Кіріспе

Форт-Ванкувер – 19 ғасырда 1824–1825 жылдары қыста салынған тері сауда бекеті. Лондондық «Хадсон шығанағы» компаниясы оны компанияның ішкі тері саудасының бас кеңсесі ретінде құрды. 1820 жылдардың басында барлық NWC мүліктерінің толық қайта ұйымдастырылуы, енді толығымен HBC басқаруында, сэр Джордж Симпсонның тікелей бақылауында болды. Жаңадан құрылған Колумбия округіне Колумбия өзенінің сағасындағы Форт-Джорж бекетінен гөрі лайықты бас кеңсе қажет еді. Симпсон Форт-Ванкувердің құрылуына зор үлес қосты. Орегон шекарасы туралы даудың кез келген шешімі Колумбия өзені бойында шекараның орналасуын бекітетінін ескере отырып, HBC-нің позициясын пайдаланып, Симпсон Уиламет өзенінің сағасына қарама-қарсы жерді таңдады. Бұл кең жазық ашық және құнарлы дала болды, су тасқынының қаупінен тыс жерде орналасқан және Колумбия өзеніне оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Қалпақ саудасы операциялары

XIX ғасырдың басында Еуропадан түкке негізделген маталарға деген сұраныс артып, HBC компаниясы Солтүстік Америкадағы түк саудасын Тынық мұхитының солтүстік-батысына қарай кеңейтуге мәжбүр болды. Форт-Ванкувер салынғанға дейін, HBC-нің батысқа қарайғы ең ірі бекінісі қазіргі Онтарио штатындағы Форт-Уильям болды, оны компания NWC компаниясымен бірігіп алған. Форт-Ванкувер құрылғаннан бастап Колумбия округіндегі HBC компаниясының түк саудасының аймақтық бас штабы болды. Оның басқаруындағы аумақ шығыстағы Роки тауларынан бастап батыстағы Тынық мұхитына дейін, солтүстіктегі Ситкадан оңтүстіктегі Сан-Францискоға дейін созылды. Түк аулаушылар қыс бойы жинаған түктерін фортқа әкеліп, компанияның несиесіне саудаласатын. Компания кеңсесінің қызметкерлері берген несиелерді форттың сауда дүкендерінен тауар алуға қолдануға болатын. Колумбия округінің түктерi HBC-нің кішігірім бекеттерінен Форт-Ванкуверге құрлықпен немесе Колумбия өзені арқылы сумен жеткізілді. Компания қызметкерлері түктерді сұрыптап, тізімдегеннен кейін, оларды форттың қабырғаларының ішінде орналасқан, екі қабатты үлкен ғимараттың табалдырығындағы түк қоймасына кептіруге іліп қоятын. Кептірілгеннен кейін, түктер араластырылып, салмақтап түйіндерге бөлініп, жәндіктерден сақтау үшін темекі жапырақтарымен оралатын. 270 фунт салмақты түк түйіндері үлкен преске салынып, елкі немесе аю терісіне оралып, тері бағаждары жасалатын. Содан кейін 270 фунт салмақты үлкен бағаждар Колумбия өзені арқылы кемелерге тиеліп, HBC сауда жолдары арқылы Лондонға жіберілетін. Түктер Лондонның тоқыма өндірушілеріне аукционда сатылатын. Ең көп сұраныс шапқыштарға болды, олар танымал құндыз терінен жасалған шляпалар шығаратын.

