Кіріспе
Америкада туған зерттеуші, жазушы және саудагер Александр Генри "Ұлы", француз тілінде: Александр Генри Ле Вьё (тамыз 1739 – 4 сәуір 1824) – Америкада туған зерттеуші, автор, саудагер, Жаңа Францияның жаулануынан кейін Квебекке қоныс аударған, Солтүстік-Батыс компаниясының серіктесі және Бобр клубының негіздеуші мүшесі және төраға орынбасары болды. 1763 жылдан 1764 жылға дейін ол оны бауыры ретінде қабылдаған оджибве тайпасының Ваватамымен бірге өмір сүрді және аң аулады. "Мысықтай көп өмір сүрген" десе, ол оджибве тайпасымен өткен уақыты мен одан кейінгі саяхаттарын "1760 және 1776 жылдар аралығында Канада мен Үндістан территорияларындағы саяхаттар мен оқиғалар" (1809 жылы Нью-Йорк қаласында жарияланған) атты кітабында баяндады және оны досы сэр Джозеф Банкске арнады. Бұл кітап – оқиғалардың классикасы және сол кездегі жергілікті халықтардың өмірінің ең жақсы сипаттамаларының бірі. "Оңай және беделді" әңгімешіл Генри 1776 жылы Лондондағы Корольдік қоғамға және Версальдегі королева Мария Антуанеттаға саяхаттары туралы есеп беруге шақырылды. 1780 жылдары Генри Джон Джейкоб Асторды Солтүстік Американың тері саудасына таныстырды; кейіннен Астор Монреальге Генриге жыл сайын келіп қонақ болып тұратын.
Alexander Henry 'The Elder', in French: Alexandre Henri Le Vieux (August 1739 – 4 April 1824) was an American born explorer, author, merchant who settled in Quebec following the Conquest of New France and was a partner in the North West Company and a founding member and vice chairman of the Beaver Club. From 1763 to 1764, he lived and hunted with Wawatam of the Ojibwe, who had adopted him as a brother. "Blessed with as many lives as a cat", he recounted his time with the Ojibwe and subsequent explorations in his Travels and Adventures in Canada and the Indian Territories between the years 1760 and 1776 (published in New York City in 1809), which he dedicated to his friend Sir Joseph Banks. The book is considered an adventure classic and one of the best descriptions of Native Indian life at this time. An "easy and dignified" raconteur, in 1776 Henry was invited to give an account of his journeys at the Royal Society in London and at Versailles to Queen Marie Antoinette. In the 1780s, Henry introduced John Jacob Astor into the North American fur trade; subsequently, Astor would stay as Henry's guest during his annual visits to Montreal.
Ерте өмір
Александр Генри Нью-Брансуикте, Нью-Джерсиде Мэтью Генриге туысқан білімді саудагер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Англиядан, ал анасы Уэльстен болған. Ол Джон Генридің (1766 жылы қайтыс болған) үлкен ұлы, ал оның әкесі Александр Генри (1744 жылы қайтыс болған) Англияның батысынан Британдық Солтүстік Америкаға байлық іздеу үшін көшіп келген. Ол жақсы білім алып, кейін саудада тәжірибе жинады. Генри жиырма жасынан бастап Нью-Йорк штатының Олбани қаласында саудагер болып жұмыс істеді. Француз және үндістер соғысы (Жеті жылдық соғыстың Солтүстік Америка майданы) кезінде ағылшын армиясын жабдықтап, қауіпті, бірақ табысты өмір сүрді. 1760 жылы Вулфтың Абрахам жазығындағы шайқаста жеңіске жеткеннен кейін Генриге үш жүктелген жабдықтау кемесі тапсырылды, олар Лорд Амхерсттің Онтарио көлі арқылы Монреальге қарай жылжуына ілесіп жүрді. 1760 жылы Генри Милуоки аймағына келген алғашқы британдық азамат болды. 1761 жылдың басында Лес-Седреде Генри бұрынғы тері саудагері Жан-Батист Ледукпен танысты, ол оған Мичилимакинак және Супериор көлі маңында сауданың мол мүмкіндіктерін көрсетті. Сол көктемде Монреальде ол Томас Гейджтен тері саудасына рұқсат алды, ол бұл рұқсат алған екінші британдық азамат (бірнеше күн бұрын). Генри "осылайша британдықтардың кәсібіне есік ашылған жаңа нарықты пайдалануға тырысып, мен көптеген тауарлар сатып алдым" деп жазды және Оттава өзенімен Мичилимакинак бекінісіне аттанды. Ол "осы саудамен мүлдем таныс болмағандықтан", Канадада болғанда тәжірибелі саяхатшы Этьен Чарльз Кампионды жалдады.
