы

Үш B-24 ұшағы тұтқынға алынып, содан кейін Германияның KG 200 құпия операциялар бөлімі оларды пайдаланды. Бұл бөлім сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жау ұшақтарын сынап, бағалап, кейде құпия түрде қолданды. Олардың бірі 1944 жылғы 29 наурызда Италияның Венегоно қаласында тұтқынға алынған. Ол түнде Люфтваффе таңбаларымен RAF бомбалаушыларының қатарына ену миссияларында қолданылды. 1945 жылғы 6 сәуірде Хилдесхаймнен Баварияға бару кезінде, неміс зениттік артиллериясымен атып түсірілді. Апатқа ұшыраған B-24 ұшақтары 1945 жылы жасалған, толығымен эксперименталды Junkers Ju 287 V1 реактивтік бомбалаушы ұшағының алғашқы прототипі үшін қону шассилерінің көзі болды.

Румын тілінде

"Бейбіт толқын" операциясынан кейін, B-24 бомбалаушысын құтқаруға тырысып, оны жауыгерлерді даярлау үшін пайдалану туралы шешім қабылданды. Үш B-24 ұшағы табылды: "Бойлер Мейкер II", "Хонки Тонк Гал" және "Брюэри Вагон". Олардың ішінде "Бойлер Мейкер II" қалған екі ұшақтың бөліктерін пайдаланып, далада жөнделді. Алдымен бомбалаушының мөлдір мұрны металл жапқышпен ауыстырылды. Содан кейін ұшақ Брашовқа ұшырылып, Румыния әуе күштерінің бояуымен және IAR зауытында белгілерімен боялды. Ұшақ LARES әуежолдарына операциялар үшін берілді. 1944 жылғы 26 тамызда неміс авиациясының шабуылы кезінде ол жерде жойылды. Аталған полк 1944 жылға дейін Барановичиде, содан кейін Казанда орналасқан 890-шы бомбалаушы авиациялық полк болған сияқты.

Қытайда қолданылуы

308-ші бомбардировка тобының (ауыр) B-24 бомбалаушылары 1944 жылдың наурыз айында Екінші Қытай-жапон соғысы (Қытайдағы Екінші дүниежүзілік соғыс) кезінде жапондықтарға қарсы күресу үшін Он төртінші әуе күшінің ауыр бомбалаушылары ретінде шайқас алаңына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Қытайдың Ұлттық әуе күштеріне шамамен 48 B-24M ұшағын берді, олар Қытай азамат соғысы кезінде пайдаланылды. Қытай халық азаттық армиясы (ҚХАА) Қытай азамат соғысы кезінде Қытай ұлтшылдарынан екі B-24M ұшағын қолға түсіріп, 1952 жылға дейін пайдаланды.