Қызметкерлер

Форт-Ванкувер өзінің көп бөлігінде Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы үндістерден басқа ең ірі елді мекен болды. Форт және оның төңірегіндегі халықтың көп бөлігі француз канадалықтары, метистер және канака гавайлықтарынан тұрды; сонымен қатар ағылшындар, шотландтар, ирландтар және ирокездер мен крилер сияқты түрлі үндістер де болды. Фортта қолданылатын тіл – канадалық француз тілі, ал компанияның құжаттары мен ресми жазбалары ағылшын тілінде сақталды. Дегенмен, айналағы қауымдастықпен сауда және қарым-қатынас Чинук жаргонында жүргізілді, ол чинук, нутка, чехалис, ағылшын, француз, гавай және басқа да тілдердің қосындысынан құралған. 1846 жылы Форт-Ванкувердегі барлық қызметкерлерді қамтитын сараптама мәдени және материалдық тұрғыдан алуан түрлі халықты көрсетті. Айта кетейік, Гебрид, Оркней және Шетланд аралдарынан келген қызметкерлердің саны 57 адамды құрады. Бұл Англия мен материктік Шотландиядан келген жұмысшылардың жалпы санымен бірдей. Жоғарғы Канада, Төменгі Канада және Руперт жерінен жалдаған адамдардың саны барлығы 91 адамды құрады. Бұл адамдар ағылшын, француз канадалықтары, метистер, ирокездер, крилер және басқа да мәдениеттерден шыққан. Бірақ ең маңыздысы, сол жылы канака гавайлықтарының саны 154 адамға жетіп, форттың барлық халқының 43% құрады. Бас директор доктор Джон Маклауглин алғашқы менеджер болды және 1824 жылдан 1845 жылға дейін, шамамен 22 жыл осы лауазымды иеленді. Маклауглин британдық азаматтарға Жоғарғы Канаданың заңдарын қолданды, жергілікті халықпен бейбітшілікті сақтап, американдық қоныс аударушылармен де заң мен тәртіпті орнатуға тырысты. Кейіннен Маклауглин американдықтарға Колумбия өзенінің оңтүстігіне қоныстануға рұхсат бергені үшін Орегонның әкесі деп жарияланды. Компанияның тілегіне қайшы, ол батысқа бет алған американдық қоныс аударушыларға айтарлықтай көмек көрсетті. 1846 жылы ол компанияны тастап, Уилламет аңғарында Орегон-Сити қаласын құруға кірісті. Джеймс Дуглас он тоғыз жыл Форт-Ванкуверде қызмет етті, 1834 жылға дейін кеңсе кезшісі болып жұмыс істеді, содан кейін бас саудагер дәрежесіне көтерілді. 1838 жылдың қазан айынан 1839 жылдың қараша айына дейін Маклауглин Еуропаға демалысқа кеткен кезде бас саудагер Дуглас басшылық етті. 1839 жылдың қараша айында Дуглас бас директор дәрежесіне көтерілді. Дуглас басқа да уақытша тапсырмаларды орындады, 1841 жылы Калифорниядағы Ерба-Буэна (Сан-Франциско) қаласында HBC сауда бекетін құрды және 1843 жылы Форт-Викторияны құрды, бірақ 1839 жылдан 1845 жылға дейін Форт-Ванкуверде әдетте екі бас директор болды, Маклауглин басшылық етсе, Дуглас оның орынбасары болды.

Ауыл шаруашылығы өндірісі

Форт құрылған кезде губернатор Джордж Симпсон азық-түлікті тасымалдау қымбат болғандықтан, форттың өзін-өзі қамтамасыз етуін қалаған. Форт қызметкерлері кеме апаттары мен басқа да апаттардың қауіпті салдарынан сақтану үшін форт қоймаларында бір жылға арналған қосымша азық-түлік сақтап отырды. Форт-Ванкувер ақырында азық-түліктің артық өнімін шығара бастады, оның бір бөлігі Колумбия департаментіндегі басқа HBC бекеттерін қамтамасыз етуге жұмсалды. Форт төңірегіндегі аймақ "La Jolie Prairie" (әдемі дала) немесе "Belle Vue Point" (көркем көрініс) деп белгілі болды. Уақыт өте келе Форт-Ванкувер тері саудасынан өзге де экономикалық салаларды дамытып, HBC шаруашылықтарынан ауыл шаруашылығы өнімдерін, сондай-ақ шабақ, ағаш және басқа да тауарларды экспорттауға көшті. Ол осы экспорт үшін Ресей Америкасы, Гавай Корольдігі және Мексика Калифорниясында сауда нарықтарын құрды. HBC мұндай сауданы жеңілдету үшін Ситка, Гонолулу және Ерба Буэна (Сан-Франциско) қалаларында өкілдіктер ашты.

Экспресс

Форт-Ванкувер ішінара Йорк фабрикасы экспресі арқылы жабдықталды. Бұл маршрут бұрын Солтүстік-Батыс компаниясы Форт-Джорджтан Супериор көліндегі Форт-Уильямға дейін пайдаланған жолдан бастау алды. Әр көктемде екі бригада жіберілетін: біреуі Форт-Ванкуверден, екіншісі Йорк фабрикасынан. Әдеттегі бригадаға қырықтан жеңілуге дейін жетпіс бес адам кіретін. Бұл адамдар маршрут бойындағы HBC бекеттері мен қызметкерлеріне жабдықтар, терілер және хат-хабарларды қайықпен, атпен және арқалықпен тасыды. Йорк фабрикасында сақталған терілер Лондонға жыл сайынғы тері аукционында сатылатын. Жол бойындағы үндістерге сарқырамалар мен өтілмейтін тасқындардың айналысын жеңілдету үшін көбінесе сауда тауарларымен төленетін.