Мичилимакинац пен оджибвелер
1761 жылы батысқа қарай сапар шегіп бара жатқанда Генриге кездескен үндістер француздарға берік адал болған ожибвелердің арасында өмірін қауіпке тігуге болмайтынын бірнеше рет ескертті. Генри ескертулерді қабылдағанда, кері қайту үшін жеткілікті жабдығы болмады. Ол өзін саяхатшы ретінде көрсетіп, Кампионды меншік иесі деп таныстырды. Бірақ ешкім де алданбады. Мичилимакинаққа ожибвелердің арасына келгенде Генридің төңірегінде "бір қолында томахок, екіншісінде шабуылға арналған пышақ бар" алпыс жауынгер жиналды. Ұзын бойлы соғыс басшысы Михневейна британдықтар француздарды жеңгенін, бірақ ожибвелерді бағындыра алмағанын еске салды. Жаңа Францияны басып алғаннан кейін британдықтар француздардың үндістермен жасаған одағымен бейбітшілік орнатуды ұмытып кетті. Генри өзінің барлық дипломатиялық шеберлігін қолданып, Минневе олардың жеріне батыл кіргені үшін Генриге таң қалғанын айтқанға дейін "іштей үрейлі күткен азапты" көтерді. Ол Генри соғыс бастау ниетімен келмегендіктен, олардың арасында "қайғысыз ұйықтауға" болатынын мәлімдеді. 1761-62 жылдардың қысында кішігірім ожибве басшысы Ваватам Генриді ағайын ретінде қабылдады. Генри ожибвелерді "бейбіт", "салауатты", "мейірімді" және "сенімді" деп сипаттап, оларға "үлкен және терең құрметпен" қарағанын айтты. Бірнеше күннен кейін Генриге тағы да қауіп төнгенде Ваватам оны құтқарып, түнімен Маккинак аралындағы Бас Сүйек Үңгірінде жасырды. Ол Ваватам мен оның отбасымен шамамен бір жыл өмір сүрді және оларды Мичиганның төменгі бөлігіндегі аң аулау және балық аулау жерлеріне маусымдық көші-қондарында еріп жүрді. Генридің 1763-64 жылдардың қысында бастан кешкендері, оның естеліктерінде баяндалған, тері саудасы дәуіріндегі үндістердің өмірі туралы құнды бірінші дереккөз болып табылады. Олар 1764 жылдың көктемінде Мичилимакинаққа оралып, терілерін саудаластырды, бірақ Сагинау шығанағында тұратын кейбір ожибвелер Генриді өлтіруді жоспарлады, ал Ваватам оған Кадоттың қорғанысын іздеу үшін Саулт-Сен-Мариге баруға рұқсат берді. Ол әлі де қауіпсіз емес еді, өйткені тағы бір ожибве басшысы Маджкевисс оны өлтіру ниетімен жауынгерлерімен бірге соңынан қуды. Біраз уақыттан кейін сэр Уильям Джонсон Форт-Ниагарада бейбітшілік конференциясын өткізді, оған Генри мен ожибвелер қатысты. Мичилимакинаққа оралып, мүлкін қайтарып алуға асыққан Генри полковник Джон Брэдстриттің Ниагарадан Детройтке дейінгі жорығына қатысты, содан кейін 1764 жылдың қыркүйегінде Мичилимакинақты қайта басып алған капитан Уильям Говардтың әскерімен бірге барды.
Жоғары көл және Канаданың солтүстік-батысы
1765 жылы Генри Супериор көлі аймағында сауда жасауға лицензия алды. Ол жерде ол шекарашы Роберт Роджерспен де байланысқа түсті, бірақ Генри Роджерстің оған көрсеткен қызметтері үшін ешқашан төлемегенін мәлімдеді. 1767-68 жылдары ол Мичипикотен өзенінде қыстады және Глостер герцогы сэр Уильям Джонсонмен және басқалармен серіктестік құрып, Супериор көлінің жағалауындағы мыс кенінен табылған күмісті өндіру үшін компания құрды. 1775 жылы Генри Супериор көлінің солтүстік-батысына зерттеу сапары үшін төрт үлкен және он екі кішкентай каноэ алды. Генри, Кадот, Питер Понд және Фробишер ағайындылары – Томас пен Джозеф Хадсон шығанағы компаниясына қарсы күресті бастады. Олардың қырық адамнан тұратын тобы Камберленд үйінде тоқтады, содан кейін Саскачеван өзенінің солтүстігіндегі алғашқы сауда бекетін Амиск көлінде салды. 1776 жылы Генри Саскачеван өзені бойымен Форт-а-ла-Корнеге жаяу жолға шықты, өзінің құмарлығын қанағаттандырып, Ассинибоиндерден бірқатар терілер алды. Одан кейін ол Чипвиандардан Черчилль өзеніне жасаған саяхатынан 12 000 қосымша бобёр терісін сатып алды, ал оның кейбір жүктәрін Гудзон шығанағы компаниясының өкілі Роберт Лонгмур күштеп алып қойды. Генри Монреальға оралып, губернатор Гаи Карлтонға батыс аймақтарды көрсететін үлкен картаны тапсырды.