Өндіріс

Шамамен 18 500 B-24 бірнеше нұсқада, оның ішінде Ford өндірген 4600-ден астам, өндірілді. Ол тарихтағы ең көп өндірілген бомбалаушы, ауыр бомбалаушы, көп қозғалтқышты ұшақ және американдық әскери ұшақ ретінде рекордтарды сақтайды. Өндіріс 5 зауытта жүзеге асты. Мичиган штатындағы Ypsilanti орналасқан Ford-тың Willow Run бомбалаушы зауытында ғана ең жақсы көрсеткіш бойынша сағатына бір B-24 шығарылды, бұл көрсеткіш әскерилердің ұшақты пайдалану мүмкіндігінен асып кетті. Осындай өндіріс көлеміне байланысты, B-24-ке тарихтағы басқа ұшақтарға қарағанда көбірек алюминий, ұшақ экипажы және күш жұмсалды. Consolidated компаниясының үздіксіз даму жұмыстары нәтижесінде бірнеше B-24C ұшақтары турбокомпрессорлық қозғалтқыштармен жабдықталды, бұл барлық келесі Liberator модельдерін ерекшелендіретін овал пішіндес қозғалтқыш бөлігіне (нацель) әкеп соқты. B-24D – алғашқы сериялық өндірілген модель. B-24D британ қызметінде Liberator III деп аталды. Ол 1942 жылдың басында АҚШ қызметіне қабылданды. Онда турбокомпрессорлық қозғалтқыштар және жанармай сыйымдылығы артты. Тағы үш 0,50 калибрлі (12,7 мм) пулемет қорғаныс қару-жарағын 10 пулеметке дейін жеткізді. Ең ауыр ұшақтардың бірі болғандықтан, ол толық жүктелгенде 30 тонна салмақпен британдық "ауыр" ұшақтарымен (Stirling, Lancaster, Halifax) салыстыруға болады. 1942 және 1943 жылдары B-24 ұшақтарының өндірісі таңғажайып қарқынмен өсті. Consolidated Aircraft Сан-Диегодағы зауытының көлемін үш есеге ұлғайтты және Форт-Уорттан (Техас штаты) тыс жерде үлкен жаңа зауыт салды, бұл Ford Motor Company компаниясы Ypsilanti, Michigan зауытынан жіберген құрастыру жиынтықтарын алу үшін қажет болды. Оклахома штатының Тулса қаласында Reconstruction Finance Corporation қаражатымен жаңа мемлекеттік зауыт салынды және B-24 ұшақтарын Ford бөлшектерінен құрастыру үшін Douglas Aircraft компаниясына жалға берілді; Douglas ақырында D, E, H және J модельдерінің жалпы саны 962-ін сонда құрастырды. Bell Aircraft компаниясы Атлантаның солтүстік-батысында орналасқан Мариеттаға жақын зауытта лицензия бойынша B-24 ұшақтарын жасады. 1943 жылдың ортасында жаңа зауыт жүздеген B-24 Liberator бомбалаушыларын өндірді. Ұшақ сонымен қатар Техас штатының Гранд-Прейри қаласында орналасқан North American зауытында жасалды, бірақ B-24G өндірісін 1943 жылы ғана бастады. Бұлардың ешқайсысы да шағын операциялар болған жоқ, бірақ олар Мичиган штатының Детройт қаласына жақын Уиллоу-Рандағы Ford-тың жаңа, мақсатты зауытымен салыстырғанда мардымсыз болды. 1945 жылдың 1 ақпанында жарияланған Willow Run анықтама кітабына сәйкес, Ford 1941 жылдың 18 сәуірінде Willow Run құрылысын бастады, ал алғашқы ұшақ 1942 жылдың 10 қыркүйегінде конвейерден шықты. Willow Run әлемдегі ең үлкен конвейерге ие болды. 1944 жылы ең жақсы көрсеткіш бойынша Уиллоу Ран зауыты сағатына бір B-24 және айына 650 B-24 өндірді. 1944 жылдың ортасында B-24 өндірісі бірнеше компаниялардан (оның ішінде Техастағылардан) екі үлкен зауытқа біріктірілді: Сан-Диегодағы Consolidated Aircraft Company және Мичиган штатының Детройт қаласына жақын Уиллоу-Рандағы Ford Motor Company зауыты, бұл B-24 өндірісі үшін арнайы жобаланған. YB-24/LB-30A – өндіріске дейінгі прототиптер, олардың алтауы тікелей LB-30A ретінде Ұлыбританияға сатылды. АҚШ қаражаты мен сериялық нөмірлері B-24D өндірісіне ауыстырылды. Жетіншісі (40-702) АҚШ қызметіндегі жалғыз YB-24 ретінде сынақтар үшін қалды. (Барлығы: 7) B-24 1939 жылдың 27 сәуірінде тапсырыс берілді, бұл XB-24 тапсырысынан кейін 30 күннен аз уақыт өткенде және оның аяқталмастан бұрын болды. Шағын өзгерістерге алдыңғы жиектің ойықтарын жою және мұздан тазарту аяқ киімін қосу кірді. (Барлығы: 1, YB-24-тен айналдырылған) B-24A/LB-30B 1939 жылы тапсырыс берілген, B-24A – алғашқы өндіріс үлгісі. Ұзақ қашықтықты ұшақтарды қажет етуді ескере отырып, B-24A-ға B-24-тің кез келген нұсқасы ұшпастан бұрын тапсырыс берілді. XB-24-ке қарағанда аэродинамикалық жақсартулар өнімділікті арттырды. Тоғызы көлік ретінде жасалып, Ferrying Command-ке тапсырылды; ал жиырмасы Ұлыбританияға (Lend-Lease-ке дейін) LB-30B ретінде сатылды. (Барлығы: 20 LB-30B; 9 B-24A) Liberator B Mk II/LB-30 – алғашқы жауынгерлік дайындық B-24. Модификацияларға үш фут ұзындықтағы мұрын, терең артқы фюзеляж, кеңірек артқы ұшақ, өздігінен жабылатын жанармай резервуарлары және бронь кірді. Британдық техникамен британдық ерекшеліктерге сәйкес жасалған, сондықтан B-24 эквиваленті жоқ, бірақ ол B-24C-ге ұқсас болды. Үлгі ұшағы ретінде жасалып, кейін сынақ ұшуында жоғалған бірінші ұшақты қоспағанда, қалған ұшу қарусыз аяқталды, оны британдықтар Ұлыбританияға ұшқаннан кейін орнатты. 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ соғысқа кіргеннен кейін, 75-і жеткізілім кезінде USAAF-қа тапсырылды және LB-30 белгісін қызметте қалдырды. Бұл қарусыз жеткізілді. Браунинг М2 пулеметі барлық жерде орнатылған; бір ғана пулемет мұрынға, екі бүйірдегі позицияларға және төменгі туннельге орнатылды; ал артқы бөліктегі екі пулеметтің орнына британдық 4 Браунинг пулеметтік мұнарасы, ал жоғарғы бөліктегі Boulton Paul мұнарасының орнына екі пулеметті Martin мұнарасы қойылды. Он бес Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитында, оның ішінде Индонезияның бұрынғы Голланд аймағына көмектесу үшін Яваға, ал үші Аляскаға, алтысы маусым айындағы теңіз шайқасынан кейін Мидуэй аралына жіберілді. Алты ұшақ түрлі жазабаптарда жоғалды. Жиырма үш 1943 жылы Ұлыбританияға қайтарылды. Он жетісі ASV радарымен жабдықталды және Панама каналы аймағында қолданылды. (Барлығы өндірілген: 165) XB-24B – жобаланған жылдамдыққа жетпегеннен кейін XB-24-ті жаңадан жасалған конверсия. Pratt & Whitney R-1830-33 радиальды қозғалтқыштары R-1830-41 турбокомпрессорлық радиальды қозғалтқыштармен ауыстырылды, бұл жылдамдықты арттырды. Қозғалтқыш қаптамалары турбокомпрессорларды орналастыру үшін эллипстік етіп жасалды. XB-24B-де түпнұсқадағы қозғалтқыш ойықтары болмады. Ол қайта серияландырылды. (Барлығы: 1, XB-24-тен айналдырылған) XB-24B 39-680 Consairway үшін сәнді әуе кемесіне айналдырылды, бұл оның ішіндегі жиһаздарды алып тастауды, жаңа терезелерді кесуді және жеке және ұзын орындықтармен жабдықталған бөлімдерге бөлуді қамтыды. Дыбысты оқшаулау үшін әр түрлі әрлеулер қосылды, сондай-ақ тоңазытқыш пен ыстық табақтары бар ас үй жасалды. B-24C – LB-30A-ға Ұлыбританияға жіберілген қаражаттан кейін жаңа өндіріс. XB-24B-де сынақтан өткен қозғалтқыштар жиынтығы және LB-30-дың жаңа фюзеляжы қолданылды. Артқы пулеметшінің орны Consolidated A-6 мұнарасымен жақсартылды, ол екі пулеметпен жабдықталған және гидравликалық түрде басқарылды; алдыңғы фюзеляжға Martin мұнарасы қосылды. Біреуі (#84) B-24D үшін "мұрынға үш" қару-жарағын прототип ретінде жасалды. FY қаражаты мен сериялық нөмірлер B-24A-дан ауыстырылды. (Барлығы: тоғыз) B-24D – іріктемелі өндіріс көруге алғашқы модель; 1940 жылдан 1942 жылға дейін B-24C ретінде, бірақ күштірек R-1830-43 турбокомпрессорлық қозғалтқыштармен тапсырыс берілді. D үлгісі алғашқы мысалдарында B-17E Flying Fortress және B-25 Mitchell орта бомбалаушысының кейбір ерте үлгілерінде қолданылған қашықтан басқарылатын және перископтық көру құрылғысы бар Bendix төменгі мұнарасымен жабдықталған, бірақ бұл қанағаттандырмайтын болды және 287-ші ұшақтан кейін тоқтатылды. Кейінірек жасалған ұшақтар бұрынғы қолмен басқарылатын "туннель" орнатуына, бір пулеметпен қайта оралды. Туннель пулеметі ақырында B-17E Fortress-те де қолданылған Sperry шарлы мұнарасымен ауыстырылды, бірақ фюзеляж жерге тым жақын болғандықтан Liberator үшін қайтарылатын етіп жасалды. Кейінірек жасалған B-24D ұшақтарында "жасыл үйдің" артында мұрынның екі жағында "жақ пулеметтері" орнатылды. (Барлығы: 2696: 2381 Consolidated, San Diego; 305 Consolidated, Fort Worth; 10 Douglas, Tulsa, Oklahoma). B-24E – Ford жасаған B-24D-нің шағын өзгертілген нұсқасы, R-1830-65 қозғалтқыштары қолданылды. B-24E төменгі туннель пулеметін сақтап қалды. USAAF B-24E ұшақтарын негізінен оқу үшін пайдаланды, Consolidated компаниясының Сан-Диегодағы (CO) өндірген ұшақтары да солай болды. Ford сонымен қатар Douglas және Convair Fort Worth үшін қосалқы жиынтықтарды жасады; бұл қосалқы жиынтықтар Ford жасаған B-24E-лермен бірдей болды, бірақ олар...