Америкалықтар

Америкалықтар Орегон аймағы деп атаған жердің көп бөлігіндегі тері саудасын бақылаған ХБК бұрын қоныстануға қарсы болған, себебі ол табысты тері саудасына кедергі келтірді. Алайда 1838 жылға қарай американдық қоныс аударушылар Роки таулары арқылы келіп, олардың саны әр жыл сайын артты. Көптеген адамдар Миссури штатының Сент-Луис қаласынан шығып, Орегон жолы деп аталатын тік, бірақ қиын жолмен сапарлады. Көптеген қоныс аударушылар үшін бекініс Орегон жолындағы соңғы тоқтау болды, онда олар жаңа жерлерін игеруге кіріспес бұрын қажетті жабдықтарды алатын. 1843 жылғы Ұлы көші-қон кезінде Орегон жолы арқылы шамамен 700-ден 1000-ға дейін американдық қоныс аударушы келді.

Ұлыбританияның жауабы

1840 жылы Ресейлік-Америкалық компаниямен (RAC) HBC келісіміне қол қою HBC-ді 1840 жылы Pugets Sound Agricultural Company атты ауыл шаруашылығы еншілес компаниясын құруға итермеледі. Алта-Калифорнияда қой мен ірі қара мал сатып алынып, Форт-Нискуллиде өсірілді. Форт-Коулицте егілген және өсірілген ауыл шаруашылығы өнімдері Форт-Ванкуверде өндірілген азық-түлікпен бірге Ресей Америкасына экспортталды. Вилламет аңғарында тұратын зейнеткер HBC жұмысшыларын, діни қызметкерлер Франсуа Норберт Бланше және Модесте Демерс арқылы ауыл шаруашылығымен айналысуға тарту әрекеттері бірде-бір фермерді Каулиц фермаларының маңына көндіре алмады. Шотландиядан қосымша жұмысшыларды тарту жоспарланған, бірақ ол да сәтті болмады. PSAC үшін алғашқы отарлаушылардың жалғыз табысты көзі Қызыл өзен колониясы болды. 1839 жылы қарашада сэр Джордж Симпсон Дункан Финлейсонға PSAC-ті отарлаушыларға насихаттауды бастауды тапсырды. Кейін Джеймс Синклер Финлейсонмен PSAC келісіміне қол қойған қоныс аударушы отбасыларды Форт-Ванкуверге басшылық ету үшін тағайындалды. Олар 1841 жылдың маусым айында Форт-Гарриден (қазіргі Виннипег) 23 отбасыдан тұратын 121 адаммен жолға шықты. Форт-Ванкуверге келгенде, олар 21 отбасыдан, барлығы 116 адамнан тұрды. Олардың он төртеуі Форт-Нискуллиге, ал қалған жеті отбасы Форт-Коулицке жіберілді.

Орегон келісім-шарты

1846 жылы қол қойылған Орегон келісімшарты Канада мен АҚШ шекарасын 49-шы солтүстік параллель бойынша белгілеп, Форт-Ванкуверді АҚШ аумағына қосты. Келісімшарт HBC компаниясына қызметін жалғастыруға және Хуан-де-Фука бұғазы, Пьюджет шығанағы және Колумбия өзенімен еркін жүзуге мүмкіндік бергенімен, компанияның қызметі бұл келісімшарттың нәтижесінде тоқтатылып, пайдасыздыққа ұшырады және көп ұзамай жабылды.

Қалпына келтіру

АҚШ тарихындағы маңыздылығы себепті, осы орны сақтап қалу жоспары жасалды. Форт-Ванкувер 1948 жылғы 19 маусымда АҚШ ұлттық ескерткіші деп жарияланды және 1961 жылғы 30 маусымда Форт-Ванкувер ұлттық тарихи орны деп қайта аталып, мәртебесі өзгертілді. 1996 жылы бұл мәселе одан әрі дамытылды, форт төңірегіндегі Канака ауылы, Колумбия казармасы және өзен жағалауын қамтитын аудан Ұлттық саябақтар қызметі күтіп ұстайтын Ванкувер ұлттық тарихи қорығы болып құрылды. Фортты аралап көруге болады. Жаңартылған Форт-Ванкувердегі ең танымал ғимараттарға қатты нан пісіру әдістері көрсетілетін нан пісіру үйі, темірші шеберханасы, ағаш өңдеу шеберханасы және оның ағаш өңдеу құралдарының жиынтығы, сондай-ақ күнделікті тамақ дайындалатын ас үй кіреді.