Англия мен Франция
Генридің қиялы Солтүстік-Батыс аумақтарының мол әлеуетіне толып, ол 1776 жылдың күзінде «Гадсон шығанағы компаниясы» үшін ұсыныспен Англияға аттанды. Генри, Лук де ла Корнеден ағасы Иосиф Мари де Ла Корне де Шаптес абысына жазған таныстыру хатын алып, Францияға барды, онда оны «өте жылы қабылдады». Абының ықпалымен Генри француз сарайында Мари Антуанеттамен кездесті. Ол шебер әңгімеші болғанымен, достарын оңай жеңіп алуға үйренгенімен, Генриге жас патшайым мен оның сарайынан тек үстемдік пен салқындықтан басқа ештеңе көрсетілмегені өмірінің соңына дейін зор қайғы әкелді. Генри 1777 жылы Жан Батист Блондомен серіктестік құрып, Британдық Солтүстік Америкаға оралды және Мичипикотен өзені мен Саулт-Сен-Мариде сауда жасады; ол осы уақыттың бәрінде ескі досы Кадомен тығыз байланыста болды. 1778 мен 1781 жылдар аралығында ол Англияға үш рет сапар шекті және сэр Джозеф Бэнкс пен Дэниел Соландермен достық қарым-қатынас орнатты. Соңғы сапарында Англияға барған Генри, Банкс пен Соландермен Сохо алаңындағы Банкс резиденциясында осы мүмкіндікті талқылағаннан кейін, Тынық мұхитына құрлық арқылы өту жолын табу экспедициясының толық жоспарын Банкске тапсырды. Олар капитан Куктың жақындағы зерттеулерін қарастырғанда, бұл мүмкін болғандай көрінді, бірақ Кук қателік жіберді, сондықтан жоспарланған экспедициядан ештеңе шықпады.
Монреаль, қытайлық тері саудасы және Куяхога сатып алу
Генри 1781 жылдан бастап Монреальде жалпы саудагер ретінде қоныстанып, танымал атын шығарды. Ол әлі де тері саудасына берілген болатын, кейде Детройтқа немесе Мичилимакинаққа сапарлар жасады, әсіресе Америка революциясы аяқталғаннан кейін ауыр шығынға ұшыраған кезде соңғысына жиі барып тұрды. 1785 жылы Генри тағы он жеті белгілі тері саудагерімен бірге Монреальдегі Бобер клубын құруға қатысты. 1780-ші жылдардың ортасында Генри Нью-Йорктегі досы Уильям Эдгарды (1736–1820) Қытаймен тері саудасына кіруге ынталандырды. Тынық мұхитының жағалауындағы мүмкіндіктерге қызығушылық танытқан Генри өзінің "сүйікті жоспарым" деп атаған идеяларын Нью-Йорк саудагері Джон Джейкоб Асторға жеткізді. Ол Асторды Канада саудасына таныстырды және Астор Генридің Монреальге жыл сайынғы сапарлары кезінде оның қонағы болды. 1790 жылдары Генри мен Астор Саймон МакТавиш пен Солтүстік-Батыс компаниясына Қытайға тері тасымалдарын ұйымдастыруға көмектесті. 1792 жылы Джон Форсайт, Джейкоб Джордан және Александр Эллис арасындағы тері сауда серіктестігі Генри мен Питер Пондты Солтүстік-Батыс компаниясына қарсы шығуға шақыруға тырысты. 1790 жылдары Генри мен тағы бір жақын досы Джон Аскин Огайодағы жерге салым салуға қызығушылық танытты. Олардың "Куяхога сатып алуы" деп белгілі бір кәсібі, Солтүстік-Батыс үнді соғысының соңында жер сатып алынған Огайо үндістері Гринвилл келісімінде жер талаптарын ұсынудан бас тартқандықтан сәтсіз аяқталды. Генри мен оның серіктестері алған құжаттар жарамсыз деп танылды, бұл Генридің "Біз кем дегенде бір миллион долларлық байлығымыздан айырылдық" деп ренжуіне себеп болды.