Approximately 18,500 B 24s were produced across a number of versions, including over 4,600 manufactured by Ford. It holds records as the world's most produced bomber, heavy bomber, multi engine aircraft, and American military aircraft in history. Production took place at 5 plants. At Ford's Ypsilanti, Michigan based Willow Run Bomber plant alone, one B 24 was being produced every 59 minutes at its peak, a rate so large that production exceeded the military's ability to use the aircraft. Such were the production numbers it has been said that more aluminum, aircrew, and effort went into the B 24 than any other aircraft in history. Continued development work by Consolidated produced a handful of transitional B 24Cs with turbocharged instead of supercharged engines. The turbocharged engines were the reason for the flattened oval shape of the nacelles that distinguished all subsequent Liberator models. The B 24D was the first mass produced series. The B 24D was the Liberator III in British service. It entered US service in early 1942. It had turbocharged engines and increased fuel capacity. Three more 0.50 caliber (12.7 mm) machine guns brought the defensive armament up to 10 machine guns. At (29.76 short tons) maximum takeoff weight, it was one of the heaviest aircraft in the world; comparable with the British "heavies", with fully loaded weights of 30 short tons for (and nearly identical to) the Stirling, the 34 short ton Lancaster and the 27 short ton Halifax. Production of B 24s increased at an astonishing rate throughout 1942 and 1943. Consolidated Aircraft tripled the size of its plant in San Diego and built a large new plant outside Fort Worth, Texas in order to receive the massive amounts of knock down kits that the Ford Motor Company shipped via truck from its Ypsilanti Michigan Facility. A new government plant was built in Tulsa, Oklahoma with Reconstruction Finance Corporation funds and leased to Douglas Aircraft for assembly of B 24s from Ford parts; Douglas ultimately built a total of 962 of the D, E, H, and J models there. Bell Aircraft built the B 24 under license at a factory near Marietta, Georgia, just northwest of Atlanta. Online by mid 1943, the new plant produced hundreds of B 24 Liberator bombers. The aircraft was also built at North American plant B in the city of Grand Prairie, Texas having only starting production of the B 24G in 1943. None of these were minor operations, but they were dwarfed by Ford's vast new purpose built factory constructed at Willow Run near Detroit, Michigan. According to the Willow Run Reference Book published 1 February 1945, Ford broke ground on Willow Run on 18 April 1941, with the first plane coming off the line on 10 September 1942. Willow Run had the largest assembly line in the world At its peak in 1944, the Willow Run plant produced one B 24 per hour and 650 B 24s per month. In mid 1944, the production of the B 24 was consolidated from several different companies (including some in Texas) to two large factories: the Consolidated Aircraft Company in San Diego and the Ford Motor Company's factory in Willow Run, near Detroit, Michigan, which had been specially designed to produce B 24s. YB 24/LB 30A Pre production prototypes, six of which were sold to the UK directly as the LB 30A. US funds and serial numbers were deferred to the B 24D production. The seventh (40 702) remained in U. S. service as the sole YB 24 for service test. (Total: 7)

B 24 Ordered on 27 April 1939, less than 30 days after the XB 24 was ordered and before its completion. Minor modifications included eliminating leading edge slots and adding de icing boots. (Total: 1, converted YB 24.) B 24A/LB 30B Ordered in 1939, the B 24A was the first production model. Due to the need for long range aircraft, the B 24A was ordered before any version of the B 24 flew. Aerodynamics improvements over the XB 24 led to better performance. Nine built as transports, transferred to Ferrying Command; while twenty were sold to the UK (before Lend Lease) as LB 30Bs. (Total: 20 LB 30B; 9 B 24A)

Liberator B Mk II/LB 30 The first combat ready B 24. The modifications included a three foot nose extension, a deeper rear fuselage, wider tailplane, self sealing fuel tanks, and armor. Built to British specifications with British equipment so there was no B 24 equivalent but it was similar to the B 24C. Except for the first aircraft which was completed as a pattern aircraft, and subsequently lost in a test flight, the rest of the run was completed without armament, which the British would fit after being flown to the UK. With the US entry into the war in December 1941, some 75 were requisitioned by the USAAF during delivery and retained the LB 30 designation in service. These were delivered unarmed. Browning M2 guns were fitted throughout; single guns were mounted in the nose, both waist positions, and the ventral tunnel; and a twin manual mount in the tail replaced the British 4 Browning tail turret, and a Martin turret with two guns replaced the Boulton Paul dorsal turret. Fifteen were sent to the south west Pacific, including some to Java to assist the Dutch East Indies, while three went to Alaska, six to Midway Island immediately after the naval battle in June. Six were lost in various accidents. Twenty three were later returned to the UK in 1943. Seventeen were fitted with ASV radar and used in the Panama Canal Zone. (Total production: 165)