Монреальдегі кейінгі жылдары
1792 жылы Генри және оның сіңілі ұлы Александр Генри кіші алты жылға Солтүстік-Батыс компаниясының бір үлесін алды. 1796 жылы ол өз үлесін Уильям Холлоуэллге (1771–1838) сатты, бірақ саудагерлерден тері сатып алып, Англияға экспорттауын жалғастырды. 1801 жылы оның сақтандырылмаған жүк тасымалының бірі француздарға түсіп, ол ауыр қаржылық қиындыққа тап болды. Әулетін жақсарту үшін Генри Уильям Линдсеймен серіктестік құрып, комиссиялық саудагер және аукционшы болды. Денсаулығы нашар болғандықтан, ол қанағаттандырмайтын жұмысты жақсылыққа айналдыруға тырысты. Осындай жағдайларға қарамастан, Генри Монреальдің саудалық қоғамында беделді орынды сақтап қалды. Ол милицияда капитан, ал 1794 жылдан 1821 жылға дейін бейбіт судья болып қызмет етті. Үйінде жетекші саудагерлерді жомарттықпен күтіп, үнемі петициялар мен меморандумдарға қол қойып, кештерге қатысты. Ол 1807 жылы қайта жандандырылған Бобер клубында өте белсенді болды, ол клубтың ең үлкен мүшесі және құрылғанда төрағаның орынбасары болды. 1806 жылы Монреальдегі Нельсон бағанасын салуға қаржылай үлкен көмек көрсетті. 1812 жылы ол Монреаль ауданында сауда шебері және Корольдің аукционшысы болып тағайындалды, ол өзінің сіңілі ұлы Норман Бетунмен серіктестік құрды, ол онымен 14 Rue Saint Urbain мекенжайында бірге тұрды. Ол ескі достарымен жақын байланыста болды, ал Генридің әзілдеуін ұнатқан Айзек Тодд, Генри мен Макгиллге жақын болу үшін туған Ирландиясынан Монреальге қайта оралды. 1809 жылы Генри Аскинге: «Біз төрт ескі дос (Джеймс Макгилл, Исаак Тодд, Джозеф Фробишер және өзім) тіріміз, ал жаңа Солтүстік-Батыс компаниясының барлық мүшелері біздің заманымызда тумаған жастар мен жаңадан келгендер, олар бұрынғылардан гөрі үнді саудасын жақсы біледі деп есептейді», - деп жазды. Өзінің қызықты өткенін қайта баяндау үшін ол сол жылы Нью-Йоркте жарық көрген өмірбаямын жазып, оны ағылшын досы сэр Джозеф Бэнкске арнады. «1760 және 1776 жылдар аралығында Канада мен Үндістан аумақтарындағы саяхаттар мен оқиғалар». 1785 жылы Монреальдегі қоғамға оралғаннан кейін ол Джулия Калкатт Китсонға (1756–1835) үйленді, ол «өте күшті әйел» болды. 1798 жылы Нью-Йорктің Олбани қаласында ол Уильям Холлоуэллге (1771–1838) үйленді, ол Генриден сол жылы Солтүстік-Батыс компаниясына серіктестік үлесін сатып алған еді. Олардың қызы Элизабет Монреальдің деканы Джон Бетунға тұрмысқа шықты. Генридің келіні Мэри Китсон, корольдік атқыштар корпусының лейтенанты Сэмюэл Кейтстің ағасы Джон Кейтске үйленді, оның әйелі (Мэри Такер) Джордж Китсонның әпкесі болды. Генридің келіні Джордж Китсон (1779–1832) Энн Такерге үйленді және Норман Китсонды қоса алғанда бірнеше баланың әкесі болды. Олардың қызы Маргарет Генридің кейінірек өміріндегі серіктесі Норман Бетунға (1789–1848), дін қызметкері Джон Бетунның ұлына тұрмысқа шықты. Тағы бір ұлы Уильям Генри Китсон бас судья сэр Уильям Коллис Мередиттің әпкесіне үйленді. Мередиттің Монреальдегі бұрынғы серіктесі Страчан Бетун Джордж Китсонның әпкесі Марта (Генри) Холлоуэллдің немересі болды. Джулия Генри (1780 ж.т.), үйленбеген. Уильям Генри (1784–1864) Солтүстік-Батыс компаниясының тері саудагері, кейін Монреальде геодезист және инженер-құрылысшы болды. Ол түрлі индейлермен болған жанжалдарда алған пышақ жараларынан бірнеше жаралы болды, ал Роки тауларында үнділік оны құтқарып алғанға дейін гризли аюдан бас терісі жыртылды. Джон Генри (1786–1787) нәресте кезінде қайтыс болды. Оның құдалары Солтүстік-Батыс компаниясының ең алғашқы және танымал серіктестерінің әйелдері, миссис Айзек Тодд және миссис Джон Грегори болды.