XB 24B A newly funded conversion of the XB 24 after it failed to reach its projected top speed. The Pratt & Whitney R 1830 33 radials were replaced with R 1830 41 turbo supercharged radials rated at , increasing its top speed by The engine cowlings were made elliptical to accommodate the turbo superchargers. The XB 24B also lacked the original's engine slots. It was re serialed. (Total: one converted XB 24) XB 24B 39 680 was converted into a luxury airliner for Consairway which included gutting the interior, cutting new windows, and dividing the interior into compartments with individual and bench seating and two tier Pullman style sleeping berths. Trim was added for sound proofing, and a galley with refrigerator and hot plates. B 24C New production funded from deferred funds after LB 30A to the UK. Used the engine package tested in the XB 24B and the new fuselage of the LB 30. The tail air gunner position was improved by adding a hydraulically powered Consolidated A 6 turret with twin machine guns; a Martin powered dorsal turret was added to the forward fuselage. One (#84) converted to prototype the "three in nose" armament for the B 24D. FY funds and serial numbers transferred from B 24A. (Total: nine)

B 24D First to see large scale production; ordered from 1940 to 1942, as a B 24C with more powerful R 1830 43 supercharged engines. The D model was initially equipped with a remotely operated and periscopically sighted Bendix belly turret, as the first examples of the B 17E Flying Fortress and some early models of the B 25 Mitchell medium bomber had used, but this was unsatisfactory and was discontinued after the 287th aircraft. Later aircraft reverted to the earlier manually operated "tunnel" mounting with a single machine gun. The tunnel gun was eventually replaced by the Sperry ball turret, which had also been adopted by the later B 17E Fortresses, but made retractable for the Liberator as the fuselage was very close to the ground. Late B 24Ds had "cheek" guns mounted on either side of the nose, just behind the "greenhouse". (Total: 2,696: 2,381 Consolidated, San Diego; 305 Consolidated, Fort Worth; 10 Douglas, Tulsa, Oklahoma). B 24E A slight alteration of the B 24D built by Ford, using R 1830 65 engines. The B 24E retained the belly tunnel gun. The USAAF used the B 24Es primarily as trainers as were the aircraft produced by Consolidated at San Diego (CO). Ford also built sub assemblies for Douglas and Convair Fort Worth; these sub assemblies were identical to Ford built B 24Es, except that they used the same R 1830 43 radial engines as the B 24D. These sub assemblies were called KD (knock down) kits and were trucked from Willow Run to the Southwest for the final assembly. (Total: 801)

XB 24F A prototype made to test thermal de icers to replace the standard inflatable rubber "boots". (Total: one converted B 24D)

B 24G Designation for B 24D aircraft built by North American Aviation pursuant to a 1942 contract. Equipped with Sperry ball turret and three flexible machine guns in nose. (Total: 25)

B 24G 1 as B 24G but with A 6 nose turret. Most were operated by the 15th Air Force in Italy. (Total: 405)

B 24H Because of the vulnerability of the B 24 to head on attack with the earlier "greenhouse" nose, the B 24H design incorporated an electrically powered Emerson A 15 nose turret above the bombardier's position, similar to where the Frazer Nash FN5 nose turret on the Avro Lancaster was placed. Approximately 50 other airframe changes were made, including a redesigned bombardier compartment. The tail turret was given larger windows for better visibility and the Martin A 3 dorsal turret received an enlarged "high hat" dome. The waist gunner positions were enclosed with Plexiglass windows, and laterally offset to reduce interference between the waist gunners. Most H model aircraft were built by Ford at Willow Run. (Total: 3,100)

B 24J The B 24J was similar to the B 24H, but shortages of the Emerson nose turret required use of a modified, hydraulically powered Consolidated A 6 turret in most J model aircraft built at Consolidated's San Diego and Fort Worth factories. The B 24J featured an improved autopilot (type C 1) and a M 1 series bombsight. B 24H sub assemblies made by Ford and constructed by other companies and any model with a C 1 or M 1 retrofit, were all designated B 24J. The J model was the only version to be built by all five factories involved in B 24 production. (Total: 6,678)

XB 24K Developed from the B 24ST, with a single fin and rudder replacing the twin tail on the standard Liberator. AT 22 or TB 24 C 87 used for flight engineer training. RB 24L: Developed for training B 29 gunners on an identical remote gun system installed on a B 24L. TB 24L: As with the RB 24L, but with additional radar equipment. C 87 Liberator Express Transports with accommodation for 20 passengers. C 87A: VIP transports with R 1830 45 instead of 43 engines and sleeping berths for 16 passengers. C 87B: Projected armed transport with nose guns, dorsal turret, and ventral tunnel gun; not produced. C 87C: U. S. Army Air Force/Air Force designation for the RY 3. XC 109/C 109 Tankers used to ferry fuel from India to China to support early B 29 raids against Japan. XF 7 Photographic reconnaissance variant developed from the B 24D. F 7 Photographic reconnaissance variant developed from the B 24H; FO block. F 7A Photographic reconnaissance variant developed from the B 24J; three cameras in the nose and three in the bomb bay. F 7B Photographic reconnaissance variant developed from the B 24J; six cameras in the bomb bay. BQ 8 A number of worn out B 24D and B 24Js were converted as radio controlled flying bombs to attack German targets. Joseph P. Kennedy Jr. was killed in a BQ 8 during Operation Anvil.

Британдық одақтастықтың номенклатурасы және оның субварианттары

"Либератор" С Mk. I YB 24/LB 30A RAF тікелей сатып алынған ұшақ. (Барлығы: 9) Жауынгерлік қызметке жарамсыз, көліктік мақсатта қайта жабдықталған және Ұлыбритания мен Канада арасында, соның ішінде Lend-Lease бағдарламасы бойынша ұшақтарды жеткізуге қатысқан BOAC компаниясы қолданды. "Либератор" B Mk. I B 24A/LB 30B, RAF тікелей сатып алынған ұшақ. (Барлығы: 20) Жауынгерлік қызметке жарамсыз, кейбіреулері басқа мақсаттарға қайта жабдықталған. "Либератор" GR Mk. I, Mk. I жалпы барлау үшін қайта жабдықталған, суасты қайықтарына қарсы патрульдеуге арналған. Қосымша төрт алға қарай атуға арналған Hispano зеңбірегі және ASV радары, екі Yagi–Uda антеннасы және артқы фюзеляждың үстінде орналасқан төрт үлкен "stickleback" типті антенна мачталарымен жабдықталған. "Либератор" B Mk. II LB 30. Ұрысқа дайын алғашқы "Либератор". Өзгерістерге үш футқа созылған мұрын, сондай-ақ тереңдетілген артқы фюзеляж, кеңейтілген құйрық және өздігінен тығыздалатын жанар май бактері мен бронь кірді. Британдық техникамен және Boulton Paul мұнараларымен британдық талаптарға сәйкес жасалған, сондықтан B-24 эквиваленті болмаған, бірақ B-24C-ге ұқсас. Жоғарғы мұнара АҚШ-тың кез келген нұсқасына қарағанда фюзеляжда артқа қарай орналасқан және қанаттың артқы жиегімен бірқатар болған. Бірінші ұшақтан (үлгі ретінде жасалған, бірақ сынақ ұшу кезінде жоғалған) басқа, қалғандары қарусыз жасалды, оларды британдықтар Ұлыбританияда орнатты. АҚШ соғысқа кіргеннен кейін, USAAF шамамен 75 ұшақты реквизициялады, олар Consolidated LB 30 белгісімен пайдаланылды, бірақ 23-і 1943 жылы қайтарылды. (Жалпы өндіріс: 165) "Либератор" C Mk. II Mk. II көліктік ұшақ. Кейбір B Mk. II ұшақтары көліктік мақсатта қайта жабдықталды, оның ішінде біреуі Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилльдің жеке көлігі ретінде пайдаланылды, ол "Коммандо" деп аталды және кейіннен C Mk. IX стандартына, бір құйрық қанаты бар нұсқаға дейін кеңейтілді. "Либератор" B Mk. III B 24D, бір мұрындық Browning пулеметі, әр жақта екі пулемет және Handley Page Halifax ұшағында қолданылған сияқты Boulton Paul құйрық мұнарасында төрт пулеметпен жабдықталған. Мартин арқалық мұнарасы сақталды. (Барлығы: 156) "Либератор" B Mk IIIA: Mk. III америкалық жабдықтармен және қару-жарақтармен. "Либератор" GR Mk. III Mk. III RAF жағалау әскері үшін жалпы барлау, суасты қайықтарына қарсы рөлге арналған, радармен (Yagi–Uda антеннасымен) және Leigh Light жарықтандыру жүйесімен жабдықталған. "Либератор" GR Mk IIIA: GR. III америкалық жабдықтармен және қару-жарақтармен. "Либератор" B Mk. IV B 24E үшін резервтелген, пайдаланылмаған белгі. "Либератор" B Mk. V B 24D бомбалаушысы, көбірек жанар майы, бірақ азырақ броні бар, Mk. III сияқты қаруланған. "Либератор" GR Mk. V Жалпы барлау Mk. V, RAF жағалау әскері үшін суасты қайықтарына қарсы рөлге арналған, радармен (кейбіреулері мұрынның астына орнатылған) және Leigh Light жарықтандыру жүйесімен жабдықталған. Кейбіреулерінде әр қанатта төрттен сегіз ракета ұшыру құрылғысы орнатылған, ал басқаларында төменгі алдыңғы фюзеляждың екі жағында сегіз RP 3 рельсін ұстайтын қысқа қанаттар орнатылған. "Либератор" B Mk. VI B 24H бомбалаушысы, мұрындық мұнарасы және Boulton Paul құйрық мұнарасы бар, қалған қару-жарағы сақталған. "Либератор" GR Mk. VI B 24G/H/J RAF жағалау әскерінің суасты қайықтарына қарсы патрульдік ұшағы. Кейбіреулерінде қызмет кезінде жоғарғы мұнара алынып тасталды, ал ерте үлгілерде ескі жылыжай мұрнында Yagi–Uda антеннасы болды. "Либератор" C Mk. VI/C Mk. VIT Mk. VI жүк ұшағы ретінде қайта жабдықталған. "Либератор" C Mk. VII RAF C 87 көліктік ұшағы. "Либератор" B Mk. VIII RAF B 24J бомбалаушысы. "Либератор" GR Mk. VIII Mk. VIII RAF жағалау әскері үшін суасты қайықтарына қарсы патрульдік ұшағы. Кейбіреулерінде қызмет кезінде жоғарғы мұнара алынып тасталды, ал ішкі мұнарасы жартылай кіріктірілген радарлық күмбезбен ауыстырылды. "Либератор" C Mk. VIII Mk. VIII жүк ұшағы ретінде қайта жабдықталған. "Либератор" C Mk. IX RAF RY 3/C 87C көліктік ұшағы, көптеген "Либератор" нұсқаларындағы екі құйрық қанатын бір құйрық қанатымен алмастырған. Соғыстың соңында Англияда Оңтүстік-Шығыс Азияда пайдалану үшін модификацияланған RAF "Либератор" ұшақтарында сериялық нөмірдің астына "Жылан" деген жазу жазылған, осылайша оларға Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс арқылы басымдықпен жеткізілім беруге мүмкіндік берді.

Liberator C Mk. I YB 24/LB 30A RAF direct purchase aircraft. (Total: 9) Unsuitable for combat, rebuilt as transports and used by BOAC between the UK and Canada, including transferring aircrew ferrying Lend Lease aircraft. Liberator B Mk. I B 24A/LB 30B, RAF direct purchase aircraft. (Total: 20) Unsuitable for combat, some rebuilt for other roles. Liberator GR Mk. I Mk. I rebuilt as General Reconnaissance for anti submarine patrol. Fitted with belly pannier with an additional four fixed forward firing Hispano cannon and ASV radar which included two underwing Yagi–Uda antennas and four large antenna "stickleback" masts above the rear fuselage. Liberator B Mk. II LB 30. First combat ready Liberator. Modifications included a three foot nose extension as well as a deeper aft fuselage and wider tailplane and self sealing fuel tanks and armor. Built to British specifications with British equipment and Boulton Paul turrets, so there was no B 24 equivalent but similar to the B 24C. The top turret was further back on the fuselage compared to any US variant, and in line with the trailing edge of the wing. Except for the first aircraft (completed as a pattern but lost in a test flight), the rest were completed without armament, which the British fitted in the UK. With the American entry into the war, the USAAF requisitioned about 75, which it operated under Consolidated's LB 30 designation, but 23 were returned in 1943. (Total production: 165)
Liberator C Mk. II Mk. II transport. Some B Mk. IIs were rebuilt as transports, including one as the personal transport of British Prime Minister Winston Churchill, which was named 'Commando', which was later extensively rebuilt to C Mk. IX standard, with a single fin. Liberator B Mk. III B 24D with one nose Browning machine gun, two in each waist position, and four in a Boulton Paul tail turret similar to that used on the Handley Page Halifax. The Martin dorsal turret was retained. (Total: 156)
Liberator B Mk IIIA: Mk. III with American equipment and weapons. Liberator GR Mk. III Mk. III General Reconnaissance for RAF Coastal Command for anti submarine role with radar (with Yagi–Uda antenna) and Leigh Light. Liberator GR Mk IIIA: GR. III with American equipment and weapons. Liberator B Mk. IV Unused designation reserved for B 24E. Liberator B Mk. V B 24D bomber with more fuel but less armor, armed as per Mk. III. Liberator GR Mk. V General Reconnaissance Mk. V for RAF Coastal Command for anti submarine role with radar (some mounted under the nose) and Leigh Light. Some fitted with eight zero length rocket launchers, four on each wing, with others being fitted with stub wings either side of the lower forward fuselage to hold eight RP 3 rails. Liberator B Mk. VI B 24H bomber with nose turret, and Boulton Paul tail turret and retaining the rest of their armament. Liberator GR Mk. VI B 24G/H/J RAF Coastal Command anti submarine patrol. Some had top turret removed in service, and early examples had Yagi–Uda antenna on older greenhouse nose. Liberator C Mk. VI/C Mk. VIT Mk. VI converted as a cargo aircraft. Liberator C Mk. VII RAF C 87 transport. Liberator B Mk. VIII RAF B 24J bomber. Liberator GR Mk. VIII Mk. VIII for RAF Coastal Command anti submarine patrol. Some had top turret removed in service, and belly turret replaced with semi recessed radar dome. Liberator C Mk. VIII Mk. VIII converted as a cargo aircraft. Liberator C Mk. IX RAF RY 3/C 87C transport with a single fin replacing the twin fins on most Liberator versions. Late in the war RAF Liberator aircraft modified in England for use in South East Asia had the suffix "Snake" stenciled below the serial number to give them priority delivery through the Mediterranean and the Middle East.

БАҚ-тағы көрнекті рөлдері

"Бір қарғыс арал екіншісінен кейін" (1946) кітабында Жетінші әуе күшінің 7-ші бомбалаушы командасының ресми тарихы жазылған. Онда Орта Тынық мұхитындағы B-24 операциялары сипатталған. Жетінші әуе күшінің B-24 ұшақтары Жапон аралдарына бомба тастаған алғашқы B-24 ұшақтары болды. Авторлар Кассиус Маллен мен Бетти Байрон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа театрында 25 миссиялық жауынгерлік турнеді аяқтаған алғашқы американдық ауыр бомбалаушы экипажының тарихын жазды. "Беллдің алдында" (2015) кітабы капитан Роберт Шеннон мен оның ұшағының тарихын баяндайды, олар жауынгерлік турнесін аяқтағаннан кейін 1943 жылдың 3 мамырында Вашингтонға қайтып бара жатқан генерал-лейтенант Фрэнк Максвелл Эндрюспен бірге апатқа ұшырады. Лора Хилленбрандтың "Бұзылмай қалған: Екінші дүниежүзілік соғыстағы аман қалу, төзімділік және құтқарылу тарихы" (2010) кітабы B-24D бомбалаушысы Луи Замперинидің тағдырын айтады. Ол Тынық мұхитында ұшағы құлағаннан кейін, 47 күн теңізде адасқаннан және содан кейін Жапон әскери тұтқыны лагерьлерінде екі жылдан астам уақыт өткізгеннен кейін қалай аман қалғанын көрсетеді. Томас Л. Уолштің "Дамнянки: Екінші дүниежүзілік соғыстағы трагедия мен аман қалу тарихы" (2009) 1944 жылы Ирландияның батыс жағалауынан құлаған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің PB4Y 1 (B-24 Liberator) су асты кемесі патрульдік бомбалаушысының тарихын айтады. Он экипаждың бесеуі Солтүстік Атлантикадағы қызыл дауылда 33 сағат бойы аман қалды, содан кейін Ирландияның Галвей графтығындағы Клифден қаласының жағасына иеленіп келді. "Лаконияның батуы" ("The Sinking of the Laconia") 1941 жылы "Лакония" оқиғасын және "U-156" кемесін батыруға тырысқан B-24 ұшағының іс-қимылын көрсетеді. "Shady Lady: Mission Accomplished, Running on Empty" (2012) АҚШ Әуе күштерінің B-24D "Shady Lady" ұшағы туралы шындықты баяндайды. Бұл 1943 жылдың 13 тамызында, жұма күні Дарвиннен (Австралия) ұшып, Борнеодағы Баликпапандағы жапон мұнай өңдеу зауытын бомбалауға аттанған 11 ұшақтың бірі болды, қашықтығы 1300 мильден асты. Бұл сол уақытқа дейін су үстінен жасалған ең ұзақ бомбалау миссиясы еді.